راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

به‌هاره‌كه‌ی‌ عێراق زستانه‌

جەعفەر حەسەن
گه‌نده‌ڵی‌‌و بێكاری‌‌و نه‌بوونی‌ خزمه‌تگوزاری‌ وای‌ له‌گه‌لانی‌ ناوچه‌كه‌ كرد ده‌ست بده‌نه‌ ده‌ربڕینی‌…
4.04.2013  |  له‌نده‌ن
The debate was organised by the Iraqi Youth Foundation in London.  Pic: Jafar Hassan
The debate was organised by the Iraqi Youth Foundation in London. Pic: Jafar Hassan

له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ ساڵی‌ ته‌واوه‌ عێراق كۆتایی‌ هێناوه‌ به‌ده‌سه‌ڵاتی‌ دیكتاتۆری‌ سه‌دام حسێن، كه‌چی‌ هێشتا ئه‌م وڵاته‌ به‌ده‌ست هه‌مان گرفته‌كانی‌ وڵاتانی‌ دراوسێیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت، هێشتا بێكاری‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌ربڵاو له‌ناو گه‌نجانی‌ عێراقدا هه‌یه‌، له‌پاڵ‌ ئه‌وه‌شدا خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ وه‌ك كاره‌با له‌وپه‌ڕی‌ خراپیدایه‌و رێژه‌یه‌كی‌ به‌رزی‌ گه‌نده‌ڵی‌ له‌ناو فه‌رمانگا ره‌سمییه‌كاندا هه‌یه‌، گه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ وه‌ك خۆی‌ مابێت، ئه‌وا دوور نییه‌ پێشبینی‌ ئه‌وه‌ بكه‌ین خه‌ڵكی‌ عێراقیش له‌م باره‌ ناهه‌مواره‌دا وه‌ك گه‌لانی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ ناوچه‌كه‌ بكه‌وێته‌ ده‌ربڕینی‌ ناڕه‌زایی‌.

له‌عێراقدا خه‌ڵكێكی‌ زۆر ناڕازین له‌سه‌ر سیاسه‌ته‌كانی‌ نوری‌ مالیكی‌ سه‌ره‌ك وه‌زیران پێیان وایه‌ به‌نادادپه‌روه‌رانه‌ كارده‌كات، ته‌نانه‌ت كار گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌ندێ‌ له‌نه‌یاره‌كانی‌ زیاد له‌جارێك به‌دیكاتۆر ناوی‌ ببه‌ن، به‌م دواییه‌ش ناڕه‌زایی‌ گه‌وره‌ له‌شه‌قامی‌ سوننه‌ سه‌ریهه‌ڵدا، به‌وپێیه‌ی‌ ئه‌وان پێیان وایه‌ هه‌نگاوه‌كانی‌ مالیكی‌ باڵاده‌ستی‌ شیعه‌ ده‌سه‌پێنێت له‌به‌رامبه‌ر په‌راوێزخستنی‌ سوننه‌داو ده‌یه‌وێت له‌پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ دوریان بخاته‌وه‌.

خه‌ڵكی‌ عێراق هه‌وڵیاندا چاكسازی‌ بكه‌ن له‌حكومه‌ته‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كه‌ی‌ مالیكیدا، به‌ڵام ئه‌و وه‌ك سه‌رۆكی‌ زۆربه‌ی‌ وڵاتانی‌ ناوچه‌كه‌ له‌رێی‌ هێزه‌وه‌ هه‌وڵی‌ دامركاندنه‌وه‌ی‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌كانیدا، چه‌ندین سه‌رچاوه‌ش باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ژماره‌یه‌ك خۆپیشانده‌ر ده‌ستگیر كراون‌و بۆ ماوه‌ی‌ چه‌ند رۆژێك به‌بێ‌ هیچ بیانویه‌ك هێڵدراونه‌ته‌وه‌و ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌ دراون، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ زیاتر له‌جاران په‌نجه‌ی‌ تۆمه‌ت بۆ مالیكی‌ رابكێشرێت.

ئه‌و پرسیاره‌ی‌ ئێستا له‌هه‌موو كات زیاتر ئاماده‌یی‌ هه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ عێراق پێویستی‌ به‌به‌هاری‌ عه‌ره‌بییه‌؟ خه‌ڵكی‌ عێراقیش هه‌ر وه‌كو گه‌لانی‌ تری‌ ناوچه‌كه‌ ناڕه‌زایه‌تی‌ ده‌رده‌بڕن، ئه‌گه‌ر وایه‌ ده‌توانن هیچ هه‌نگاوێك بچنه‌ پێشه‌وه‌ یان روبه‌رووی‌ مه‌ترسی‌ گه‌وره‌ ده‌بنه‌وه‌؟

ئه‌مه‌ ئه‌و پرسیاره‌ بوو كه‌ له‌گفتوگۆیه‌كدا له‌زانكۆی‌ ئامپریال كۆلێج له‌له‌نده‌ن خرایه‌ روو له‌رێی‌ سیمینارێكه‌وه‌ كه‌ كۆمه‌ڵێك گه‌نجی‌ عێراقی‌ به‌بۆنه‌ی‌ یادی‌ ده‌ ساڵه‌ی‌ هێرشی‌ سه‌ر عێراق رێكیان خستبوو.

له‌مڕووه‌وه‌ پاتریك كۆكبرن په‌یامنێری‌ رۆژنامه‌ی‌ "زه‌ ئیندیپێندت"ی‌ به‌ریتانی‌ له‌خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست وتی‌ گه‌وره‌ترین كێشه‌ی‌ عێراق له‌ئێستادا ئه‌وه‌یه‌ "چه‌ند لایه‌نێك ده‌یانه‌وێت ده‌سه‌ڵات دابه‌ش بكه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵ‌ یه‌كدا ناگونجێن"، كۆكبرن پێی‌ وایه‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ زیاتری‌ نه‌وت رێگه‌ی‌ بۆ حكومه‌ت خۆشكردووه‌ هه‌ڵه‌ له‌دوای‌ هه‌ڵه‌ بكات، سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌مانه‌ش به‌م دواییه‌ مافی‌ ده‌نگدان له‌چه‌ند پارێزگایه‌ك سه‌ندراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌پاڵ‌ هه‌موو ئه‌مانه‌دا پێشبینی‌ ناكرێت له‌ئاینده‌یه‌كی‌ نزیكدا عێراق به‌ره‌و هه‌ڵدێری‌ توندوتیژی‌ بچێت.

كۆكبرن پێی‌ وایه‌ "ده‌كرێت له‌چوارچێوه‌ی‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ی‌ ئێستادا گۆڕانكاری‌ له‌عێراقدا رووبدات"، پرسیار ده‌كات‌و ده‌ڵێت "ئاخۆ ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی‌ دادپه‌روه‌رانه‌ له‌ئه‌نبارو سه‌لاحه‌دین كار بكرێت، شتێك ده‌مێنێته‌وه‌ به‌ناوی‌ تایفه‌گه‌ری‌؟" پاش ئه‌وه‌ وتی‌ "تایفه‌گه‌ری‌ ریشه‌ی‌ هه‌ر ده‌مێنێت، به‌ڵام ئه‌م توڕه‌ییه‌ی‌ ئێستا داده‌مركێته‌وه‌".

كۆكبرن درێژه‌ی‌ به‌قسه‌كانیداو وتی‌ "هه‌موو ناكۆكییه‌كان ئێستا كراوه‌ته‌ ناكۆكی‌ ناوخۆیی‌‌و به‌هۆیه‌وه‌ حكومه‌ت دوو كه‌رت بووه‌".

نور باز كه‌ نوێنه‌ری‌ رێكخراوی‌ لێبوردنی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ بوو له‌سیمیناره‌كه‌دا پێی‌ وایه‌ "به‌هاری‌ عێراق" پێویستی‌ به‌جموجۆڵێكی‌ نیشتیمانی‌ هه‌یه‌ كه‌ گه‌نجان رێبه‌رایه‌تی‌ بكه‌ن، به‌جۆرێك هه‌موو تواناكانیان یه‌ك بخه‌ن بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی‌ حكومه‌ت، هه‌روه‌ها وتی‌ "خه‌ڵكی‌ عێراق له‌بواری‌ سیاسی‌ دابڕاون".

له‌گه‌ڵ‌ نه‌بوونی‌ كاره‌باو زیادبوونی‌ بێكاری‌ لاوازی‌ خزمه‌تگوزارییه‌ گشتییه‌كان، پێكهێنانی‌ به‌ره‌یه‌كی‌ دژه‌ حكومه‌ت رۆژ به‌رۆژ له‌راستی‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌.

له‌مڕووه‌وه‌ تۆبی‌ دۆدج گه‌وره‌ راوێژكاری‌ په‌یمانگای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ ستراتیژی‌ بۆ كاروباری‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست پێی‌ وایه‌ "حكومه‌تی‌ عێراقی‌ له‌وپه‌ڕی‌ خراپیدایه‌"، بۆ ئه‌مه‌ش نموونه‌ی‌ بێكاری‌ ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ له‌سه‌دا 26 له‌گه‌ڵ‌ باسكردنی‌ كێشه‌ی‌ كاره‌با كه‌ رۆژانه‌ له‌نێوان 5 بۆ 7 كاتژمێردایه‌.

تۆبی‌ كه‌ به‌م دواییه‌ كتێبێكی‌ بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ به‌ناوی‌ (From War to a New Authoritarianism) –عێراق له‌جه‌نگه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتویستی‌ نوێ‌- ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ خه‌ڵكی‌ عێراق ده‌یانه‌وێت ده‌نگیان ببیسترێت، به‌ڵام مالیكی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆی‌ به‌سه‌ریاندا ده‌سه‌پێنێت.

ته‌نانه‌ت پێش ئه‌م گفتوگۆیه‌ش ئه‌وه‌ ئاشكرا بوو كه‌ عێراق بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی‌ مالیكی‌ پێویستی‌ به‌یه‌كگرتنی‌ پێكهاته‌كانێتی‌، به‌ڵام بیرۆكه‌یه‌كی‌ له‌م چه‌شنه‌ نیمچه‌ ئاسته‌مه‌.

له‌زۆربه‌ی‌ حاڵه‌ته‌كاندا به‌رژه‌وه‌ندی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و تایفی‌ ده‌خرێته‌ پێش به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نیشتیمانییه‌كانه‌وه‌، هۆكاری‌ سه‌ره‌كیش ئه‌وه‌یه‌ مالیكی‌ نایه‌وێت له‌گه‌ڵ‌ لایه‌نه‌كانی‌ تر له‌مه‌سه‌له‌ سه‌ره‌كییه‌كاندا بگاته‌ سازان، ئه‌مه‌ش جۆرێك له‌بێمتمانه‌یی‌ دروست كردووه‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌دوای‌ تێپه‌ڕاندنی‌ بودجه‌ به‌زۆرینه‌یه‌كی‌ لاواز، هه‌موو ئه‌مانه‌ش ده‌یده‌خه‌ن بێمتمانه‌یی‌ زه‌بری‌ له‌دیموكراسی‌ له‌عێراقدا داوه‌.

ئه‌بێت ئه‌وه‌ش له‌به‌رچاو بگرین موسوڵمانه‌ سوننه‌كانی‌ عێراق كه‌مینه‌ن‌و له‌نێو خۆشیاندا كه‌رت بوون، هه‌رێمی‌ كوردستانیش پێی‌ باشه‌ له‌چوارچێوه‌ی‌ ئه‌م سیسته‌مه‌دا دانوستان بكات له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ خۆی‌ بخاته‌ به‌رده‌م مه‌ترسی‌ جیابوونه‌وه‌.

ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر راپه‌ڕینیش له‌عێراقدا دروست ببێت ئه‌وا به‌رده‌وامبوونی‌ زه‌حمه‌ته‌، ره‌نگه‌ له‌داهاتووشدا ناكۆكی‌ زیاتر له‌مه‌ی‌ ئێستا بخولقێنێت.

هه‌ر له‌و سیمیناره‌دا ده‌سته‌واژه‌ی‌ "به‌هاری‌ عه‌ره‌بی‌" كه‌وته‌ به‌ر باس‌و خواسی‌ ئاماده‌بوانه‌وه‌و زۆرێكیان پێیان وابوو به‌كارهێنانی‌ ئه‌و چه‌مكه‌ هه‌ڵه‌ بووه‌، چونكه‌ له‌چه‌ند وڵاتێكدا به‌كارهاتووه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان تایبه‌تمه‌ندی‌ خۆیان هه‌بووه‌، ته‌نانه‌ت هه‌ندێك پێیان وابوو باشتره‌ ده‌سته‌واژه‌كه‌ بگۆڕێت بۆ "به‌هاری‌ ئیسلامی‌" چونكه‌ به‌هۆیه‌وه‌ هێزه‌ ئاینیه‌كانی‌ وه‌ك ئیخوان له‌میسرو نه‌هزه‌ له‌تونس ده‌سه‌ڵاتیان گرته‌ ده‌ست.

بۆ ئه‌مه‌ حه‌یده‌ر خوئی‌ توێژه‌ری‌ ناوه‌ندی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ ئه‌كادیمی‌ شیعه‌ له‌له‌نده‌ن وتی‌ "ده‌بێت واقیعی‌ بین، ئه‌گه‌ر هه‌ر تێڕوانینێكمان بۆ عێراق هه‌بووه‌، مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ تا سه‌ر به‌رده‌وام بێت".

خوئی‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ عێراق گه‌یشتووه‌ته‌ ئاستێك هه‌ندێ‌ وڵاتانی‌ تری‌ عه‌ره‌بی‌ هێشتا هه‌وڵی‌ بۆ ده‌ده‌ن، ئه‌وه‌شی‌ رونكرده‌وه‌ كه‌ توڕه‌یی‌ خه‌ڵكی‌ عێراق له‌ساڵی‌ 2011 هه‌ر له‌باكوره‌وه‌ هه‌تا باشوور په‌یامێكی‌ روون بووه‌ به‌وه‌ی‌ خه‌ڵك ناڕازین له‌ئاستی‌ گه‌نده‌ڵی‌‌و نه‌بوونی‌ خزمه‌تگوزاری‌، له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا كه‌ جموجۆڵه‌كان ئاشتیخوازانه‌ بوون، به‌ڵام به‌هۆیانه‌وه‌ 20 كه‌س كوژران، هه‌ر به‌هۆی ئه‌و ناڕه‌زاییه‌وه‌ چه‌ند ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌یه‌ك له‌پارێزگاكاندا روویدا.

خوئی‌ وتی‌ "ئه‌م جموجۆڵانه‌ ته‌واو دوور بوون له‌وه‌ی‌ ئێستا له‌سوریا رووده‌دات، چونكه‌ بۆ چاكسازییه‌ نه‌ك بۆ شۆڕش"، مه‌ترسی‌ خۆیشی‌ نه‌شارده‌وه‌ له‌وه‌ی‌ به‌رده‌وامبوونی‌ ئه‌م ناڕه‌زاییانه‌ دوور نییه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ سوریا توندوتیژی‌ لێبكه‌وێته‌وه‌.

خوئی‌ پێی‌ وایه‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ به‌هاری‌ عه‌ره‌بی‌ له‌عێراق هه‌رای‌ گه‌وره‌ ده‌نێته‌وه‌، به‌و پێیه‌ی‌ خه‌ڵكێكی‌ زۆر له‌م وڵاته‌ خاوه‌نی‌ چه‌كن.

ئه‌و زنجیره‌ ته‌قینه‌وه‌یه‌ی‌ به‌ر له‌چه‌ند رۆژێك به‌غدای‌ هه‌ژاند باشترین نموونه‌ی‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌یه‌ كه‌ سه‌رجه‌میان هه‌نگاوی‌ ماڵوێرانكه‌ر به‌دوای‌ خۆیاندا ده‌هێنن.

له‌كۆتایی‌ ئه‌و سیمیناره‌ هه‌مووان كۆك بوون له‌ره‌خنه‌كانیان له‌سه‌ر حكومه‌ته‌كه‌ی‌ مالیكی‌، به‌ڵام ئه‌و گه‌شه‌كردنه‌شیان له‌به‌رچاو گرت كه‌ له‌عێراقدا روویداوه‌، وه‌ك به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ تاكه‌ كه‌س له‌عێراقدا له‌ماوه‌ی‌ ده‌ ساڵی‌ رابردوودا، به‌جۆرێك داهاتی‌ تاكه‌ كه‌س له‌شارێكی‌ وه‌ك هه‌ولێر له‌ 300 دۆلاره‌وه‌ به‌رزبووه‌ته‌وه‌ بۆ 1100 دۆلار، هه‌روه‌ك باس له‌سامانی‌ نه‌وت كردا له‌عێراق كه‌ رێ بۆ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ خۆش ده‌كات، ئه‌وه‌ش خرایه‌ روو كه‌ هێمای‌ روون هه‌یه‌ بۆ ئاینده‌یه‌كی‌ گه‌ش له‌عێراقدا، یه‌كێك له‌و هێمایانه‌ ئه‌م گفتوگۆ كراوه‌یه‌ بووه‌.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌