راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

دەستوری كوردستان گیری خواردووە

هیوا بەرزنجی
ئەوا بۆ چوار ساڵ دەچێت مەسەلەی رەشنوسی دەستور بووەتە یەكێك لەدەردە بێ‌ دەرمانەكانی هەرێمی كوردستان‌و لەئاسۆیەكی نزیكیشدا هیچ هێمایەك بەدی ناكرێت كە هێزە سیاسییەكان بتوانن پێكەوە ئەو قەیرانە تێبپەڕێنن.
24.05.2013  |  هه‌ولێر

لەگەڵ ئەوەی لەمانگی ئاب (ئۆگەست)ی ساڵی 2009ەوە پەرلەمانی كوردستان دەنگی لەسەر رەشنوسی دەستوری هەرێمی كوردستان داوە، بەڵام بەهۆی ناكۆكی سیاسییەوە چوار ساڵە ئەو دەستورە نەخراوەتە راپرسییەوەو پێناچێت بەم زوانە هیچ هەنگاوێكی لەو چەشنە بنرێت.

ئەوەی ئێستا باس‌و خواسی راپرسی لەسەر دەستور هێناوەتە ئاراوە ئەو پەیامەی مەسعود بارزانی سەرۆكی هەرێم بوو كە رۆژی چواری ئەم مانگە لەسایتی فەرمی سەرۆكایەتی هەرێمەوە بڵاویكردەوەو تیایدا داوایكرد رەشنوسی دەستور بخرێتە راپرسی جەماوەرییەوەو رایگەیاند "ئێستا مافی خەڵكە بڕیار بدەن كە رەشنوسی دەستورەكەیان لەلا پەسەندە یان نا".

بارزانی ئاماژەی بەوەش كردبوو كە رازی نییە لایەنە سیاسییەكان بڕیار لەسەر مەسەلەی دەستور بدەن‌و وتبووی "ئەو داوایەی کە لایەنە سیاسییەکان لەجیاتی خەڵک بڕیار لەسەر رەشنووسی دەستور بدەن، هیچ بنەمایەکی یاسایی نییە، ئەم داوایە پێچەوانەی بڕوابوونە بەئیرادەی خەڵک‌و دژ بەچەمکی دیموکراسییە".

پەیامەكەی بارزانی لەم كاتەدا بووە (ئاگری بن كا)‌و جارێكی تر بەرەی دەسەڵات‌و ئۆپۆزسیۆنی كرد بەگژ یەكداو دەرگای بەرووی قەیرانێكی تردا كردەوە.

پڕۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستان له‌122 ماده‌ پێكهاتووه‌، ماوه‌ی 7 ساڵ كاری به‌رده‌وامی له‌سه‌ركراوه‌و دواجاریش له‌24ی ئاب (ئۆگەست)ی 2009 له‌لایه‌ن خولی دووه‌می په‌رله‌مانه‌وه له‌كۆی 97 ئه‌ندامی ئاماده‌بوو 96 ده‌نگی هێناوه‌ په‌سه‌ندكرا، هەر ئەو کات بڕیاردرا بخرێتە راپرسییەوە.

ئەم بڕیارەی پەرلەمان لەكاتێكدا بوو كە ماوەی یاسایی خولی دووهەم كۆتایی هاتبوو، بەو پێیەی لەتەموز (یۆلیۆ)ی 2009 هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان بەڕێوە چوو بوو، بەڵام هێشتا پەرلەمانتارە نوێیەكان دەستبەكار نەبوبوون.

كاتێك ئەو ساڵە بەرەیەكی بەهێزی ئۆپۆزسیۆن لەپەرلەمانی كوردستان پێكهات (35 كورسی لەكۆی 111 كورسی) دەنگی ناڕەزایی دژی دەستورەكە بەرز بووەوەو رێگەیان نەدا بخرێتە راپرسی جەماوەرییەوە.

تێبینی هەرە دیاری لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن لەسەر رەشنوسی دەستور ئەوەیە كە دەسەڵاتێكی ئێجگار زۆری داوە بەسەرۆكی هەرێم، بەئەندازەیەك سیستەمی سیاسی هەرێمی كوردستانی لەسیستەمێكی پەرلەمانییەوە گۆڕیوە بۆ سیستەمێكی سەرۆكایەتی، ئەم حاڵەتەش پێچەوانەی دەستوری عێراقە كە تیایدا سیستەمی وڵاتی بەسیستەمێكی پەرلەمانی ناساندووە.

یەكێكی تر لەتێبنییەكانیان ئەوەیە كە رەشنوسی دەستور مافی داوە بەدەزگا ئەمنییەكان چاودێری ژیانی هاوڵاتیانی كوردستان بكەن‌و وەك ئەوەی ئەوان دەڵێت "ئەم دەستورە دژی مافی مرۆڤ‌و ئازادییەكانە".

لەگەڵ ئەوەی هەردوو لایەنی دەسەڵات‌و ئۆپۆزسیۆن لەبێنەوبەردەی بڕیار لێدان‌و لێنەدانی دەستورەكەدا بوون، بەڵام دواجار لایەنی دەسەڵاتیش گەیشتە ئەو بڕوایەی دەستورەكە بەر لەوەی بخرێتە راپرسییەوە دەبێت بگەڕێتەوە بۆ پەرلەمان تا هەموار بكرێتەوە.

رۆژی 17ی ئازار (مارس)ی2011‌و یەك مانگ دوای زنجیرە خۆپیشاندانە ناڕەزاییەكانی هەرێمی كوردستان، پەرلەمانی كوردستان بڕیاری‌ ژماره‌ 2ی‌ ئەو ساڵەی پەسەندكرد كه‌ له‌10 ماده‌و 35 خاڵ پێكهاتووه‌، یه‌كێك له‌بڕیاره‌كانی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ده‌ستوور بوو بۆ په‌رله‌مان به‌مه‌به‌ستی هه‌مواركردنه‌وه‌و دروستكردنی كۆده‌نگی سیاسی‌و سازانی نیشتمان لەسەری.

هەرچەندە ئەو بڕیارە زۆرینەی دەنگەكانی پەرلەمانی بەدەستهێناو پەرلەمانتارانی هەردوو پارتی دەسەڵات (پارتی دیموكرات‌و یەكێتی نیشتیمانی) دەنگیان پێدا، بەڵام دواجار پاشگەزبوونەوەیەك بەبڕیارەكەوە دەركەوت‌و ئێستاشی لەگەڵ بێت جێبەجێ‌ نەكراوە.

ئێستا كە بارزانی بڕیاریداوە لەمانگی ئەیلول (سێپتەمبەر)ی داهاتوو هەڵبژاردنەكانی پەرلەمان‌و سەرۆكایەتی هەرێم بەرێوەبچن، پارتی دیموكرات داوا دەكات لەگەڵ ئەوەشدا رەشنوسی دەستورەكە بخرێتە راپرسییەوە، بەڵام لەم داوایەیدا تەنانەت نزیكترین هاوپەیمانی خۆیشی كە یەكێتییە لەگەلێدا نییە‌و لەگەڵ لایەنەكانی ئۆپۆزسینۆن داوای هەمواركردنەوەو سازانی نیشتیمانی دەكات لەسەری.

ئازاد جندیانی وته‌بێژی مه‌كته‌بی سیاسی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان، له‌لێدوانێكی بۆ "نیقاش" جه‌ختله‌وه‌ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وان له‌گه‌ڵ گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌ستوورن بۆ په‌رله‌مان به‌مه‌به‌ستی هه‌مواركردنه‌وه‌ی، به‌مه‌رجێك به‌پێی رێككه‌و‌تنی گشت لایه‌نه‌كان‌و سازانی نیشتمانی له‌سه‌ربێت، لەمڕووەوە وتی "‌نابێت ده‌ستوور ببێته‌ هۆی تێكدانی كه‌شی سیاسی‌و پارچه‌كردنی پرۆسه‌ی سیاسی، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌بێت ببته‌ هۆی لێكنزیكبوونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ناكرێت به‌بێ سازانی نیشتمانی له‌نێوان هه‌موو لایه‌نه‌كان".

هەمانكات برزۆ مه‌جید بەرپرسی یەكەمی بزوتنەوەی گۆڕان له‌هه‌ولێر بە"نیقاش"ی راگەیاند "زۆربه‌ی هێزه‌ سیاسییه‌كانی كوردستان به‌یه‌كێتی نیشتمانیشه‌وه ‌هاوڕان‌ به‌گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ده‌ستوور بۆ په‌رله‌مان‌و داوا دەكەن سیسته‌می حكومڕانی بكرێته‌ په‌رله‌مانی".

به‌رپرسه‌كه‌ی گۆڕان ته‌ئكید له‌وه‌شده‌كاته‌وه‌ كه‌ پارتی ناتوانێت ئه‌و "تاكڕه‌ویی"یه‌ بكات‌و به‌ته‌نیا ده‌ستوور بخاته‌ ریفراندۆمه‌وه‌، گه‌ر بشیكات شكست ده‌هێنێت‌و وتی "پارتی ئه‌و كارته‌ وه‌ك فشار بۆ سه‌ر لایه‌نه‌كانی تر به‌كارده‌هێنێت تا رازیبن به‌كاندیدكردنه‌وه‌ بارزانی بۆ ویلایه‌تی سێیه‌م، یاخود درێژكردنه‌وه‌ی ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ی، كه‌ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی یاسایه‌و به‌توندی ره‌تی ده‌كه‌ینه‌وه‌".

لەلای خۆیەوە یه‌كگرتووی ئیسلامی كه‌ له‌ئێستادا خاوه‌نی 6 كورسیی پەرلەمانەو دووه‌م هێزی ئۆپۆزسیۆنه‌ له‌هه‌رێم، له‌خولی دووه‌می پەرلەماندا هەر 9 پەرلەمانتارەكەی دەنگیان بەدەستور داوە، به‌ڵام ئێستا یه‌كێكه‌ له‌و هێزانه‌ی داوای گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ده‌ستوور بۆ په‌رله‌مان ده‌كات.

ئه‌بوبه‌كر هه‌ڵه‌دنی ئه‌ندامی مه‌كته‌بی سیاسی یه‌كگرتوو بە"نیقاش"ی وت "راسته‌ په‌رله‌مانتاره‌كانی ئێمه‌ له‌خولی پێشوو ده‌نگیان به‌ده‌ستوورداو لاشمان ئاسایی بوو ئه‌وكاته‌ ده‌ستوور بخرایه‌ ریفراندۆمه‌وه‌، به‌ڵام ئێستا دۆخه‌كه‌ گۆڕاوه‌، ئێمه‌ش سوورین له‌سه‌ر گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ده‌ستوور بۆ په‌رله‌مان، چونكه‌ ناكرێت سیسته‌می حوكمڕانی عێراق په‌رله‌مانی بێت‌و هی هه‌رێم سه‌رۆكایه‌تی".

هەرچی پارتی دیموكراتی كوردستانە پێی وایە داواكاری لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن‌و یەكێتی هاوپەیمانی داواكارییەكی نایاساییە، چونكە پرۆسەكانی دانانی دەستور لەهەر وڵاتێكدا بەچەند هەنگاوێكدا دەڕوات‌و هیچ یەكێكیان قابیلی پاشەكشە نین، بەو پێیەی پەرلەمانیش دەنگی لەسەر داوە، بۆیە دەبێت راپرسی جەماوەری بڕیار بدات كە ئاخۆ ئەو دەستورە لای خەڵك پەسەندە یان نا.

بیانووی لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆنیش بۆ گێڕاندنەوەی دەستورەكە ئەوەیە كە پەرلەمان لەكاتی قۆناغی كاربەڕێكردندا دەنگی لەسەر دەستورەكە داوەو ئەو دەنگدانە نایاساییە، ئەمە جگە لەوەی لەماوەی چەند رۆژێكی كورتدا زۆربەی بڕگەكانی گۆڕدراون.

چنار سه‌عد عه‌بدوڵڵا ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی پارتی دیموكراتی كوردستان بە"نیقاش"ی وت "باشه‌ بۆچی لایەنەكانی تر بەتایبەتی ئۆپۆزسیۆن ڕازی نین كە قبووڵكردن یا ڕەتكردنەوەی دەستوور گەل یەكلای بكاتەوە؟! لەحاڵەتێكدا ڕێكەوتن لەنێوان لایەنەسیاسییەكان نەگاتە هیچ ئەنجامێك، باشترین میكانیزم بۆ چارەسەركردن‌و یەكلاكردنەوەی ئەو پرسە ئەنجامدانی ڕیفراندۆمە كە میكانیزمێكی زۆر یاسایی‌و دیموكراسییە".

ئه‌ندامه‌كه‌ی سه‌ركردایه‌تی پارتی دژی ئەو بۆچوونەیە كە حیزبەکەی دەستورەكەی لەبەرژەوەندی خۆی نوسیبێت‌و دەڵێت "دەستووری هەر وڵاتێك نە بۆ كەسێك‌و نە بۆ لایەنێكی سیاسی دیاریكراو نانوسرێتەوە، بەڵام بەهۆی ململانێی ناتەندروستی سیاسی لەكوردستانداو ململانێی سەرسەختی هەندێك لایەنی سیاسی لەگەڵ پارتی‌و بەتایبەتی دژایەتی كردنی سەرۆك بارزانی، خەریكە پرۆژەی دەستووری هەرێم لەپارتیدا تەسك دەكرێتەوە".

جگە لەو رەخنە سیاسیانەی لەدەستورەكە دەگیرێن، لەرووی یاسایشەوە ئەندامێكی بەشداربووی نوسینەوەی رەشنوسەكە كۆمەڵێك تێبینی لەلای خۆی تۆماركردووەو پێی وایە دەستور بەشێوەیەكی نایاسایی لەپەرلەمانەوە دەنگی لەسەر دراوە.

د. نوری تاڵه‌بانی كه‌یه‌كێكه بوو له‌ئه‌ندامانی لیژنه‌ی باڵای نووسینه‌وه‌ی ره‌شنووسی ده‌ستووری هه‌رێم‌و تاكه‌ ئه‌ندامی خولی دووه‌می په‌رله‌مانی كوردستان بوو كه‌ به نه‌خێر ‌ده‌نگی به‌ده‌ستووردا، له‌لێدوانێكی بۆ "نیقاش" جه‌ختله‌وه‌ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌ستوور هه‌ڵه‌ی یاسایی زۆریی تێدایه‌، وتیشی "لیژنه‌ی باڵای نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوور‌ بەماوەی دوو رۆژ ده‌ستكاریی‌ نزیكه‌ی‌ 22 ماده‌و بڕگه‌ كرابوو به‌بێ‌ ئاماده‌بوونی‌ نزیكه‌ی‌ سێیه‌كی‌ ئه‌ندامانی".

هەروەها ئەوەش روندەكاتەوە كە یەك مانگ پێش ئەوەی پەرلەمان دەنگی لەسەر بدات كۆمه‌ڵێك بڕگه‌ی تر ده‌ستكاری كراون له‌وانه‌ش "جۆری حكومڕانی هه‌رێم‌و ده‌سه‌ڵاته‌كانی سه‌رۆكی هه‌رێم‌و چۆنیه‌تی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكی هه‌رێم‌و سنووری هه‌رێم، ئه‌مانه‌ش وه‌ك ئێستا ده‌بینین بوونه‌ته‌ كێشه‌".

ئەو كێشانەی نوری تاڵەبانی باسیان دەكات پێناچێت بەم زوانە چارەسەریان بۆ بدۆزرێتەوە، بەتایبەتی كە هەردوو لایەنی ململانێكە پێداگری لەسەر داواكانی خۆیان دەكەن‌و هیچیان ئامادە نین مل بۆ ئەوەی تریان بدات.