راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

له‌ئه‌نباردا تۆڵه‌ی‌ عه‌شایه‌ری‌ باوه‌

تایبه‌ت
پاش ئه‌وه‌ی‌ هه‌ر چوار كوڕه‌كه‌ی‌ به‌ده‌ست چه‌كدارانی‌ رێكخراوی‌ قاعیده‌وه‌ كوژران، دایكی‌ سابری‌ ته‌مه‌ن 73، له‌خه‌فه‌تدا هه‌ردوو چاوی‌ له‌ده‌ستدا‌و چیتر توانای‌ بینینی‌ نه‌ما. ئه‌م حاجی‌ ژنه‌ تاكو ئێستا…
5.08.2009  |  ئه‌نبار

ئه‌م ئافره‌ته‌ به‌ته‌مه‌نه‌ به‌باشی‌ ئه‌و رۆژه‌ی‌ بیره‌ كاتێك چه‌كدارانی‌ قاعیده‌، له‌كۆتاییه‌كانی‌ ساڵی‌ 2006دا، هه‌ر چوار كوڕه‌كه‌یان به‌بیانوی‌ ئه‌ندامبونیان له‌هێزه‌كانی‌ سه‌حوه‌، له‌ماڵه‌وه‌ ده‌ركرد‌و خستیانیانه‌ ناو دوو ئۆتۆمبیل، دواتر چوار ته‌رمی‌ سه‌ربڕاوی‌ بۆ هاته‌وه‌.

جێی‌ ئاماژه‌پێدانه‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ سه‌رۆكی‌ عه‌شایه‌ریی‌ پرێزگای‌ ئه‌نبار، عه‌بدولسه‌تار ئه‌بو ریشه‌، ریكخراوێكی‌ چه‌كداری‌ به‌ناو سه‌حوه‌ (رابون) به‌پاڵپشتی‌ هێزه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا‌و حكومه‌تی‌ عێراقی‌، به‌مه‌به‌ستی‌ راوه‌دونانی‌ چه‌كدارانی‌ قاعیده‌ له‌پارێزگاكه‌دا، دامه‌زراند، ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ گه‌نجانی‌ عه‌شره‌ته‌كانی‌ ئه‌و پارێزگایه‌، بونه‌ قوربانی‌ ده‌ست چه‌كدارانی‌ رێكخراوی‌ قاعیده‌ له‌نێوان ساڵانی‌ 2006-2007. ئێستا خاوه‌ن قوربانییه‌كان له‌هه‌وڵی‌ تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ی‌ كوشتنی‌ كوڕه‌كانیانن‌و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش په‌یڕه‌وی‌ یاسای‌ عه‌شایه‌ری‌ ده‌كه‌ن.

دایكی‌ سابیر ئاشكرایده‌كات كه‌ پیاوانی‌ عه‌شره‌ته‌كه‌ی‌ چه‌ند جارێك هه‌وڵی‌ كوشتنی‌ كه‌س‌وكاری‌ بكوژانی‌ كوڕه‌كانیان داوه‌، به‌ڵام ئه‌وان له‌ترسی‌ گیانی‌ خۆیان هه‌ڵهاتوون.

بۆ زۆرێك له‌خاوه‌ن قوربانییه‌كانی‌ ئه‌نبار‌و ناوچه‌ عه‌شایه‌رییه‌كانی‌ تر، تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ "دادپه‌روه‌رانه‌ترین چاره‌سه‌ره‌". به‌پێی‌ وته‌ی‌ دایكی‌ سابیر "ته‌نها تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ئه‌و پشكۆیه‌ی‌ ناو دڵم سارد ده‌كاته‌وه‌".

ئێستا له‌سه‌ر دیواری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ماڵی‌ شێخ حامد دلێمی‌، یه‌كێ‌ له‌كه‌سایه‌تییه‌كانی‌ شاری‌ رومادی‌، نوسراوێك ده‌بیندرێت كه‌ ئاماژه‌ بۆ خۆشحاڵی‌ دانیشتوانی‌ ماڵه‌كه‌ ده‌دات: "دوای‌ سێ‌ ساڵ له‌چاوه‌ڕوانی‌، توانیمان بكوژی‌ كوڕه‌كه‌مان بگرین كه‌ له‌به‌ندیخانه‌ ئازاد كرا‌و بردمانه‌ سه‌ر گۆڕی‌ كوڕه‌كه‌مان‌و به‌ر فیشه‌كمان دا‌و تۆڵه‌ی‌ خوێنی‌ كوڕه‌كه‌مان وه‌رگرته‌وه‌".

له‌مباره‌یه‌وه‌ فه‌رمانده‌ی‌ پۆلیسی‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار لیوا تارق ئه‌لعه‌سه‌ل به‌ته‌واوه‌تی‌ كرده‌وه‌ی‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی‌ عه‌شایه‌ری‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌‌و ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌دات كه‌ هه‌ر كه‌سێك به‌و كاره‌ هه‌ستێت، روبه‌روی‌ سزای‌ یاسایی‌ ده‌بێته‌وه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا تاكو ئێستا دلێمی‌، له‌سه‌ر تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ی‌ خوێنی‌ كوڕه‌كه‌ی‌، روبه‌روی‌ هیچ سزایه‌ك نه‌بووه‌ته‌. دلێمی‌ به‌نیقاشی‌ وت "كه‌لتوری‌ عه‌شایه‌ری‌، باڵاترین یاسایه‌ له‌پارێزگاكه‌ماندا".

پارێزه‌ر خالید ره‌جه‌ب جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌و كه‌ له‌مادده‌كانی‌ تایبه‌ت به‌تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی‌ یاسای‌ سزادانی‌ جینائی‌ عێراقی‌ ساڵی‌ 1963دا هاتووه‌ "هه‌ركه‌سێك به‌بیانوی‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ كه‌سێك بكوژێت، روبه‌روی‌ له‌سێداره‌دان ده‌بێته‌وه‌، هه‌ندێ‌ جاریش سزاكه‌ كه‌مده‌بێته‌وه‌ بۆ زیندانی‌ هه‌تاهه‌تایی‌".

به‌ندكراوێكی‌ پێشوی‌ به‌ندیخانه‌ی‌ بوكای‌ باشوری‌ عێراق، ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌دا كه‌ به‌شی‌ زۆری‌ به‌ندكراوه‌كان،"له‌ترسی‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌" نایانه‌وێت ئازادبكرێت. عومه‌ر راوی‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تای‌ ساڵی‌ 2007دا، به‌هۆی‌ ته‌قینه‌وه‌ی‌ بۆمبێكی‌ چێندراو له‌نزیك ماڵه‌كه‌یدا له‌گه‌ڕه‌كی‌ ته‌ئمیمی‌ رۆژئاوای‌ رومادی‌ ده‌ستگیركرابوو، وتی‌ "هه‌ندێ‌ له‌به‌ندكراوه‌كان به‌و مه‌رجه‌ به‌ئازادبونیان قبوڵه‌ كه‌ ته‌سلیمی‌ ده‌ست هێزه‌ ئه‌منییه‌ عێراقیه‌كان نه‌كرێنه‌وه‌، چونكه‌ زۆری‌ ئه‌ندامانی‌ ئه‌و هێزانه‌ سه‌ر به‌عه‌شایه‌ره‌كانن".

هه‌ر له‌مباریه‌وه‌، به‌رپرسی‌ ئه‌منی‌ سه‌حوه‌ی‌ عه‌شایه‌ری‌ ئه‌نبار عه‌بدولجه‌بار ئه‌بو ریشه‌ ده‌ڵێت "پێویسته‌ له‌سه‌ره‌تادا خه‌ڵكی‌ په‌نا بۆ یاسا به‌رن، بۆ ئه‌وه‌ی‌ پارێزگاكه‌مان توشی‌ فه‌وزا نه‌بێته‌وه‌"، له‌مان كاتیشدا روونیده‌كاته‌وه‌ "ئێمه‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ عه‌شایه‌رین‌و گه‌ر هات‌و یاسا مافی‌ بۆ نه‌گه‌ڕاندینه‌وه‌، ئاساییه‌ به‌شێوه‌ی‌ عه‌شایه‌ری‌ تۆڵه‌ی‌ خۆمان بسێنینه‌وه‌".

له‌لایه‌ن خۆشیه‌وه‌، جێگری‌ پارێزگاری‌ ئه‌نبار حیكمه‌ت جاسم به‌رپرسیارێتی‌ روداوه‌كانی‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان كه‌ "نه‌یانتوانیوه‌ ئاسایش به‌رقه‌راربكه‌ن". ئاشكراشیكرد "به‌شێكی‌ زۆری‌ ئه‌و به‌ندكراوانه‌ی‌ ده‌ستیان له‌كوشتنی‌ بێتاوانان هه‌یه‌، به‌ئاگاداری‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌ عێراقییه‌كان ئازادده‌كرێن‌و ئه‌مه‌ش هاوڵاتیان‌و عه‌شره‌ته‌كان توڕه‌ده‌كات‌و هه‌وڵی‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ده‌ده‌ن".

له‌درێژه‌ی‌ قسه‌كانیشیدا، لیوا ئه‌لعه‌سه‌ل وتی‌ "له‌ماوه‌ی‌ رابردودا نزیكه‌ی‌ 500 به‌ندكراو ئازادكران كه‌ به‌شی‌ زۆریان ئه‌ندامی‌ قاعیده‌ بون، به‌ڵام هیچ تۆمه‌تێكیان به‌سه‌ر نه‌سه‌پا، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ عه‌شایه‌ره‌كان ده‌یانه‌وێت به‌ده‌ستی‌ خۆیان تۆڵه‌ی‌ خۆیان وه‌رگرن، نه‌ك به‌یاسا".

له‌باره‌ی‌ رۆڵی‌ هێزه‌ ئه‌منیه‌كانیش له‌پاراستنی‌ ژیانی‌ ئه‌و به‌ندكراوه‌ ئازادكراوانه‌، لیوا تاریق ئه‌لعه‌سه‌ل ئاشكرایكرد "ئێمه‌ ناتوانین 100% ئه‌و ئازادكراوانه‌ بپارێزین، چونكه‌ ژماره‌یان زۆره‌‌و ئه‌و كاره‌ بۆ ئێمه‌ قورسه‌"، له‌هه‌مان كاندا روونیكرده‌وه‌ "به‌ڵام ئێمه‌ پلانی‌ گشتیمان هه‌یه‌ بۆ پاراستنی‌ هه‌موان، هه‌ركه‌سێكیش ده‌ستیان بۆ به‌رێت روبه‌روی‌ سزا ده‌بێته‌وه‌‌و تۆڵه‌ی‌ عه‌شایه‌ریش به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك ره‌تده‌كه‌ینه‌وه‌".

پێشتر وه‌زیری‌ ناوخۆ جه‌واد بۆڵانی‌ ته‌ئكیدیكردبوه‌وه‌ كه‌ "هه‌ندێ‌ مه‌سه‌له‌ن هه‌ن كه‌ ده‌كرێت عه‌شره‌ته‌ عێراقییه‌كان به‌پێی‌ هه‌ندێ‌ رێوشوێنی‌ تایبه‌ت چاره‌سه‌ری‌ بكه‌ن وه‌ك پاره‌دان‌و قه‌ره‌بوكردنه‌وه‌، به‌ڵام تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك قه‌ده‌غه‌یه‌، چونكه‌ ده‌بێته‌ به‌رده‌وامی‌ دان به‌كاره‌ توندوتیژییه‌كان".هه‌ر له‌مباره‌یه‌شه‌وه‌، عه‌سه‌ل رونیكرده‌وه‌ هه‌ر كه‌سێك به‌كاری‌ تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ هه‌ستێت، به‌تایبه‌ت به‌رامبه‌ر به‌كه‌سێك كه‌ له‌لایه‌ن دادوه‌ره‌وه‌ بێتاون ده‌رچوبێت‌و ئازادكرابێت، وه‌ك "بكوژ له‌لایه‌ن یاساوه‌ مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ ده‌كرێت".

له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌، ئیمام‌و وتاربێژی‌ یه‌كێ‌ له‌مزگه‌وته‌كانی‌ ئه‌نبار، شێخ ئه‌حمه‌د موفتی‌، بۆ نیقاشی‌ رونكرده‌وه‌ "كوشتنی‌ بكوژ له‌لایه‌ن كه‌س‌وكاری‌ قوربانیانه‌وه‌ كارێكی‌ دژ به‌شه‌ریعه‌ته‌‌و ده‌بێته‌ مایه‌ی‌ ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی‌ كرده‌وه‌ی‌ توندو تیژی‌‌و رشتنی‌ خوێنی‌ زیاتر‌و دوباره‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار ده‌بێته‌وه‌ گۆمێكی‌ گه‌وره‌ی‌ خوێن".

موفتی‌ جه‌خت له‌رۆڵی‌ پیاوانی‌ ئاین ده‌كاته‌وه‌‌و ده‌ڵێت "پێویسته‌ ئیمام‌و وتاربێژی‌ مزگه‌وته‌كان له‌ڕێی‌ وتار‌و رێنماییه‌ ئاینییه‌كانیانه‌وه‌، خه‌ڵكی‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ هوشیاربكه‌نه‌وه‌‌و له‌تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ دور بكه‌ونه‌وه‌".