راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

قه‌یرانی‌ به‌رده‌وام‌و یاسای‌ په‌كخراو
په‌رله‌مانی‌ عێراق له‌ئاست رووداوه‌كاندا ده‌سته‌پاچه‌ بووه‌

موسته‌فا حه‌بیب
دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ خۆپیشانده‌ران هه‌ڵیانكوتایه‌ سه‌ر ناوچه‌ی‌ سه‌وزو په‌رله‌مان، ئێستا به‌ته‌نها لۆمه‌ی‌ په‌رله‌مان ده‌كرێت له‌كێشه‌كاندا، ئایا ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ قه‌یرانه‌كه‌ تێده‌په‌ڕێنێ‌؟
11.05.2016  |  به‌غدا
 ( :وێنه موقع البرلمان العراقي)
( :وێنه موقع البرلمان العراقي)

فشاره‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكاو ئێران بۆ سه‌ر هێزه‌ سیاسییه‌كان وایكرد پاشه‌كشه‌ به‌خۆپیشانده‌ره‌ توڕه‌كان له‌ناوچه‌ی‌ سه‌وز بكرێت، پاش ئه‌وه‌ی‌ موقته‌دا سه‌در بۆ ماوه‌یه‌ك خۆپیشاندانه‌كانی‌ راگرت، ئارامی‌ رێژه‌یی‌ بۆ به‌غدا گه‌ڕایه‌وه‌، به‌ڵام هێشتا كۆتایی‌ به‌قه‌یرانه‌كه‌ نه‌هاتووه‌.

 

چه‌ند رۆژێكه‌ سه‌لیم جبوری‌ سه‌رۆكی‌ په‌رله‌مان له‌هه‌وڵی‌ چڕوپڕدایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ شكۆی‌ په‌رله‌مان بگێڕێته‌وه‌‌و دانیشتنه‌كان ده‌ست پێبكاته‌وه‌، به‌ڵام له‌م هه‌وڵه‌یدا رووبه‌رووی‌ چه‌ندین ئاسته‌نگ بووه‌ته‌وه‌، ئه‌مڕۆ هه‌ڵوێستی‌ به‌رپرسه‌ عێراقییه‌كان توندتر بووه‌و كێشه‌كانیشیان قوڵتر بووه‌ته‌وه‌.

 

چوارشه‌ممه‌ی‌ پێشوتر فوئاد مه‌عسومی‌ سه‌ره‌ك كۆمار داوای‌ له‌هێزه‌ سیاسییه‌كان كرد په‌له‌ بكه‌ن له‌گرێدانی‌ دانیشتنێكی‌ په‌رله‌مان بۆ تاوتوێی‌ قه‌یرانی‌ سیاسی‌، سه‌لیم جبوریش ده‌ستی‌ كرد به‌سه‌ردانی‌ سه‌ركرده‌ی‌ هێزه‌ سیاسییه‌كان‌و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ گه‌یشته‌ شاری‌ سلێمانی‌، حه‌یده‌ر عه‌بادیش به‌ڵێنیدا كه‌ په‌رله‌مان ده‌پارێزن‌و ناهێڵن جارێكی‌ تر په‌لامار بدرێت.

 

سه‌ره‌ڕای‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ كه‌ش‌وهه‌وا سیاسییه‌كه‌ زۆر گۆڕاوه‌، چونكه‌ 62 په‌رله‌مانتاره‌ كورده‌كه‌ رایانگه‌یاند ناچنه‌وه‌ دانیشتنه‌كانی‌ په‌رله‌مان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ هێرش كرایه‌ سه‌ر ئارام شێخ محه‌مه‌دی‌ جێگری‌ سه‌رۆكی‌ په‌رله‌مان‌و ئاڵا تاڵه‌بانی‌ سه‌رۆكی‌ هاوپه‌یمانی‌ كوردستانیش گه‌مارۆدرا.

 

په‌رله‌مانتاره‌ مانگرتووه‌كان كه‌ به‌ر له‌دوو هه‌فته‌ بڕیاریاندا سه‌لیم جبوری‌ سه‌رۆكی‌ په‌رله‌مان له‌پۆسته‌كه‌ی‌ لاببه‌ن، ئاماده‌نین جارێكی‌ تر به‌شداری‌ دانیشتنه‌كانی‌ په‌رله‌مان بكه‌نه‌وه‌، داواش ده‌كه‌ن سه‌رۆكێكی‌ نوێ‌ بۆ په‌رله‌مان هه‌ڵبژێردرێت، هه‌رچی‌ ئیئتیلافی‌ "وه‌ته‌نیه‌"یه‌ به‌سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌یاد عه‌لاوی‌، داوا ده‌كه‌ن حكومه‌تی باری‌ نائاسایی‌ پێك بهێنرێت، ره‌وتی‌ سه‌دریش داوای‌ پێكهێنانی‌ حكومه‌تێكی‌ نوێ‌ ده‌كات له‌كه‌سانی‌ سه‌ربه‌خۆ، جێبه‌جێكردنی‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ئێستادا ئاسته‌مه‌.

 

هیشام سوهێل په‌رله‌مانتاری‌ ده‌وڵه‌تی‌ یاسا به‌"نیقاش"ی‌ وت "په‌رله‌مانتاره‌ مانگرتووه‌كان كوتله‌یه‌كی‌ سیاسی‌ نوێ‌ پێكده‌هێنن به‌ناوی‌ به‌ره‌ی‌ چاكسازی‌ كه‌ سه‌د په‌رله‌مانتار له‌خۆده‌گرێت، به‌ر له‌چه‌ند رۆژێكیش بڕیارماندا به‌شداری‌ هیچ دانیشتنێك نه‌كه‌ین كه‌ سه‌لیم جبوری‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ بكات".

 

جگه‌ له‌په‌رله‌مانتاره‌ كورده‌كان‌و "به‌ره‌ی‌ چاكسازی‌" ئه‌وه‌ی‌ ده‌مێنێته‌وه‌ 166 په‌رله‌مانتارن كه‌ ئه‌وانیش ناتوانن دانیشتنی‌ په‌رله‌مان گرێ‌ بده‌ن، بۆیه‌ به‌و هۆیه‌وه‌ په‌رله‌مان تا كاتێكی‌ نادیار په‌كی‌ كه‌وتووه‌.

 

ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر په‌رله‌مان بتوانێت دانیشتنیش ئه‌نجام بدات، ئه‌وا ناتوانێت هیچ یاسایه‌ك ده‌ربكات یان گۆڕانكاری‌ له‌حكومه‌تدا بكات، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ مونزیر شه‌ریفی‌ ئه‌ندامی‌ لیژنه‌ی‌ هه‌ماهه‌نگی‌ خۆپیشانده‌رانی‌ به‌غدا ئاماژه‌ی‌ پێده‌كات، له‌مڕووه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "كوتله‌ سیاسییه‌كان ناسازێن، هه‌مووان دژی‌ هه‌موانن، دوو كوتله‌ نابینیت له‌سه‌ر بابه‌تێك هاوڕا بن".

 

ده‌شڵێت "به‌داخه‌وه‌ ده‌ركه‌وت له‌عێراق سیسته‌می‌ په‌رله‌مانی‌ شكستی‌ هێنا‌و پشك پشكێنه‌ په‌كی‌ خست، گۆڕانكاریش بۆ سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ترسی‌ ئه‌وه‌ دروست ده‌كات دیكتاتۆر بێته‌ ئاراوه‌".

 

ده‌ستكه‌وتی‌ شه‌رمنانه‌

شه‌ش هه‌فته‌ی‌ تر په‌رله‌مان نیوه‌ی‌ ماوه‌ی‌ خولی‌ هه‌ڵبژاردن ته‌واو ده‌كات كه‌ چوار ساڵه‌، ئه‌وه‌ی‌ ده‌مێنێته‌وه‌ ته‌نها دووساڵه‌ بۆ ده‌ركردنی‌ چه‌ندین پرۆژه‌یاساو كاراكردنی‌ یاسای‌ په‌ككه‌وتوو كه‌ ته‌مه‌نی‌ هه‌ندێكیان بۆ چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‌و به‌شێكیشیان زۆر گرنگن بۆ بارودۆخی‌ ئێستای‌ سیاسی‌‌و ئه‌منی‌.

 

به‌پێی‌ ئه‌و به‌یاننامانه‌ی‌ له‌سه‌ر سایتی‌ په‌رله‌مان بڵاوبوونه‌ته‌وه‌، له‌ماوه‌ی‌ دوو ساڵی‌ رابردوودا په‌رله‌مان گفتوگۆی‌ له‌باره‌ی‌ (275) یاساوه‌ كردووه‌، به‌ڵام توانیوێتی‌ ته‌نها بڕیار له‌(87) یاسا بدات، واته‌ سێیه‌كی‌ ئه‌وانه‌ی‌ گفتوگۆیان له‌سه‌ر كراوه‌.

 

پرۆسه‌ی‌ ده‌ركردنی‌ یاسا له‌په‌رله‌ماندا به‌سێ‌ قۆناغ ده‌بێت، خوێندنه‌وه‌ی‌ یه‌كه‌م‌و دووه‌م، دواجار ده‌نگدان له‌باره‌یه‌وه‌، به‌پێی‌ ئاماره‌كان (121) پرۆژه‌ یاسا خوێندنه‌وه‌ی‌ دووهه‌میان بۆ كراوه‌، به‌ڵام تائێستا ده‌نگیان له‌باره‌وه‌ نه‌دراوه‌، هه‌روها (67) یاسای‌ تر خوێندنه‌وه‌ی‌ یه‌كه‌میان بۆ كراوه‌.

 

كێشه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و یاسایانه‌ی‌ په‌رله‌مان ده‌ریكردوون گرنگ نین‌و په‌یوه‌ست نین به‌بارودۆخی‌ سیاسی‌‌و ئه‌منییه‌وه‌، له‌كاتێكدا سوپا له‌شه‌ڕێكی‌ خوێناویدایه‌ له‌گه‌ڵ داعش‌و عێراقییه‌كان به‌ده‌ست كه‌می‌ خزمه‌تگوزارییه‌وه‌ گیرۆده‌بوون‌و بێكاری‌ زیادی‌ كردووه‌، ئه‌مه‌ قه‌یرانی‌ دارایی‌ له‌ولاوه‌ بوه‌ستێت كه‌ به‌هۆی‌ دابه‌زینی‌ نرخی‌ نه‌وته‌وه‌ دروست بووه‌.

 

یه‌كێك له‌و یاسا گرنگانه‌ی‌ په‌رله‌مان نه‌یتوانیوه‌ ده‌ریبكات یاسای‌ "گاردی‌ نیشتیمانی"یه‌ كه‌ به‌پێی‌ ئه‌و یاسایه‌ هێزی‌ نوێی‌ ئه‌منی‌ له‌دانیشتوانی‌ پارێزگاكان دروست ده‌كرێت بۆ خودی‌ پارێزگاكان‌و ئه‌ركی‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ داعش ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ، به‌ڵام ناكۆكی‌ نێوان هێزه‌ شیعه‌و سوننه‌كان رێی‌ له‌ده‌ركردنی‌ ئه‌و یاسایه‌ گرتووه‌.

 

یاسای‌ "دادگای‌ فیدراڵی‌" یه‌كیكی‌ تره‌ له‌و یاسایانه‌ی‌ په‌رله‌مان نه‌یتوانیوه‌ ده‌ریبكات، ئه‌و دادگایه‌ به‌رزترین ده‌سه‌ڵاتی‌ ده‌دوه‌رییه‌ بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی‌ كێشه‌كانی‌ نێوان په‌رله‌مان‌و حكومه‌ت، بۆیه‌ هه‌ر كوتله‌یه‌ك ده‌یه‌وێت یاساكه‌ به‌پێی‌ خواسته‌كه‌ی‌ ئه‌و ده‌ربكرێت.

 

ئه‌م یاسایانه‌ چه‌ندین چاكسازی‌ سیاسی‌‌و ئه‌منی‌ گه‌وره‌یان له‌خۆگرتبوو كه‌ ده‌یتوانی‌ هێزه‌ عێراقییه‌كان یه‌ك بخات له‌شه‌ڕی‌ داعش، به‌ڵام شكستهێنانی‌ په‌رله‌مان له‌ده‌ركردنیان وایكرد ناكۆكییه‌كان قوڵتر بێته‌وه‌.

 

له‌پاڵ ئه‌مانه‌دا چه‌ند یاسایه‌كی‌ تری‌ گرنگ هه‌ن كه‌ چه‌ند ساڵێكه‌ په‌كخراون‌و ده‌بوو په‌رله‌مان بڕیاریان له‌باره‌وه‌ بدات، به‌ڵام په‌رله‌مانتاران پێشێلی‌ ده‌ستوریان كردو سه‌رۆك كۆمار گوێی‌ پێنه‌داو دادگای‌ فیدراڵیش فه‌رامۆشی‌ كرد، له‌كاتێكدا ئه‌م سێ لایه‌نه‌ ئه‌ركیان جێبه‌جێكردنی‌ ده‌ستووره‌.

 

به‌پێی‌ ماده‌ی‌ (48)ی‌ ده‌ستور ده‌سه‌ڵاتی‌ یاسادانان ته‌نها پێك نایه‌ت له‌په‌رله‌مان، به‌ڵكو ده‌بێت ئه‌نجومه‌نێكی‌ تر هه‌بێت به‌ناوی‌ "ئه‌نجومه‌نی‌ فیدراڵی‌" كه‌ پێنج نوێنه‌ری‌ هه‌ر پارێزگایه‌كی‌ تێدایه‌‌و له‌پاڵ په‌رله‌ماندا كار ده‌كات، ئه‌م ئه‌نجوومه‌نه‌ ده‌توانێت یاساكانی‌ په‌رله‌مان ره‌ت بكاته‌وه‌، به‌ڵام ناكۆكی‌ سیاسییه‌كان تائێستا نه‌یهێشتووه‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ پێك بهێنرێت.

 

یاسای‌ نه‌وت‌و غاز یه‌كێكی‌ تره‌ له‌و یاسا زۆر گرنگانه‌ی‌ عێراق پێویستی‌ پێیه‌تی‌، نه‌وت شاده‌ماری‌ سه‌ره‌كی‌ ئابوری‌ عێراق‌و داهاتی‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌تی‌، نۆ ساڵی‌ ره‌به‌قه‌ په‌رله‌مان ناتوانێت یاسایه‌كی‌ بۆ ده‌ربكات، ئه‌گه‌ر ئه‌م یاسایه‌ هه‌بووایه‌ ئه‌وا زوو كێشه‌ نه‌بڕاوه‌كه‌ی‌ نێوان به‌غداو هه‌رێمی‌ كوردستان كۆتایی‌ پێده‌هات.

 

یه‌كێكی‌ تر له‌قورسترین ئه‌و ئه‌ركانه‌ی‌ په‌رله‌مان نه‌یتوانیوه‌ جێبه‌جێی‌ بكات هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستوره‌ كه‌ ساڵی‌ 2005 به‌په‌له‌ نوسراوه‌ته‌وه‌، دوای‌ چه‌ند ساڵێك ده‌ركه‌وت كه‌ كێشه‌و هه‌ڵه‌ی‌ گه‌وره‌ له‌و ده‌ستوره‌دا هه‌یه‌، به‌پێی‌ مادده‌ی‌ 142ی‌ ده‌ستور په‌رله‌مان ناچاركراوه‌ كه‌ به‌ر له‌كۆتایی‌ 2006 ده‌ستور هه‌موار بكاته‌وه‌.

 

ئایا هۆكاری‌ شكسته‌كه‌ سیسته‌می‌ په‌رله‌مانییه‌؟

به‌هۆی‌ ئه‌و قه‌یرانانه‌ی‌ هاتنه‌ ئاراوه‌ زۆركه‌س بۆچوونی‌ ئه‌وه‌یان له‌لا دروست بوو كه‌ سیسته‌می‌ په‌رله‌مانی‌ شكستی‌ هێناوه‌، هه‌ر به‌ڕاستیش چه‌ند ده‌نگێك له‌ناو سیاسییه‌كانه‌وه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ كه‌ داوای‌ سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ده‌كه‌ن.

 

هه‌فته‌ی‌ پێشوو كه‌ خۆپیشانده‌ران په‌لاماری‌ باره‌گای‌ په‌رله‌مانیاندا، به‌هیچ شێوه‌یه‌ك به‌لای‌ باره‌گای‌ حكومه‌تدا نه‌چوون، چونكه‌ عێراقییه‌كان خه‌تای‌ یه‌كه‌می‌ قه‌یرانه‌كان ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی‌ په‌رله‌مانتاران.

 

نوری‌ مالیكی‌ سه‌رەك وه‌زیرانی‌ پێشوو كه‌ نه‌یاره‌كانی‌ به‌تاكڕه‌و ناوی‌ ده‌به‌ن، له‌گه‌ڵ گروپه‌ شیعه‌كانی‌ سه‌ر به‌ئێران، دیارترین ئه‌و لایه‌نانه‌ن كه‌ داوای‌ سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌مه‌ ترس‌و دڵه‌راوكێی‌ له‌لای‌ لایه‌نه‌كانی‌ تر دروست كردووه‌.

 

عامر فه‌یاز مامۆستای‌ زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌زانكۆی‌ به‌غدا به‌"نیقاش"ی‌ وت "سیسته‌می‌ په‌رله‌مانی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ دروست له‌عێراقدا په‌یڕه‌و نه‌كراوه‌، قه‌یرانی‌ سیاسیش به‌هۆی‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو به‌هۆی‌ خراپ جێبه‌جێكردنیه‌وه‌یه‌تی‌ له‌لایه‌ن سیاسییه‌كانه‌وه‌".

 

فه‌یاز ئه‌وه‌ روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر بیر له‌سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تیش بكرێته‌وه‌ ئه‌و هه‌نگاوه‌ ئاسان نابێت، چونكه‌ گۆڕانكاری‌ ده‌ستور پێَویستی‌ به‌ده‌نگی‌ دوو له‌سه‌ر سێی‌ ئه‌ندامانی‌ په‌رله‌مان‌و راپرسی‌ خه‌ڵكییه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌و مه‌رجانه‌ن كه‌ ئێستا جێبه‌جێ‌ نابن.

 

بژارده‌كانی‌ دیكه‌ چین؟

شكستهێنانی‌ سیسته‌می‌ په‌رله‌مانی‌‌و زه‌حمه‌تی‌ گۆڕانكاریی‌ بۆ سیسته‌می‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ هیچ بژارده‌یه‌كی‌ تر له‌به‌رده‌ستدا نییه‌، ته‌نانه‌ت ده‌توانرێت هه‌ر به‌پێی‌ ئه‌م ده‌ستوره‌ی‌ ئێستا كاروباری‌ په‌رله‌مان رێك بخرێته‌وه‌.

 

له‌عێراق جیاواز له‌وڵاته‌ دیموكراتی‌‌و په‌رله‌مانییه‌كان هیچ كوتله‌یه‌كی‌ سیاسی‌ ئۆپۆزسیۆن له‌ناو په‌رله‌ماندا نییه‌و هه‌موویان ده‌یانه‌وێت به‌شداربن له‌ده‌سه‌ڵاتدا، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌هۆكاره‌كانی‌ شكستی‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌.

 

زۆربه‌ی‌ سیاسییه‌كان ئه‌مڕۆ باسی‌ پێكهێنانی‌ حكومه‌تی‌ زۆرینه‌ ده‌كه‌ن، به‌جۆرێك ئه‌وه‌ی‌ زۆرترین ده‌نگی‌ كۆكرده‌وه‌ حكومه‌ت پێك بهێنێت‌و ئه‌وه‌ی‌ تر ببێته‌ ئۆپۆزسیۆن.

 

عه‌مار حه‌كیم سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵا یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی‌ داوای‌ حكومه‌تی‌ زۆرینه‌ ده‌كات له‌سه‌رجه‌م پێكهاته‌كان، له‌كاتێكدا جاران ئه‌وه‌ی‌ ره‌ت ده‌كرده‌وه‌، هه‌رچی‌ ده‌وڵه‌تی‌ یاسایه‌ له‌مێژه‌ هه‌وڵ بۆ ئه‌و ئامانجه‌ ده‌دات.

 

كوتله‌ كوردی‌‌و سوننه‌كان پێكهێنانی‌ حكومه‌تی‌ زۆرینه‌ ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، چونكه‌ له‌وه‌ ده‌ترسن حیزبه‌ شیعه‌كان به‌ 178 په‌رله‌مانتار به‌ئاسانی‌ حكومه‌ت پێكبهێنن‌و هه‌رچی‌ یاسای‌ گرنگ هه‌یه‌ به‌بێ‌ به‌شداری‌ لایه‌نه‌كانی‌ تر تێی‌ بپه‌ڕێنن.

 

نه‌هله‌ هبابی‌ په‌رله‌مانتاری‌ ده‌وڵه‌تی‌ یاسا به‌"نیقاش"ی‌ وت "حكومه‌تی‌ زۆرینه‌ی‌ سیاسی‌ ته‌نها له‌شیعه‌ پێك نایه‌ت، هاوپه‌یمانێتییه‌ تایفییه‌كان سه‌رده‌میان به‌سه‌رچوو، چونكه‌ ئه‌و ناكۆكییه‌ی‌ له‌نێوان هێزه‌ شیعه‌كاندا هه‌یه‌ زیاتر له‌و ناكۆكییه‌ی‌ له‌گه‌ڵ كوردو سوننه‌دا هه‌یانه‌".

 

وه‌ك نه‌هله‌ ئاماژه‌ی‌ پێده‌كات ئه‌و په‌رله‌مانتاره‌ مانگرتووانه‌ی‌ سه‌رۆكی‌ په‌رله‌مانیان ده‌ركرد له‌شیعه‌و سوننه‌و كورد پێكهاتبوون، بۆیه‌ ده‌توانرێت حكومه‌ت له‌سه‌ر ئامانجی‌ سیاسی‌ دروست بكرێت نه‌ك تایفی‌.

 

لامه‌ركه‌زی‌ گرنگترین رێچاره‌

ده‌كرێت قه‌یرانی‌ سیاسی‌ عێراق له‌وه‌دا كۆبكرێته‌وه‌ كه‌ شه‌ڕه‌ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات، چونكه‌ هه‌مووان ده‌یانه‌وێت به‌شداری‌ ده‌سه‌ڵات بكه‌ن، كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانیش له‌به‌غدا كۆبوونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات بدرێت به‌پارێزگاكان ئه‌وه‌ ئه‌وه‌ندا كێبڕكێ‌ له‌سه‌ر حكومه‌ت‌و په‌رله‌مانی‌ ناوه‌ند نامێنێت.

 

هه‌ر هه‌ژده‌ پارێزگاكه‌ی‌ عێراق به‌ده‌ست فه‌رامۆشكردنیان له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ ناوه‌نده‌وه‌ ده‌ناڵێنن، چونكه‌ هه‌رچی‌ بڕیاره‌ له‌به‌غداوه‌ ده‌رده‌چێت‌و رێنادرێت پارێزگاكان خاوه‌نی‌ بڕیاری‌ خۆیان بن، ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی‌ ده‌ستووره‌.

 

سیاسییه‌كان ئاماده‌نین دان به‌وه‌دا بنێن كه‌ هه‌ر پارێزگایه‌ك تایبه‌تمه‌ندی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ به‌سره‌ (شیعه‌نشین) كێشه‌ی‌ كه‌می‌ ئاوو كاره‌باو به‌رزی‌ رێژه‌ی‌ هه‌ژاری‌ هه‌یه‌، ئه‌نباریش (سوننه‌نشین) كێشه‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ ئه‌منی‌ هه‌یه‌.

 

له‌ماده‌ی‌ (120)ی‌ ده‌ستوردا هاتووه‌ "هه‌ر پارێزگایه‌ك ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌رفراوانی‌ ئیداری‌‌و دارایی‌ ده‌درێتێ‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی‌ خۆی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ لامه‌ركه‌زی‌، ئه‌و پارێزگاره‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا هه‌ڵیده‌بژێرێت سه‌رۆكی‌ باڵاترین ده‌سه‌ڵاتی‌ جێبه‌جێكردن ده‌بێت له‌پارێزگاكه‌دا‌و ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ رایی‌ ده‌كات كه‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ پێی‌ ده‌دات، ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا ناكه‌وێته‌ ژێر ركێفی‌ هیچ وه‌زاره‌ت‌و لایه‌نێكه‌وه‌".

 

به‌ڵام حكومه‌تی‌ ناوه‌ند رێگه‌نادات پارێزگاكان به‌بێ‌ ره‌زامه‌ندی‌ ئه‌و هیچ بڕیارێك بده‌ن‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ئه‌منی‌‌و ئابوری‌‌و ئیدارییه‌ گرنگه‌كانی‌ له‌ده‌ستی‌ خۆیدا مه‌ڵاس داوه‌و ئه‌مه‌ش پێشێلكارییه‌كی‌ روونی‌ ده‌ستووره‌.

 

له‌ده‌ستووردا ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ند سنوردار كراوه‌، له‌ماده‌ی‌ (110)دا هاتووه‌ "ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ند بریتییه‌ له‌دیاریكردنی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌و نوێنه‌رایه‌تی‌ دیبلۆماسی‌، دانوستان له‌سه‌ر رێكه‌وتننامه‌و په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، دانانی‌ سیاسه‌تی‌ ئاسایشی‌ نیشتمانی‌‌و جێبه‌جێكردنی‌، دانانی‌ سیاسه‌تی‌ دارایی‌‌و گومرگی‌‌و ده‌ركردنی‌ پاره‌و دانانی‌ بودجه‌ی‌ گشتی‌".

 

كاتێك حه‌یده‌ر عه‌بادی‌ سه‌ره‌ك وه‌زیران ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی‌ وه‌رگرت به‌ڵێنیدا به‌جێبه‌جێكردنی‌ یاسای‌ ژماره‌ی‌ (21)ی‌ ساڵی‌ 2013 كه‌ له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ ده‌ركرابوو بۆ زیادكردنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ پارێزگاكان‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ هه‌شت وه‌زاره‌ت‌و گێڕانه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانیان بۆ پارێزگاكان.

 

هه‌ر به‌راستیش عه‌بادی‌ له‌مانگی‌ ئابی‌ ساڵی‌ رابردوو (2015) هه‌وڵیدا ده‌سه‌ڵاته‌كان بگوازێته‌وه‌، به‌ڵام شكستی‌ هێنا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و وه‌زیرانه‌ی‌ وه‌زاره‌ته‌كانیان هه‌ڵده‌وه‌شایه‌وه‌ رازی‌ نه‌بوون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ پارێزگاكان ئه‌وه‌نده‌ ئه‌زموونیان نییه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ زۆرانه‌ به‌ڕێوه‌ ببه‌ن.

 

ئه‌حمه‌د سلێتی‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ به‌سره‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "به‌سره‌ ده‌ستی‌ كردووه‌ به‌گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ كۆمپانیا راوێژكارییه‌كان بۆ سه‌رپه‌رشتیكردنی‌ پرۆژه‌كان‌و پێدانی‌ راوێژ له‌بابه‌ته‌ كارگێڕییه‌كان، ده‌بێت پارێزگاكانی‌ تریش هه‌مان هه‌نگاو بنێن".

 

ده‌سه‌ڵات له‌ده‌ره‌وه‌

قه‌یرانه‌ سیاسی‌‌و ئه‌منییه‌كان عێراقیان كردووه‌ته‌ وڵاتێكی‌ لاوازو وایكردووه‌ زۆر وڵاتی‌ تر كۆنترۆڵی‌ بارودۆخی‌ سیاسی‌ بكه‌ن، به‌تایبه‌تی‌ ئه‌مه‌ریكاو ئێران.

 

پسپۆڕان پێیان وایه‌ ئه‌گه‌ر ئێران‌و ئه‌مه‌ریكا رێك بكه‌ون ئه‌گه‌ر زۆره‌ بارودۆخی‌ عێراق چاك ببێ‌، چونكه‌ ئێران ده‌توانێ‌ فشار له‌هێزه‌ شیعه‌كان بكات خزمه‌تگوزاری‌ پێشكه‌ش بكه‌ن بۆ نۆ پارێزگا شیعه‌نشینه‌كه‌، ئه‌مه‌ریكاو ئه‌وروپاش به‌به‌كارهێنانی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆیان ده‌توانن رێی‌ له‌گه‌نده‌ڵی‌ دارایی‌ كارگێڕی‌ بگرن‌و ئه‌و چه‌ندین ملیار دۆلاره‌ ئاشكرا بكه‌ن كه‌ چووه‌ته‌ گیرفانی‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌.

 

زیاد ئه‌حمه‌د شیكه‌ره‌وه‌ی‌ سیاسی‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌توانێت سه‌رپه‌رشتی‌ خه‌رجییه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ عێراق بكات وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌رده‌می‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی‌ سه‌دام حسێندا كردی‌ له‌پرۆسه‌ی‌ نه‌وت به‌رامبه‌ر به‌خۆراك".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌