راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

كارگه‌كانی‌ تابوقی‌ كه‌ربه‌لا.. ژیان له‌نێو گازی‌ ژه‌هراویدا

عه‌باس سه‌رحان
به‌كۆكه‌یه‌كی‌ تونده‌وه‌، ئیبراهیمی‌ ته‌مه‌ن دوو ساڵ له‌سوچی‌ كارگه‌یه‌كی‌ تابوقی‌ شاری‌ كه‌ربه‌لا پاڵخرابو. ئه‌و كارگه‌یه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ باكوری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ شاره‌كه‌، یه‌كێكه‌ له‌ده‌یان كارگه‌ی‌ تری‌ هاوشێوه‌…
15.07.2010  |  كه‌ربه‌لا

ئیبراهیم توشی‌ ته‌نگه‌نه‌فه‌سی‌‌و كۆكه‌ی‌ به‌رده‌وام بوه‌، به‌ڵام وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌یلا خه‌لیلی‌ دایكی‌ ئاماژه‌ی‌ پێده‌دات هیچ شوێنێك نییه‌ منداڵه‌كه‌یانی‌ بۆ به‌رن، چونكه‌ خۆی‌‌و مێرده‌كه‌شی‌ له‌و كارگه‌یه‌ كارده‌كه‌ن.

ئه‌م خێزانه‌ سێ‌ نه‌فه‌ریه‌ یه‌كێكن له‌نزیكه‌ی‌ 20 خێزانی‌ تر كه‌ به‌دوری‌ 300 بۆ 400 مه‌تر له‌دوری‌ ئه‌و كارگانه‌دا ژیان به‌سه‌رده‌به‌ن‌و سه‌رجه‌میان، ته‌نانه‌ت منداڵه‌كانان، له‌و كارگانه‌دا كارده‌كه‌ن.

تابوق له‌تێكه‌ڵه‌یه‌كی‌ قوڕی‌ سور‌و خۆڵ‌و ئاو دروستده‌كرێت كه‌ ده‌خرێته‌ ناو قاڵبی‌ تایبه‌ت‌و دواتر له‌فڕن‌و له‌ڕێی‌ به‌كارهێنانی‌ نه‌وتی‌ ره‌شی‌ قورسه‌وه‌ ده‌سوتێندرێت، به‌هۆی‌ ئه‌و سوتانه‌شه‌وه‌، چه‌ندین جۆری‌ گازی‌ پیسی‌ وه‌ك یه‌كه‌م ئۆكسیدی‌ كاربۆن‌و دوه‌م ئۆكسیدی‌ كاربۆن‌و دوه‌م ئۆكسیدی‌ كبریت به‌ناوچه‌كه‌دا بڵاوده‌بێته‌وه‌.

دایك‌و باوكی‌ ئیبراهیم، كاتی‌ دیاریكراوی‌ كاركردنیان نییه‌ "ئێمه‌ هه‌وڵده‌ده‌ین زیاترین كاتی‌ رۆژ كاربكه‌ین تاكو زیاترین ژماره‌ی‌ تابوق به‌رهه‌مبهێنین".

هه‌ركه‌سێك یاخود گروپێك كه‌ له‌و كارگانه‌دا كارده‌كه‌ن، له‌به‌رامبه‌ر دروستكردنی‌ هه‌زار تابوق، 30 هه‌زار دینار (نزیكه‌ی‌ 25 دۆلار) وه‌رده‌گرن، له‌كاتێكدا نرخی‌ ئه‌و هه‌زار تابوقه‌ له‌بازاڕدا 170 دۆلاره‌.

له‌باره‌ی‌ ئه‌و گازانه‌شه‌وه‌ كه‌ له‌پڕۆسه‌ی‌ سوتاندنه‌كه‌وه‌ به‌رهه‌مدێن، جێگری‌ به‌ڕێوه‌یه‌ری‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‌ ته‌ندروستی‌ كه‌ربه‌لا، دكتۆر عادل موحیی‌ حسێن، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "به‌هۆی‌ ئه‌و گازانه‌وه‌، مرۆڤ دوچاری‌ كێشه‌ی‌ هه‌ناسه‌دان‌و نه‌خۆشیه‌كانی‌ سنگ ده‌بێت".

ئه‌م دكتۆره‌ رونیده‌كاته‌وه‌ رێژه‌ی‌ سروشتی‌ گازی‌ یه‌كه‌م ئۆكسیدی‌ كاربون له‌له‌شی‌ مرۆڤدا له‌نێوان "0.08% – 0.3%"یه‌، به‌رزترین رێژه‌ش كه‌ له‌شی‌ مرۆڤ بتوانێت به‌رگه‌ی‌ بگرێت "0.5 ملگرام/مه‌تر سێجا"یه‌، هه‌ر كاتێك له‌و رێژه‌یه‌ تێپه‌ڕی‌ "له‌شی‌ مرۆڤ زه‌ره‌ری‌ گه‌وره‌ی‌ پێده‌گات، به‌تایبه‌ت له‌كۆئه‌ندامی‌ هه‌ناسه‌دان‌و توانای‌ هه‌ڵمژینی‌ ئۆكسجین"، نیشانه‌كانیشه‌ بریتین له‌ "قورسی‌ هه‌ناسه‌دان‌و كۆكه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ ئیبراهیمی‌ ته‌مه‌ن دوو ساڵدایه‌".

عه‌بدولحسێن كرێكارێكی‌ تری‌ ئه‌م كارگانه‌یه‌ كه‌ به‌ر له‌چه‌ند مانگێك خۆی‌‌و خێزانه‌كه‌ی‌، پاش ئه‌وه‌ی‌ بێهیوا بون له‌دۆزینه‌وه‌ی‌ كار له‌پارێزگاكه‌ی‌ خۆیاندا، له‌قادسیه‌وه‌ رویان كرده‌ كه‌ربه‌لا. ئه‌م هاوڵاتیه‌ بۆ نیقاشی‌ رونكرده‌وه‌ كه‌ ئه‌وان جگه‌ له‌كێشه‌ی‌ پیسبونی‌ هه‌وا، چه‌ندین كێشه‌ی‌ ته‌ندروستی‌ تریشیان هه‌یه‌ وه‌ك "نه‌بونی‌ ئاوی‌ پاكی‌ خواردنه‌وه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ ئێمه‌ ئاوی‌ پیسی‌ یه‌كێ‌ له‌زه‌ویه‌ كشتوكاڵیه‌كانی‌ ناوچه‌كه‌ ده‌خۆینه‌وه‌".

ئه‌حمه‌د عه‌بدولره‌زاق كرێكارێكی‌ تری‌ كارگه‌كانی‌ بلۆكه‌، به‌نقاشی‌ وت "له‌به‌ر كه‌مده‌رامه‌تی‌ ناتوانین ئاوی‌ پاكی‌ كانزایی‌ بكڕین، بۆیه‌ ناچارین خۆمان‌و منداڵه‌كانمان ئاوی‌ پیس بخۆین".

تاكو ئێستا هیچ ئامارێكی‌ ورد له‌لای‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانی‌ وه‌ك ته‌ندروستی‌‌و ژینگه‌ نییه‌ له‌باره‌ی‌ رێژه‌ی‌ پیسبونی‌ ئاو‌و هه‌وای‌ ناوچه‌كه‌ به‌هۆی‌ ئه‌و كارگانه‌وه‌، به‌ڵام به‌ڕێوه‌به‌ری‌ ژینگه‌ی‌ كه‌ربه‌لا، ئه‌ندازیار حه‌یده‌ر فوئاد جه‌خت له‌وه‌ده‌كاته‌وه‌ كه‌ رێژه‌ی‌ ئه‌و گازه‌ پیس‌و زه‌هراویانه‌ی‌ له‌كارگه‌كانه‌وه‌ ده‌رده‌چن "ئیجگار زۆره‌‌و ده‌یانخاته‌ خانه‌ی‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ پیسبونی‌ ژینگه‌ی‌ پارێزگاكه‌".

ناوبراو وتیشی‌ "به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و كارگانه‌ نه‌وتی‌ ره‌شی‌ قورس به‌كارده‌هێنن له‌فڕنه‌كانیاندا، به‌درێژایی‌ چه‌ندین سه‌عات له‌ڕۆژێكدا، رێژه‌یه‌كی‌ زۆری‌ گازی‌ زه‌هراوی‌ به‌رهه‌مده‌هێنن".

مێژوی‌ به‌شی‌ زۆری‌ كارگه‌كانی‌ تابوقی‌ كه‌ربه‌لا بۆ ساڵانی‌ حه‌فتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. ژوره‌كانی‌ ئه‌و كارگانه‌ له‌ 20 مه‌تر دوجار تێناپه‌ڕن‌و بلۆكه‌كانیان تێدا داده‌ندرێت‌و ده‌سوتێندرێت تاكو به‌هێز ده‌رچن به‌ر له‌وه‌ی‌ ببرێنه‌ بازاڕ. له‌سه‌روی‌ هه‌ر ژورێكدا دوكه‌ڵ ده‌رهێنه‌رێكی‌ چه‌ند مه‌تر به‌رز هه‌یه‌.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ ئه‌م كارگانه‌ زۆر دواكه‌وتون‌و به‌شێوه‌یه‌كی‌ سیستماتیك دروستنه‌كراون، روبه‌ڕوی‌ چه‌ندین ره‌خنه‌ی‌ توندی‌ به‌رپرسه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان‌و چالاكه‌وانانی‌ ژینگه‌پارێز‌و مافی‌ مرۆڤ بونه‌ته‌وه‌.

ئه‌ندازیار حه‌یده‌ر فوئاد رونیده‌كاته‌وه‌ كه‌ خراپترین ئه‌و گازانه‌ی‌ له‌و كارگانه‌وه‌ ده‌رده‌چن، گازی‌ دوه‌م ئۆكسیدی‌ كبریته‌ كه‌ بونی‌ ئه‌م گازه‌ به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆر له‌هه‌وادا كاریگه‌ری‌ سلبی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌سه‌ر ته‌ندروستی‌ مرۆڤ هه‌یه‌.

به‌پێی‌ قسه‌كانی‌ ئه‌م ئه‌ندازیاره‌، هه‌ندێ‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ مه‌یدانی‌ ده‌ریخستوه‌ كه‌ رێژه‌ی‌ گازی‌ دوه‌م ئۆكسیدی‌ كاربۆن كه‌ به‌هۆی‌ ئه‌م كارگانه‌وه‌ بڵاوده‌بنه‌وه‌، چوار هێنده‌ی‌ رێژه‌ی‌ رێگه‌پێدراوی‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌. به‌پێی‌ ستانداردی‌ ئه‌مه‌ریكی‌، رۆژانه‌ ده‌بێت ته‌نها رێژه‌ی‌ 0.1 ملگرام / لتر به‌هۆی‌ ئه‌و كارگانه‌وه‌ بڵاوبكرێته‌وه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، ده‌یان خێزان "ژیانی‌ رۆژانه‌یان له‌نێو ئه‌و كارگانه‌دا ده‌به‌نه‌ سه‌ر‌و ئه‌و هه‌وا ژه‌هراویه‌ هه‌ڵده‌مژن".

له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌، سه‌رۆكی‌ لیژنه‌ی‌ مافی‌ مرۆڤ له‌ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ كه‌ربه‌لا، بوشرا حه‌سه‌ن عاشور، ره‌خنه‌ی‌ توندی‌ له‌كارپێكردنی‌ منداڵان له‌و كارگانه‌دا گرت، به‌تایبه‌ت كه‌ ته‌مه‌نی‌ ئه‌و منداڵانه‌ "له‌نێوان 10 بۆ 13 ساڵیدان".

به‌پێی‌ یاسای‌ عێراقی‌، قه‌ده‌غه‌یه‌ منداڵی‌ خوار ته‌مه‌ن 18 ساڵی‌ كاربكات، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ قه‌ده‌غه‌شه‌ بچنه‌ ئه‌و شوێنانه‌ی‌ مه‌ترسی‌ له‌سه‌ر ژیانیان دروستده‌كات.

عاشور ئاشكرایده‌كات "ده‌یان منداڵ له‌و كارگانه‌دا كاره‌كه‌ن"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ "چه‌ندین منداڵی‌ تری‌ ساوا له‌گه‌ڵ خێزانه‌كانیان ده‌برێنه‌ نێو ئه‌و كارگانه‌ به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ هیچ چاودێریه‌كی‌ ته‌ندروستی‌‌و په‌روه‌رده‌ییان هه‌بێت"، له‌سه‌رو ئه‌مانه‌شه‌وه‌ "خاوه‌ن كاره‌كان (خاوه‌ن كارگه‌كان) هیچ گره‌نتیه‌كی‌ یاسایی‌ ناده‌نه‌ كرێكاره‌كانیان‌و زۆر جاریش به‌شێوه‌ی‌ خراپ به‌كاریانده‌هێنن".

ئه‌م خانمه‌ ئه‌وه‌ش رونده‌كات كه‌ ئه‌وان وه‌ك ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا هیچ چاره‌سه‌رێكیان بۆ ئه‌م كێشه‌یه‌ نییه‌، چونكه‌ ناتوانن كاری‌ تر بۆ ئه‌و خێزانانه‌ بدۆزنه‌وه‌ "ناتوانین به‌و خێزانانه‌ بڵێین واز له‌ئێشه‌كه‌تان بێنن‌و منداڵه‌كانتان مه‌نێرنه‌ ئه‌و كارگانه‌، چونكه‌ هیچ به‌دیلێكمان پێنییه‌ بۆیان".

به‌ڵام عاشور ئه‌وه‌ی‌ ئاشكراكرد كه‌ حكومه‌تی‌ لۆكاڵی‌ كه‌ربه‌لا له‌پلانیدایه‌ ئه‌و كارگانه‌ بگوازێته‌ شوێنی‌ دورتر له‌شار به‌مه‌به‌ستی‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ رێژه‌ی‌ پیسبونی‌ هه‌وا له‌ناوچه‌كانی‌ نیشته‌جێبون.

له‌به‌رامبه‌ردا، عه‌لی‌ یاسین كه‌ خاوه‌نی‌ یه‌كێ‌ له‌كارگه‌كانی‌ بلۆكه‌، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "ئه‌و قسانه‌ی‌ ده‌كرێن راستن، به‌ڵام به‌دیلمان نییه‌‌و كارگه‌كانمان كۆنن".

له‌هه‌مانكاتدا ئه‌م خاوه‌ن كارگه‌یه‌ خۆی‌ به‌به‌رپرس نازانێت له‌به‌رامبه‌ر كارپێكردنی‌ منداڵان له‌كارگه‌كانیاندا، چونكه‌ "له‌لایه‌ن خێزانه‌كانیانه‌وه‌ رێگه‌یان پێدراوه‌‌و یارمه‌تی‌ ئه‌وان ده‌ده‌ن". وتیشی‌ "ئێمه‌ ناتوانین له‌بری‌ دایك‌و باوكی‌ منداڵه‌كان بڕیار بده‌ین".