راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

پرۆگرامی‌ خوێندن له‌عێراق گۆڕانكاری‌ گه‌وره‌ی‌ به‌سه‌ردا دێت

خلود ره‌مزی
سه‌هه‌ر لۆقا كه‌ تازه‌ له‌پۆلی‌ پێنجه‌می‌ ئاماده‌یی‌ ده‌رچووه‌‌و خۆی‌ بۆ تاقیكردنه‌وه‌ی‌ به‌كالۆری‌ ساڵێكیتر ئاماده‌ ده‌كات، تووشی‌ شۆك بوو كاتێك بڕیاری‌ وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ به‌غدای‌ بیست له‌باره‌ی‌ گۆڕینی‌…
4.06.2010  |  به‌غدا

سه‌هه‌ر خۆشبه‌خته‌ به‌وه‌ی‌ له‌تاقیكردنه‌وه‌كانی‌ كۆتایی‌ پۆلی‌ ئینجه‌می‌ ئاماده‌یی‌ به‌خشراوه‌، به‌و پێیه‌ی‌ تێكڕای‌ كۆنمره‌كانی‌ له‌نێوان (75 ـ 100) دایه‌. ئه‌م به‌خشینه‌ كاتێكی‌ زۆری‌ بۆ ئه‌م كچه‌ خوێندكاره‌ گه‌ڕاندوه‌ته‌وه‌ تاكو له‌ئێستاوه‌ ده‌ست به‌خوێندنی‌ پرۆگرامی‌ نوێی‌ بیركاری‌ بكات له‌ڕێی‌ وه‌رگرتنی‌ وانه‌ی‌ تایبه‌ته‌وه‌.

هه‌رچه‌نده‌ سه‌هه‌ر ئاستێكی‌ مامناوه‌ندی‌ له‌زمانی‌ ئینگلیزیدا هه‌یه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا "تێگه‌شتن له‌بیردۆزه‌ ئه‌ندازه‌ییه‌كان‌و هاوكێشه‌ جه‌برییه‌كانی‌ بیركاری‌ به‌م زمانه‌ سه‌خته‌"، ناوبراو زیاتر له‌وه‌ نیگه‌رانه‌ كه‌ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجاره‌ ئه‌زمونێكی‌ له‌م شێوه‌یه‌ له‌عێراقدا پیاده‌ بكرێت.

سه‌هه‌ر به‌نیقاش راگه‌یاند "خۆم‌و هاوڕێكانم ترس‌و دڵه‌خورتێی‌ زۆرمان هه‌یه‌ له‌م گۆڕانه‌ كتوپڕه‌ی‌ پرۆگرام، به‌تایبه‌ت كه‌ ئێمه‌ ده‌بینه‌ مشكی‌ تاقیكردنه‌وه‌ی‌ قۆناغه‌كانی‌ دوای خۆمان، چونكه‌ یه‌كه‌م وه‌جبه‌ین ئه‌م پرۆگرامه‌ به‌زمانی‌ ئینگلیزی‌ بخوێنین".

گۆڕینی‌ پرۆگرامه‌كانی‌ خوێندن له‌عێراقدا كارێكی‌ نوێ نییه‌، به‌ڵكو له‌دوای‌ ساڵی‌ (2003)وه‌ ده‌ستی‌ پێكردووه‌. له‌چوار ساڵی‌ یه‌كه‌می‌ پاش روخانی‌ رژێمی‌ سه‌دام ده‌ست به‌گۆڕینی‌ پرۆگرامه‌كان كرا‌و ئه‌م دوو ساڵه‌ی‌ دوایی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ خێراتر كاری‌ تێدا كرا.

یه‌كێ‌ له‌گۆڕانكاریه‌كان ئه‌وه‌بو له‌ساڵی‌ رابردو كتێبی‌ زانست له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌وه‌ هه‌ڵوه‌شێندرایه‌وه‌‌و له‌بری‌ ئه‌و سێ‌ كتێبی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ تایبه‌ت به‌وانه‌كانی‌ فیزیا‌و كیمیا‌و زینده‌وه‌رزانی‌ هێنرایه‌ ئاراوه‌‌و له‌سه‌ره‌تای‌ قۆناغی‌ ناوه‌ندیه‌وه‌ ده‌خوێندرێن.

وانه‌ی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامیش یه‌كێكیتره‌ له‌و پرۆگرامانه‌ی‌ ساڵی‌ رابردوو هه‌ر له‌یه‌كه‌م پۆلی‌ قۆناغی‌ سه‌ره‌تاییه‌وه‌ تا كۆتایی‌ ئاماده‌یی‌ گۆڕانی‌ تێدا كرا. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ خوێندكارانی‌ به‌كالۆریا پشت به‌م وانه‌یه‌ ده‌به‌ستن به‌مه‌به‌ستی‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ نمره‌كانیان، چونكه‌ بابه‌ته‌كانی‌ ساده‌‌و ئاسانن.

پرۆسه‌ی‌ گۆڕینی‌ پرۆگرام زۆربه‌ی‌ قۆناغه‌كانی‌ سه‌ره‌تایی‌‌و ناوه‌ندی‌و ئاماده‌یی‌ له‌عێراقدا گرتۆته‌وه‌‌و زۆرێك له‌م گۆڕانانه‌ش بونه‌ته‌ هۆی‌ په‌شۆكاندنی‌ خوێندكار‌و مامۆستایان كه‌ به‌درێژایی‌ بیست ساڵی‌ رابردوو له‌سه‌ر پرۆگرامێكی‌ جیاواز راهاتوون.

سه‌لام عانی‌، مامۆستای‌ زینده‌وه‌رزانیه‌، رونیكرده‌وه‌ گۆڕانكارییه‌كانی‌ پرۆگرامی‌ مێژو‌و، په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامی‌ چاوه‌ڕوانكراوبون، به‌ڵام ئه‌و گۆڕانانه‌ی‌ به‌شێوه‌ی‌ كتوپڕ له‌كتێبه‌ زانستیه‌كاندا كراون "قورس ده‌كه‌ونه‌وه‌ له‌سه‌ر خوێندكار‌و ناچاریان ده‌كات په‌نا به‌رنه‌ به‌ر وانه‌ی‌ تایبه‌ت تاكو له‌وشه‌‌و زاراوه‌ نوێكان تیبگه‌ن"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ "زۆربه‌ی‌ قوتابخانه‌كان كێشه‌یان ده‌بێت له‌دابینكردنی‌ مامۆستای‌ زۆرێك له‌و بابه‌ته‌ نوێیانه‌".

به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا هه‌ڵسوڕێنه‌رانی‌ پرۆگرامی‌ خوێندن، پێیانوایه‌ چاكسازیكردن‌و گۆڕینی‌ پرۆگرامه‌كان له‌گه‌ڵ قۆناغی‌ سیاسی‌ ئێستای‌ وڵات گونجاوه‌، به‌تایبه‌ت پاش روخانی‌ رژێمی‌ سه‌دام حسێن.

ته‌حسین عامر كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ئه‌ندامانی‌ لیژنه‌ی‌ سه‌رپه‌رشتیاری‌ پرۆگرامی‌ خوێندن، رونیده‌كاته‌وه‌ "گۆڕانگاریه‌كانی‌ پرۆگرامی‌ خوێندن شتێكی‌ پێویست‌و حه‌تمی‌ بو له‌م قۆناغه‌دا".

ناوبراو به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "پرۆگرامی‌ زانستیی‌ له‌عێراقدا گیرۆده‌ی‌ چه‌قبه‌ستن ببو بۆ ماوه‌ی‌ چه‌ندین ساڵ". دابڕانی‌ عێراقیش له‌گه‌ڵ وڵاتانی‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ساڵی‌ (1990)وه‌ تاكو ساڵی‌ 2003، بوه‌ هۆی‌ دواكه‌وتنی‌ ئه‌و پرۆگرامانه‌ی‌ ده‌درێنه‌ خوێندكاران، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ بوه‌ هۆی‌ په‌ره‌نه‌سه‌ندنی‌ رێگاكانی‌ وانه‌ وتنه‌وه‌. ناوبراو ئاشكرایكرد "وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌ پلان‌و بڕیاری‌ گه‌ڵاڵه‌كردووه‌ بۆ په‌ره‌پێدانی‌ توانای‌ مامۆستا‌و خوێندكار له‌قۆناغی‌ داهاتو‌و".

یه‌كێكی‌ تر له‌بڕیار نوێكانی‌ لیژنه‌ی‌ پرۆگرامه‌كان، خوێندنی‌ زمانی‌ ئینگلیزی‌ بو له‌پۆلی‌ سێیه‌می‌ سه‌ره‌تاییه‌وه‌، له‌كاتێكدا كه‌ جاران له‌پۆلی‌ پێنجه‌می‌ سه‌ره‌تاییه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێده‌كرا.

به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، سه‌لام عانی‌‌و چه‌ند مامۆستایه‌كی‌ تر، پێیانوایه‌ هه‌ندێك له‌گۆڕانكاریه‌كان بێسه‌روبه‌ریی‌‌و به‌سیاسیكردنیان پێوه‌دیاره‌.

له‌ساڵی‌ (2007)دا خوێندكارانی‌ به‌كالۆریا توشی‌ موفاجه‌ئه‌بوون كاتێك پرسیارێكی‌ ده‌ره‌كییان بۆ هاته‌وه‌ كه‌ له‌نێو پرۆگرامی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامیدا وه‌ڵامی‌ نه‌بو‌و. له‌ده‌قی‌ پرسیاره‌كه‌دا هاتبو‌و "به‌درێژی‌ كاروانی‌ خه‌باتی‌ سه‌ید محه‌مه‌د باقر حه‌كیم له‌به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی‌ رژێمی‌ پێشو‌و تا گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ بۆ عێراق روون بكه‌ره‌وه‌".

به‌قسه‌ی‌ عانی‌، ئه‌م پرسیاره‌ هۆیه‌ك بو‌و بۆ نزمبونه‌وه‌ی‌ نمره‌ی‌ خوێندكاران له‌پرۆگرامی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامی‌ له‌و ساڵه‌دا‌و دواتریش بووه‌ هۆی‌ گۆڕینی‌ پرۆگرامه‌كان.

له‌مباره‌یه‌وه‌ ساڵی‌ رابردو‌و لیژنه‌ی‌ پرۆگرامه‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌ باسێكیان بۆ په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامی‌ پۆلی‌ شه‌شه‌می‌ ئاماده‌یی‌ زیاد كرد له‌باره‌ی‌ ژیاننامه‌ی‌ سه‌ید محه‌مه‌د باقر حه‌كیمی‌ دامه‌زرێنه‌ری‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ ئیسلامی‌ له‌عێراق، كه‌ له‌ (2004) پاش هاتنه‌ده‌ره‌وه‌ی‌ له‌نوێژی‌ هه‌ینی‌ له‌نه‌جه‌ف تیرۆركرا.

عانی‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌دات كه‌ "هه‌ڵه‌كه‌ به‌هه‌ڵه‌یه‌كیتر چاره‌سه‌ر كراوه‌"، مه‌رجه‌ع باقر حه‌كیم ئه‌وكات سه‌رۆكایه‌تی‌ ئاراسته‌یه‌كی‌ سیاسی‌ ده‌كرد‌و باشتربو‌و "ژیاننامه‌كه‌ی‌ له‌مێژووی‌ سیاسیدا دابنرایه‌ نه‌ك كتێبی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامی‌".

پێده‌چێت له‌پاش باڵاده‌ستبونی‌ حیزبه‌ شیعه‌كان‌و گرتنه‌ ده‌ستی‌ ده‌سه‌ڵات له‌عێراقدا له‌ساڵی‌ 2003، هه‌ندێك گۆڕانكاری‌ له‌ژێر فشاری‌ ئه‌واندا هێندرابێته‌ نێو پرۆگرامه‌كانه‌وه‌.

له‌په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامیدا ژماره‌یه‌ك فه‌رمووده‌ لابران كه‌ له‌نێوان شیعه‌‌و سوننه‌دا جێگای‌ مشتومڕن‌و ژماره‌یه‌ك فه‌رمودده‌ له‌جێگایاندا دانران كه‌ له‌ڕوی‌ سه‌نه‌د‌و گێڕانه‌وه‌وه‌ متمانه‌یان زیاتره‌.

له‌لایه‌كیتره‌وه‌ وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌ هیچ به‌دیلێكی‌ بۆ خوێندكاری‌ شوێنكه‌وته‌ی‌ ئاینه‌كانیتری‌ جیا له‌ئیسلام نییه‌ له‌چه‌شنی‌ مه‌سیحی‌‌و سابیئه‌‌و یه‌زیدییه‌كان، به‌ڵام له‌خوێندنی‌ ئه‌م وانه‌یه‌ به‌خشێندراون، به‌مه‌ش بڕیاره‌كانی‌ رژێمی‌ پێشو وه‌ك خۆی‌ هێشته‌وه‌‌و خوێندنی‌ ئاینی‌ بۆ ئه‌م خوێندكارانه‌ به‌كڵێسا‌و په‌رستگاكانی‌ خۆیان سپێردراوه‌.

كه‌سوكار‌و هه‌ندێك له‌خوێندكاری‌ سه‌ر به‌م ئاینانه‌ داوا ده‌كه‌ن له‌م رووه‌وه‌ ره‌چاوی‌ بارودۆخیان بكرێت. سه‌لیم كامیل كه‌ له‌تایفه‌ی‌ سابیئه‌ی‌ مه‌نداییه‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كوڕه‌كه‌ی‌ (85%) هێناوه‌ له‌پۆلی‌ شه‌شه‌می‌ ئاماده‌یی‌ ساڵی‌ رابرد‌و‌و به‌هۆی‌ قورسیی‌ پرسیاره‌كان‌و نه‌بونی‌ وانه‌یه‌كی‌ یاریده‌ده‌ری‌ وه‌كو په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامی‌ كه‌ یارمه‌تی‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ نمره‌كان بدات "نمره‌ی‌ ئه‌م وانه‌یه‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك وانه‌ی‌ قورستردا دابه‌شكراوه‌".

كامیل‌و شوێنكه‌وتوانی‌ ئاینه‌ نهێنی‌‌و په‌نهانییه‌كانیتر سورن له‌سه‌ر خوێندنی‌ ئاینه‌كانیان. به‌قسه‌ی‌ كامیل "هه‌ندێك ئاین هه‌یه‌ نابێت مناڵان شتی‌ له‌باره‌وه‌ بزانن تا ئه‌وكاته‌ی‌ ده‌گه‌نه‌ ته‌مه‌نی‌ پێگه‌شتن". ناوبراو وتیشی‌ "ئه‌وه‌ی‌ ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت ئیقراركردنی‌ وانه‌یه‌كه‌ هاوتا‌و هاوشێوه‌ی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامی‌ بێت له‌روی‌ ئاسانی‌ پرۆگرام بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌خوێندكاره‌ نا موسوڵمانه‌كان بوترێته‌وه‌ تا یارمه‌تی‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ كۆنمره‌كانیان بدات".

له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ هه‌ندێك له‌گۆڕانگاریه‌كان به‌ته‌واوه‌تی‌ عێراقی‌ سه‌رده‌می‌ پێشوی‌ رژێمی‌ به‌عسی‌ سڕیوه‌ته‌وه‌‌و وێنه‌یه‌كی‌ نوێی‌ عێراقی‌ هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌.

به‌شێكی‌ (23) لاپه‌ڕه‌یی‌ له‌پرۆگرامی‌ مێژووی‌ پۆله‌كانی‌ پێنجه‌می‌ سه‌ره‌تایی‌‌و شه‌شه‌می‌ ئاماده‌یی‌ تایبه‌ت‌و په‌یوه‌ست به‌جه‌نگی‌ عێراق ـ ئێران لابراون كه‌ به‌ناونیشانی‌ "قادسیه‌ی‌ سه‌دام" بوو.

هه‌روه‌ها هه‌ندێك زاراوه‌ی‌ باوی‌ ناو كتێبه‌كان گۆڕاون كه‌ ئه‌وكات به‌كارده‌هاتن وه‌ك "دوژمنی‌ فارس"‌و له‌بری‌ ئه‌مه‌ "كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێران" دانراوه‌‌و ده‌سته‌واژه‌ی‌ "قه‌واره‌ی‌ زایۆنی‌" كراوه‌ته‌ ئیسرائیل‌و له‌سه‌رجه‌م پۆله‌كانی‌ سه‌ره‌تایی‌‌و دواناوه‌ندیدا خوێندنی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ نیشتمانی‌ لابراوه‌.

له‌قۆناغی‌ زانكۆشدا ته‌نها گۆڕانێك كه‌ كرابێت لابردنی‌ بابه‌تی‌ "رۆشنبیری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌"‌و دانانی‌ "مافی‌ مرۆڤ‌و دیموكراسی‌" یه‌ له‌جێگایدا.

بابه‌تی‌ "رۆشنبیری‌ نه‌ته‌وه‌یی‌" به‌شێوه‌ی‌ سه‌ره‌كیی‌ جه‌ختی‌ ده‌كرده‌ سه‌ر پرۆگرامی‌ حیزبی‌ به‌عسی‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌‌و كاروانی‌ خه‌بات‌و كاری‌ له‌عێراق‌و چه‌ندین به‌شی‌ تایبه‌تكردبوو بۆ ستایش‌و په‌سنكردنی‌ سه‌دام هاوشێوه‌ی‌ وڵاته‌ شمولییه‌كان. جگه‌ له‌مه‌ش چه‌ند نامیلكه‌یه‌كی‌ پاشكۆی‌ هه‌بو‌و كه‌ كۆكراوه‌ی‌ وتار‌و لێدوانه‌كانی‌ سه‌دام بون‌و به‌ر له‌روخانی‌ رژێم ده‌بو‌و خوێندكار وه‌ك ناوی‌ خۆیان له‌به‌ریان بكات.

هیشام ره‌زا كه‌ ئه‌ندامی‌ لیژنه‌ی‌ په‌روه‌رده‌‌و فێركردنی‌ په‌رله‌مانی‌ عێراقه‌، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "لیژنه‌كه‌یان پلانی‌ گۆڕینی‌ پرۆگرامی‌ خوێندنی‌ له‌سه‌ره‌تایی‌‌و ناوه‌ندی‌‌و ئاماده‌ییه‌كان، به‌هاوكاری‌ به‌شی‌ پرۆگرامه‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌، هه‌یه‌".

هشام ده‌ڵێت "پلانه‌كه‌ به‌گۆڕینی‌ پرۆگرامی‌ زمانی‌ ئینگلیزی‌ ده‌ستی‌ پێكردووه‌ له‌گه‌ڵ وانه‌ زانستییه‌كان‌و په‌روه‌رده‌ی‌ ئیسلامی‌‌و چه‌ند وانه‌یه‌كی‌ وێژه‌یی‌ وه‌ك مێژوی‌ ئه‌وروپا‌و جوگرافیا"، وتیشی‌ "گۆڕانه‌كه‌ گشتگیره‌‌و به‌شێوه‌ی پله‌پله‌ سه‌رجه‌م پرۆگرامه‌كان ده‌گرێته‌وه‌".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌