راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ئه‌مجاره‌ش ده‌ستور دواكه‌وت بۆ خولی‌ داهاتوو

موسته‌فا حه‌بیب
ئه‌وه‌ یه‌كلابۆته‌وه‌ كه‌ هه‌ر هه‌مواركردنه‌وه‌یه‌ك له‌ده‌ستوری‌ عێراقیدا ده‌چێته‌ خولی‌ داهاتووی‌…
28.11.2013  |  به‌غدا
No more consensus between ethnic groups or sects: Sunni protestors in Iraq earlier this year.
No more consensus between ethnic groups or sects: Sunni protestors in Iraq earlier this year.

به‌پێی‌ ده‌ستور ئه‌م خوله‌ی‌ ئێستای‌ په‌رله‌مان ناتوانێت هیچ هه‌موارو گۆڕانكارییه‌ك ئه‌نجام بدات، چونكه‌ ئه‌و ماوه‌ كه‌مه‌ی‌ له‌به‌ر ده‌ستیدا ماوه‌ به‌ش ناكات، ته‌نانه‌ت ئه‌م خوله‌ی‌ په‌رله‌مان نه‌یتوانیوه‌ لیژنه‌یه‌كیش بۆ هه‌مواركردنه‌وه‌ پێكبهێنێت.

له‌ماده‌ی‌ 142ی‌ ده‌ستوردا هاتووه‌ "له‌سه‌ره‌تای‌ ده‌ستكردن به‌كاره‌كانیدا په‌رله‌مان لیژنه‌یه‌ك له‌ئه‌ندامانی‌ پێكده‌هێنێت كه‌ نوێنه‌رایه‌تی‌ پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ عێراقی‌ ده‌كه‌ن، كاره‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌ماوه‌ی‌ چوار مانگدا راپۆرتێك بداته‌ په‌رله‌مان له‌باره‌ی‌ ئه‌و راسپاردانه‌ی‌ بۆ هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستور پێویستن، پاش وه‌رگرتنی‌ پێشنیاره‌كان، ئه‌و لیژنه‌یه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌".

خولی‌ پێشووی‌ په‌رله‌مان (2005 - 2009) لیژنه‌یه‌كی‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ پێكهێنا به‌سه‌رۆكایه‌تی‌ سیاسه‌تمه‌داری‌ ناوداری‌ شیعه‌ هومام حه‌مودی‌‌و نوێنه‌رانی‌ پێكهاته‌كان، ئه‌و لیژنه‌یه‌ له‌ 22ی‌ ئایاری‌ 2007 لیستێكی‌ له‌باره‌ی‌ پێشنیاری‌ هه‌مواركردنه‌وه‌وه‌ خسته‌ روو، به‌ڵام په‌رله‌مانی‌ ئێستا نه‌یتوانی‌ درێژه‌ به‌و هه‌نگاوه‌ بدات.

عه‌بدولره‌حمان لویزی‌ په‌رله‌مانتاری‌ لیژنه‌ی‌ یاسایی‌ له‌مڕووه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "له‌ماوه‌ی‌ سێ‌ ساڵی‌ رابردوودا هیچ جۆره‌ سازانێك له‌سه‌ر هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستور له‌نێوان سونه‌و شیعه‌و كورددا نه‌بووه‌".

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستور كارێكی‌ ئاڵۆزه‌و پێویستی‌ به‌كه‌شێكی‌ سیاسی‌ ئارام هه‌یه‌، به‌ڵام سێ‌ ساڵه‌ ئه‌م كه‌شوهه‌وایه‌ پڕیه‌تی‌ له‌ناكۆكی‌".

به‌پێی‌ قسه‌ی‌ ئه‌و په‌رله‌مانتاره‌ له‌خولی‌ پێشووی‌ په‌رله‌ماندا په‌راوێزێكی‌ سازان له‌نێوان لایه‌نه‌كاندا هه‌بووه‌، به‌ڵام له‌م خوله‌دا ئه‌وه‌ش نه‌ماوه‌و قه‌یرانێكی‌ سیاسی‌ به‌رۆكی‌ وڵاتی‌ گرتووه‌ته‌وه‌.

هه‌ر بۆنموونه‌ ئه‌م خوله‌ی‌ ئێستای‌ په‌رله‌مان چه‌ند مانگێكی‌ دوورو درێژی‌ پێویست بوو بۆ ئه‌وه‌ی‌ تاكه‌ یاسایه‌كی‌ وه‌ك یاسای‌ هه‌ڵبژاردن ده‌ربكات، ئیتر چۆن ده‌توانن له‌سه‌ر ده‌ستور رێكبكه‌ون كه‌ كرۆكی‌ كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كانه‌و مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌وت‌و پاره‌و ده‌سه‌ڵات له‌خۆ ده‌گرێت‌و كاری‌ نێوان حكومه‌تی‌ ناوه‌ندو هه‌رێم‌و پارێزگاكانی‌ رێكخستووه‌.

ئه‌وه‌ی‌ زیاتر مه‌سه‌له‌كه‌ی‌ ئاڵۆز كردووه‌ بریتییه‌ له‌و رێوشوێنه‌ یاساییانه‌ی‌ بۆ چه‌سپاندنی‌ هه‌مواره‌كان پێویسته‌و ئه‌مه‌ش سازانی‌ ته‌واوی‌ لایه‌نه‌كانی‌ ده‌وێت كه‌ ئێستا كارێكی‌ زه‌حمه‌ته‌.

هه‌ر به‌پێی‌ هه‌مان ماده‌ی‌ ده‌ستور، لیژنه‌ په‌رله‌مانییه‌كه‌ پاش ته‌واوبوونی‌ پێشنیاره‌كانی‌، له‌دانیشتنێكی‌ ئاسایدا ده‌یخاته‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌زۆرینه‌ی‌ ره‌ها ده‌نگی‌ له‌سه‌ر بده‌ن (نیوه‌ی‌ په‌رله‌مانتاران).

پاش ئه‌وه‌ ماده‌ هه‌مواركراوه‌كان ده‌خرێته‌ راپرسی‌ جه‌ماوه‌رییه‌وه‌ له‌ماوه‌یه‌ك كه‌ له‌دوو مانگ زیاتر نه‌بێت له‌رۆژی‌ ده‌نگدانه‌كه‌وه‌، ده‌بێت له‌وه‌شدا دوو له‌سه‌ر سێی‌ دانیشتوانی‌ پارێزگاكان ده‌نگی‌ پێبده‌ن.

به‌پێی‌ ئه‌و راپۆرتانه‌ی‌ له‌ئه‌رشیفی‌ په‌رله‌ماندا هه‌ن‌و "نیقاش" چاوی‌ پێیان كه‌وتووه‌، له‌ماوه‌ی‌ شه‌ش ساڵی‌ رابردوودا دیارتین ئه‌و خاڵانه‌ی‌ ناكۆكییان له‌سه‌ر بووه‌ بریتی‌ بوون له‌ماده‌ی‌ 140ی‌ تایبه‌ت به‌كه‌ركوك‌و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان، هه‌روه‌ها ماده‌ی‌ 115ی‌ تایبه‌ت به‌ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ند‌و حكومه‌تی‌ هه‌رێم‌و حكومه‌ته‌ خۆجێیه‌تییه‌كان‌و ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ سه‌رۆك كۆمارو دابه‌شكردنی‌ سامانه‌كانن له‌گه‌ڵ‌ ماده‌ی‌ 21ی‌ تایبه‌ت به‌یاسای‌ باری‌ كه‌سێتی‌.

ناكۆكی‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ كورد دژی‌ هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ هه‌ردوو ماده‌ی‌ 140‌و 115یه‌، شیعه‌ش ده‌ستی‌ گرتووه‌ به‌ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ سه‌ره‌ك وه‌زیرانه‌وه‌و له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌دا نییه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌ره‌ك كۆمار زیاد بكرێت، هه‌ردوو لایه‌نی‌ سوننه‌و شیعه‌ش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ ماده‌ی‌ 41 ده‌ستكاری‌ نه‌كرێت، هه‌مانكات سوننه‌ داوای‌ هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ زۆربه‌ی‌ ماده‌كانی‌ تر ده‌كات، ته‌نانه‌ت هه‌ندێ‌ له‌پیاوانی‌ ئاینی‌ سوننه‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌دان ئه‌م ده‌ستوره‌ هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌و ده‌ستورێكی‌ تر بنوسرێته‌وه‌.

كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ده‌ستور به‌م شێوه‌یه‌ی‌ ئێستا له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك بێت بۆ چاره‌سه‌ری‌ گرفته‌كان، كه‌چی‌ ناكۆكی‌ گه‌وره‌ی‌ له‌نێوان سوننه‌و شیعه‌و كورددا دروستكردووه‌.

حه‌یده‌رو مولا په‌رله‌مانتاری‌ به‌ره‌ی‌ دیالۆگ (سووننه‌) به‌"نیقاش"ی‌ وت "به‌داخه‌وه‌ ده‌ستور به‌سه‌ر هه‌مواندا جێبه‌جێ‌ نابێت، كوتله‌ سیاسییه‌كان له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی‌ خۆیان پێشێلی‌ ده‌كه‌ن، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ بیر له‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ بۆ یه‌كجاری‌ هه‌مواری‌ بكه‌نه‌وه‌و هه‌موان رێزی‌ لێبگرن".

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "هه‌ندێ‌ له‌بڕكه‌ ده‌ستورییه‌كان بوونه‌ته‌ هۆكاری‌ خولقاندنی‌ ناكۆكی‌ سیاسی‌، به‌داخه‌وه‌ خولێكی‌ په‌رله‌مانمان ته‌واوكرد بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ گفتوگۆ له‌باره‌ی‌ هه‌مواركردنه‌وه‌یه‌وه‌ بكه‌ین".

دیارترین ئه‌و تێبینیانه‌ی‌ له‌سه‌ر ده‌ستور هه‌یه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی‌ به‌نده‌كانی‌ رۆشن نین، به‌ڵكو به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتگیر باسی‌ مه‌سه‌له‌كان ده‌كات‌و له‌كۆتاییه‌كه‌یدا نوسراوه‌ "به‌یاسا رێكده‌خرێت"، كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م یاسایانه‌ش بونیان نییه‌.

هه‌ر بۆنموونه‌ له‌ده‌ستوردا پێناسه‌یه‌كی‌ روون نه‌كراوه‌ له‌سه‌ر ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان، به‌ته‌نها كه‌ركوك نه‌بێت، له‌كاتێكدا چه‌ندین ناوچه‌ی‌ تری‌ جێناكۆك له‌نێوان موسڵ‌‌و دیاله‌و سه‌لاحه‌دیندا هه‌یه‌.

هه‌روه‌ك ئه‌م ده‌ستوره‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ ته‌واو ده‌سه‌ڵاتی‌ پارێزگاكان‌و حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌ رێكنه‌خستووه‌، له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌نده‌كانی‌ پاڵپشتی‌ سیسته‌می‌ لامه‌ركه‌زی‌ ده‌كه‌ن‌و ده‌سه‌ڵات ده‌ده‌ن به‌پارێزگاكان، كه‌چی‌ ئه‌وه‌ی‌ رووده‌دات حكومه‌تی‌ ناوه‌ند به‌هێزتر بووه‌.

هه‌ر به‌هۆی‌ ئه‌م ناڕۆشنییه‌، ده‌ستور له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردوودا بووه‌ته‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ خولقاندنی‌ كێشه‌ی‌ سیاسی‌.

پسپۆڕانی‌ یاسای‌‌و چاودێرانی‌ سیاسی‌ پێیان وایه‌ ناكۆكی‌ گه‌وره‌ له‌سه‌ر ده‌ستور به‌هۆی‌ ئه‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌ كه‌ له‌ماوه‌یه‌كی‌ كه‌می‌ چه‌ند مانگیدا نوسراوه‌و له‌به‌ره‌نجامی‌ ململانێكی‌ پێكهاته‌كانی‌ عێراق له‌دایكبووه‌، هه‌ر بۆیه‌ زۆربه‌ی‌ به‌نده‌كانی‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ حیزبه‌ گه‌وره‌كانه‌وه‌و كێبڕكێی‌ نێوانیان له‌ده‌ستوردا ره‌نگی‌ داوه‌ته‌وه‌.

عه‌باس به‌یاتی‌ په‌رله‌مانتاری‌ ده‌وڵه‌تی‌ یاسا به‌"نیقاش"ی‌ وت "راسته‌ پێویستیمان به‌هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستور هه‌یه‌، به‌ڵام ئێمه‌ دژی‌ ئه‌وه‌ین ئه‌م ده‌ستوره‌ هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌و ده‌ستورێكی‌ تر بنوسرێت".

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "ده‌ستوری‌ عێراقی‌ باشترین ده‌ستوری‌ ناوچه‌كه‌یه‌، كێشه‌ له‌سه‌ر هه‌ندێك له‌بڕگه‌كانی‌ هه‌یه‌، ده‌توانین پاش هه‌ڵبژاردنی‌ داهاتوو له‌سه‌ری‌ بسازێین".

دیارترین ئاسته‌نگ له‌به‌رده‌م هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستوردا مه‌سه‌له‌ی‌ سازانی‌ سیاسییه‌، چونكه‌ هێزه‌ گه‌وره‌كان ناتوانن له‌سه‌ر بنه‌مای‌ زۆرینه‌ تێیبپه‌ڕینن، له‌هه‌مانكاتیشدا سازانی‌ سوننه‌و شیعه‌و كورد ئاسان نییه‌.