راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

هێشتا ده‌رمانی‌ ده‌رده‌كه‌ی‌ كه‌ركوك نه‌كراوه‌

شاڵاو محەمەد
هێشتا عومه‌ر نوره‌دین ئه‌و ئێواره‌یه‌ی‌ ساڵی‌ 1993ی‌ له‌یاده‌ كاتێك ژماره‌ك چه‌كداری‌ رژێمی‌ به‌عس چوونه‌ته‌ سه‌ر…
14.03.2013  |  که‌رکووک

عومه‌ر وه‌ك خۆی‌ ده‌ڵێت له‌لایه‌ن ده‌زگای‌ ئه‌منی‌ ئه‌وكاته‌ی‌ رژێمی‌ به‌عسه‌وه‌ تۆمه‌تباركراوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌حیزبه‌ كوردییه‌كانه‌وه‌ هه‌بووه‌، هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و تۆمه‌ته‌ش له‌شاره‌كه‌ ده‌ریانكردووه‌و خێزانێكی‌ عه‌ره‌بیان له‌شوێنی‌ نیشته‌جێ‌ كردووه‌.

له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ ئێستا عومه‌ر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ كه‌ركوك، به‌ڵام به‌هۆی‌ كۆمه‌ڵێك كێشه‌ی‌ یاساییه‌وه‌ نه‌بووه‌ته‌وه‌ به‌خاوه‌نی‌ خانووه‌كه‌ی‌ خۆی‌، چاوه‌ڕێیه‌ رۆژێك بێت‌و بارودۆخی‌ كه‌ركوك ئاسایی‌ ببێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بارودۆخی‌ ئه‌ویش‌و هه‌زاران خێزانی‌ ئاواره‌كراوی‌ ئه‌و شاره‌ له‌گه‌ڵیدا بگه‌ڕێته‌وه‌ دۆخی‌ جارانی‌ خۆیان.

له‌وكاته‌وه‌ی‌ رژێمی‌ به‌عس له‌ساڵی‌ 1968 ده‌سه‌ڵاتی‌ عێراقی‌ گرتووه‌ته‌ ده‌ست، هه‌تا كۆتایی‌ هێنان به‌ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی‌ له‌ساڵی‌ 2003، به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌ربڵاو گۆڕانكاری‌ له‌پێكهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ ئه‌و شارانه‌دا كردووه‌ كه‌ئێستا به‌ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان ناسراون، له‌نێو هه‌مووشیاندا كه‌ركوك كێشه‌ی‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌ی‌ له‌سه‌ره‌ به‌تایبه‌تی‌ له‌نێوان به‌غداو هه‌ولێردا.

به‌پێی‌ ماده‌ی‌ (140)ی‌ ده‌ستوری‌ عێراقی‌ كه‌ ساڵی‌ 2005 ده‌نگی‌ له‌سه‌ردراوه‌، ده‌بێت هه‌تا كۆتایی‌ ساڵی‌ 2007 بارودۆخی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان ئاسایی‌ بكرێته‌وه‌و پاش ئه‌وه‌ش سه‌رژمێری‌ تیایاندا ئه‌نجام بدرێت‌و ئینجا راپرسی‌ له‌ناو خه‌ڵكه‌كه‌یدا بكرێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ چاره‌نووسی‌ ئه‌و ناوچانه‌ یه‌كلایی‌ بكرێته‌وه‌.

ئه‌و پارێزگایانه‌ی‌ ماده‌ی‌ 140 ده‌یانگرێته‌وه‌‌و له‌نێوان به‌غداو هه‌رێم كێشه‌یان له‌سه‌ره‌ بریتین له‌پارێزگاكانی‌ كه‌ركوك‌و نه‌ینه‌واو هه‌ولێرو دیاله‌‌و سه‌لاحه‌دین، به‌ڵام هه‌میشه‌ كه‌ باس دێته‌ سه‌ر جێبه‌جێكردنی‌ ماده‌كه‌، كه‌ركوك پشكی‌ شێری‌ به‌رده‌كه‌وێت.

ئێستا پێنج ساڵ‌‌و چه‌ند مانگێك به‌سه‌ر دوا واده‌ی‌ جێبه‌جێكردنی‌ ماده‌كه‌دا تێپه‌ڕیوه‌، به‌ڵام نه‌بارودۆخی‌ كه‌ركوك ئاسایی‌ كراوه‌ته‌وه‌و نه‌سه‌رژمێری‌‌و راپرسی‌ كراوه‌، ته‌نانه‌ت خودی‌ رێبه‌رانی‌ پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی‌ ئه‌و شاره‌ بۆچونیان ناكۆكه‌ له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی‌ ماده‌كه‌.

هێزه‌ كوردییه‌كان پێیان وایه‌ ماده‌ی‌ 140ی ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عێراق ماده‌یه‌كی‌ زیندووه‌و ده‌بێت جێبه‌جێ بكرێت، هێزه‌ عه‌ره‌بییه‌ سوننه‌كان پێیان وایه‌ به‌هۆی‌ به‌سه‌رچوونی‌ ماوه‌كه‌ی‌ ئه‌و ماده‌یه‌ش به‌سه‌رچووه‌و ده‌رفه‌تی‌ جێبه‌جێكردنی‌ نییه‌، به‌ڵام توركمانه‌كان بۆچوونێكی تریان هه‌یه‌و پێیان وایه‌ له‌م قۆناغه‌دا ئه‌م ماده‌یه‌ بێهۆشكراوه‌ .

خالید شوانی‌ سه‌رۆكی‌ لیژنه‌ی‌ یاسایی‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانی‌ عێراق – په‌رله‌مانتاری‌ لیستی‌ هاوپه‌یمانی‌ كوردستان - ‌به‌"نیقاش"ی‌ وت "ماده‌ی‌ 140 ماده‌یه‌كی‌ ده‌ستوورییه‌و ناكرێت به‌ مردووی‌ ناوبهێنرێت ئه‌وه‌ی‌ ده‌ڵێت مردووه‌ دژی جێبه‌جێكردنی ده‌ستوور و سه‌روه‌ری‌ یاسایه‌”.

شوانی‌ ڕوونیشده‌كاته‌وه‌‌ “ ئه‌ركی‌ ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانی‌ عێراقه‌ هه‌وڵه‌كانیان یه‌كبخه‌ن بۆ جێبه‌جێكردنی‌ قۆناغه‌كانی‌ تری‌ ئه‌و مادده‌ ده‌ستوورییه‌”.

كورد ده‌یه‌وێت له‌ڕێی سه‌رژمێری‌و راپرسییه‌وه‌ كه‌ركوك بخرێته‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان‌و ببێته‌ چواره‌م پارێزگای هه‌رێم له‌پاڵ‌ پارێزگاكانی‌ هه‌ولێرو سلێمانی‌‌و دهۆكدا، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م خواسته‌ به‌ر ناڕه‌زاییه‌كی‌ توندی‌ نه‌ته‌وه‌كانی‌ تری‌ عێراق ده‌كه‌وێت.

خالید شوانی‌ ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌ڕوو "دوای‌ جێبه‌جێكردنی‌ ماده‌ی‌ 140 ڕاسته‌وخۆ كه‌ركوك‌و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان "

له‌به‌رامبه‌ردا عه‌ره‌به‌ سوونه‌كان كه‌ زۆرینه‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك پێك ده‌هێنن ماده‌كه‌ “به‌مردوو” ناوده‌به‌ن‌و ده‌ڵێن “ له‌دوای‌ ساڵی‌ 2007 كه‌ دوا ساڵی‌ دیاریكراوه‌ له‌ده‌ستور بۆ جێبه‌جێكردنی‌، ئه‌و ماده‌یه‌ جێبه‌جێ نه‌كراو به‌سه‌رچووه‌"

عومه‌ر جبوری‌ ئه‌ندامی‌ لیستی‌ عێراقیه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ نوێنه‌رانی‌ عێراق به‌ "نیقاش"ی‌ راگه‌یاند "ماده‌ی‌ 140 بۆ كه‌ركوك‌و چه‌ند پارێزگایه‌كی‌ تری‌ عێراق یه‌كێكه‌ له‌ هه‌ڵه‌كانی‌ ده‌ستوور كه‌ ده‌بێت چاكسازی‌ تێدا بكرێت چونكه‌ سه‌ركردایه‌تی‌ كورد‌ دیمۆگرافیای‌ شاره‌كه‌یان بۆ به‌رژه‌وه‌ندی‌ خۆیان گۆڕیی‌و خه‌ڵكیان له‌شاره‌كانی‌ تری‌ كوردستانه‌وه‌ هێنایه‌وه‌و له‌كه‌ركوك نیشته‌جێیان كردون”.

هه‌رچه‌نده‌ سه‌ركردایه‌تی‌ كورد به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ لێدوانه‌كه‌ی‌ جبوری‌ پێیانوایه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ ئاواره‌كانی‌ كه‌ركوك له‌كوردستانه‌وه‌ بۆ كه‌ركوك بڕگه‌یه‌كی ماده‌ی‌ 140 بووه‌ .

پێده‌چێت له‌ناو بێنه‌و به‌رده‌ی‌ مان‌و نه‌مانی‌ ئه‌و ماده‌یه‌دا، توركومانه‌كان كه‌ سێه‌مین پێكهاته‌ی‌ كه‌ركوكن گۆشه‌یه‌كی‌ تریان بۆ حاڵی‌ ماده‌ی‌ 140 دۆزیبێته‌وه‌.

نه‌جات حوسێن ئه‌ندامی‌ به‌ره‌ی‌ توركمانی‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك به‌ نیقاش راگه‌یاند "مادده‌ی‌ 140 ماده‌یه‌كی‌ ده‌ستوورییه‌، به‌ڵام به‌هۆی‌ بارودۆخه‌كه‌وه‌ ئێستا بێهۆش كه‌وتووه‌".

هه‌ندێ‌ له‌و چاودێرانه‌ی‌ له‌نزیكه‌وه‌ چاودێری‌ بارودۆخی‌ كه‌ركوك ده‌كه‌ن ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن به‌هۆی‌ فره‌ پێكهاته‌یی‌ كه‌ركوك‌و كێبرَكێی‌ سیاسی‌ نێوان لایه‌نه‌كانه‌وه‌، ره‌نگه‌ به‌م زوانه‌ نه‌توانرێت چاره‌نووسی‌ ئه‌و شاره‌ یه‌كلایی‌ بكرێته‌وه‌، بۆیه‌ رێگه‌چاره‌یه‌كی‌ تر سه‌باره‌ت به‌ئاینده‌ی كه‌ركوك ده‌خه‌نه‌ روو.

ئێستا له‌ناو ئه‌و پارێزگایه‌دا ته‌وژمێك دروستبووه‌ كه‌ پێی‌ وایه‌ باشترین حاڵ‌ بۆ ئاینده‌ی‌ كه‌ركوك ئه‌ویه‌ نه‌بچێته‌وه‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان‌و نه‌بچێته‌ سه‌ر به‌غدا، به‌ڵكو له‌هه‌مووی‌ باشتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ركوك خۆی‌ به‌ته‌نها ببَته‌ هه‌رێمێكی‌ سه‌ربه‌خۆ.

ئیحسان نه‌جم (ئه‌بوشه‌هاب) چاودێری‌ سیاسی‌ له‌كه‌ركوك یه‌كێكه‌ له‌لایه‌نگرانی‌ ئه‌و بۆچوونه‌و پێیوایه‌ هه‌موو لایه‌نه‌كان له‌سه‌ر كه‌ركوك كات به‌رێده‌كه‌ن‌و ئیراده‌ی‌ جدییان نییه‌ بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی‌ شاره‌كه‌، بۆیه‌ "باشترین حاڵ‌ ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵكی‌ كه‌ركوك بۆخۆیان دوو له‌كاریگه‌ری‌ هێزه‌ سیاییه‌كان هه‌رێمێكی‌ سه‌ربه‌خۆ بۆخۆیان دروست بكه‌ن.

تا ئه‌وكاته‌ی‌ هێزه‌ سیاسییه‌كانی‌ عێراق یه‌كێك له‌و بژاردانه‌ بۆ كه‌ركوك دیاریده‌كه‌ن، پێده‌چێت چاره‌نووسی‌ عومه‌ر نوره‌دین‌و هه‌زارانی‌ تری‌ وه‌ك ئه‌و به‌هه‌ڵپه‌سێردۆاوی‌ بمێنێته‌وه‌.