راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

به‌عشیقه‌ له‌به‌رده‌م مه‌ترسی‌ هه‌ولێرو به‌غدا

كریستن ڤان دن تۆم
نزیكه‌ی‌ ده‌ ساڵه‌ شارۆچكه‌ی‌ به‌عشیقه‌ خۆی‌ پاراستووه‌ له‌و توندوتیژییه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ تری‌ عێراقی‌…
6.12.2012  |  سلێمانی
Bashiqa\'s skyline with church and mosque side by side. Photos: C. van den Toorn
Bashiqa\'s skyline with church and mosque side by side. Photos: C. van den Toorn

له‌كۆتایی‌ مانگی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌می‌ رابردوو دوو ئۆتۆمبێل له‌نزیك خاڵی‌ پشكنینی‌ سه‌ره‌كی‌ شارۆچكه‌ی‌ به‌عشیقه‌ ته‌قینه‌وه‌ كه‌ زۆر له‌ناوه‌ندی‌ شاره‌كه‌وه‌ دوور نییه‌، له‌و ته‌قینه‌وه‌یه‌دا سێ‌ كه‌س كوژران‌و زیاتر له‌ 20 كه‌سی‌ تر بریندار بوون.

به‌ر له‌وه‌ش به‌هه‌فته‌یه‌ك دوو ئۆتۆمبێلی‌ تری‌ به‌بۆمب چێنراو له‌گونده‌ شه‌به‌ك نشینه‌كانی‌ به‌عشیقه‌ ئاشكرا كران، یه‌كێكیان ته‌قیه‌وه‌، به‌ڵام هیچ زیانێكی‌ گیانی‌ نه‌بوو، ئه‌وه‌ی‌ دووهه‌میشیان به‌ر له‌ته‌قینه‌وه‌ پوچه‌ڵكرایه‌وه‌، دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ پێیان وایه‌ ئه‌م دوو ئۆتۆمبێله‌ بۆ مه‌زارگه‌ی‌ ئیمام عه‌لی‌ موسا ره‌زا ئاماده‌كرابوون.

له‌رابردوودا دانیشتوانی‌ به‌عشیقه‌ شانازییان به‌وه‌وه‌ ده‌كرد سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ ته‌نها 30 كیلۆمه‌تر له‌شاری‌ موسڵه‌وه‌ دورن –مه‌ترسیدارتین ناوچه‌ی‌ عێراق- به‌ڵام چه‌ند ساڵێكه‌ توندوتیژییان پێنه‌گه‌یشتووه‌و له‌نیعمه‌تی‌ ئارامیدا ده‌ژین، به‌ڵام ئاخۆ بۆچی‌ ئێستا خه‌ریكه‌ نائارامیش به‌رۆكی‌ ئه‌وان ده‌گرێت؟

زۆربه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ش وه‌ك تێكڕای‌ ناوچه‌كانی‌ تری‌ عێراق ترسیان هه‌یه‌ له‌و نائارامییه‌ی‌ خه‌ریكه‌ روویان تێده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ هیچ كه‌س نازانێت له‌راستیدا كێ‌ له‌پشت هه‌وڵه‌كانی‌ ته‌قینه‌وه‌كانه‌وه‌یه‌، به‌ڵام خه‌ڵكی‌ به‌عشیقه‌ لێكدانه‌وه‌ی‌ خۆیان هه‌یه‌ و ده‌ڵێن "ئه‌وانه‌ی‌ ئه‌م كاره‌ ده‌كه‌ن له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ به‌عشیقه‌ن‌و مه‌به‌ستیانه‌ نائارامی‌ پێ بگه‌یه‌نن"، به‌شێك له‌وانه‌ پێیان وایه‌ ئه‌م هه‌وڵه‌ ده‌ستێكی‌ به‌غداو هه‌ولێری‌ تێدایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ناوچه‌كه‌ له‌ناكۆكیه‌كانه‌وه‌ بگلێنن.

زۆرجار وه‌ها باسكراوه‌ كه‌ به‌عشیقه‌ "بچوككراوه‌ی‌ عێراق" یان "عێراقێكی‌ بچوكه‌" ئه‌مه‌ش به‌هۆی‌ ئه‌و فره‌نه‌ته‌وه‌یی‌‌و به‌ئاشتی‌ پێكه‌ ژیانه‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌، به‌عشیقه‌ نموونه‌یه‌كی‌ بچوكی‌ مه‌سه‌له‌ گه‌وره‌كانی‌ عێراقه‌، هاوشێوه‌ی‌ فیدراڵی‌‌و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان‌و ئاسایش‌و وزه‌و شوناسی‌ سیاسی‌.

به‌درێژایی‌ مێژوو دانیشتوانی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌ئاشته‌وایی‌ ژیاون‌و سیاسه‌تی‌ دوژمنكارانه‌ كاری‌ تێنه‌كردوون، هۆیه‌كه‌شی‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ توندوتۆڵ‌ له‌نێوان دانیشتوانی‌ فره‌ره‌نگی‌ به‌عشیقه‌دا هه‌یه‌.

لێره‌ ئێزدی‌‌و مه‌سیحی‌‌و موسوڵمانه‌ سوننه‌كان پێكه‌وه‌ ده‌ژین، زۆربه‌ی‌ دانیشتوانی‌ ناوه‌ندی‌ شارۆچكه‌كه‌ له‌ئێزدییه‌كان پێكهاتوون كه‌ رێژه‌ی‌ 70% پێكده‌هێنن، ژماره‌ی‌ شه‌به‌كیش نزیكه‌ی‌ 100 كه‌س ده‌بن كه‌ رێژه‌ی‌ له‌سه‌دا 90ی‌ دانیشتوانی‌ ده‌وروبه‌ری‌ به‌عشیقه‌ پێكده‌هێنن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ مه‌سیحی‌‌و كوردو عه‌ره‌ب له‌م ناوچه‌یه‌ ده‌ژین.

ئێزدی‌‌و مه‌سیحییه‌كان به‌"هاوخوێن" ناوی‌ موسوڵمانه‌كان ده‌هێنن‌و به‌"براكانمان" باسی‌ دانیشتوانه‌ شه‌به‌كه‌كه‌ی‌ ده‌كه‌ن.

مۆسیقاو هۆنراوه‌و سه‌ماو خواردن‌و جۆری‌ جل‌و به‌رگی‌ ناوچه‌كه‌ ته‌نها هی‌ یه‌ك پێكهاته‌ نییه‌، به‌ڵكو خه‌ڵكی‌ به‌عشیقه‌ خاوه‌نین، دانیشتوانه‌كه‌ی‌ به‌زمانی‌ به‌عشیقه‌ی‌ عه‌ره‌بی‌ قسه‌ ده‌كه‌ن كه‌ زمانێكی‌ بێ‌ وێنه‌یه‌ له‌سه‌رتاسه‌ری‌ عێراقدا، ناوی‌ به‌عشیقه‌ به‌شانازییه‌وه‌ گرێدراوه‌ به‌"عاره‌ق"ی‌ عێراقییه‌وه‌، چونكه‌ هه‌تا ساڵی‌ 2003 به‌عشیقه‌ دابینكه‌ری‌ سه‌ره‌كی‌ خواردنه‌وه‌ كهولیه‌كانی‌ عێراق بووه‌، ئێستاش زۆرێك له‌دانیشتوانی‌ موسڵ‌‌و نه‌ینه‌وا بۆ خواردنه‌وه‌ روو له‌به‌عشیقه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌و دوو ئۆتۆمبێله‌ش كه‌ به‌بۆمب چێنرابوون هه‌ر له‌نزیك دوو باڕی‌ خواردنه‌وه‌ داندرابوون.

وه‌ك یه‌كێك له‌سه‌ركرده‌ ئاینیه‌كانی‌ به‌عشیقه‌ ده‌ڵێت "دوو لایه‌ن هه‌یه‌ خه‌ڵكی‌ به‌عشیقه‌ گرنگی‌ پێناده‌ن: ئه‌وانیش بریتین له‌ئاین‌و سیاسه‌ت"، درێژه‌ به‌قسه‌كانی‌ ده‌دات‌و ده‌ڵێت "گرنگی‌ نه‌دان به‌م دوو بابه‌ته‌ كاری‌ نه‌كردووه‌ته‌ سه‌ر به‌هێزی‌ په‌یوه‌ندییه‌ ناوخۆیی‌‌و كۆمه‌ڵگاییه‌كان".

ئه‌م جۆره‌ له‌سازان وایكردووه‌ له‌خراپترین بارودۆخه‌كانیشدا خه‌ڵكی‌ به‌عشیقه‌ به‌ئاشته‌وایی‌ پێكه‌وه‌ بژین، یه‌كێك له‌پیاوه‌ ئاینییه‌كانی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ له‌بیریه‌تی‌ چۆن به‌عسیه‌كانی‌ به‌عشیقه‌ له‌سه‌رده‌می‌ سه‌دام حسێندا ئاگاداری‌ ئه‌ندامانی‌ حیزبی‌ شیوعیان ده‌كرده‌وه‌ له‌و كاتانه‌ی‌ حیزبی‌ به‌عس ده‌یویست په‌لاماری‌ شیوعیه‌كان بدات.

پیاوێكی‌ مه‌سیحیش باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌هه‌شتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوو له‌كاتی‌ جه‌نگی‌ ئێران عێراقدا كاتێك پیاوێكی‌ ئێزدی‌ له‌گه‌ڵ‌ ژنه‌كه‌ی‌ هه‌ڵهاتووه‌و روویكردووه‌ته‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌، له‌ماڵه‌كه‌ی‌ خۆی‌ كه‌ ته‌نها له‌یه‌ك ژوور پێكهاتووه‌ پێشوازی‌ كردووه‌و بۆ ماوه‌ی‌ یه‌ك ساڵ‌ پێكه‌وه‌ ژیاون.

وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ پیاوێكی‌ دانیشتوی‌ ناوچه‌كه‌ باسی‌ ده‌كات له‌ساڵی‌ 2007 كاتێك ژماره‌یه‌ك كرێكاری‌ ئێزدی‌ له‌سه‌ر ده‌ستی‌ چه‌ند توندڕه‌ێكی‌ ئیسلامی‌ سه‌ربڕان كه‌ له‌ناو پاسێكدا له‌به‌عشیقه‌وه‌ بۆ موسڵ‌ ده‌ڕۆشتن، ئێزدییه‌كانی‌ دانیشتووی‌ به‌عشیقه‌ چوون پارێزگاریان له‌مزگه‌وتێكی‌ موسوڵمانه‌كان كردووه‌ نه‌وه‌ك كه‌سانێك له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ شاره‌كه‌ بێن‌و بۆ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ په‌لاماری‌ مزگه‌وته‌كه‌ بده‌ن.

به‌درێژایی‌ مێژووی‌ ئه‌م شاره‌ بۆ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ به‌عشیقه‌بوون له‌پێش هه‌موو شتێكی‌ تره‌وه‌ بووه‌و توانیویانه‌ پابه‌ندبن پێوه‌ی‌.

له‌گه‌ڵ‌ ئه‌مانه‌شدا گۆڕانكارییه‌كانی‌ ئه‌م دواییه‌ ئارامی‌ ئه‌و شارۆچكه‌یه‌ی‌ خسته‌ به‌رده‌م مه‌ترسی‌، به‌و پێیه‌ی‌ به‌عشیقه‌ ناوچه‌یه‌كی‌ جێناكۆكه‌و ناوی‌ چووه‌ته‌ ناو گرێبه‌سته‌ نه‌وتییه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان‌و كۆمپانیای‌ ئیكسۆن مۆبیله‌وه‌، بۆیه‌ بارودۆخی‌ ناوچه‌كه‌ كه‌وتووه‌ته‌ به‌رده‌م كۆمه‌ڵێك ئاسته‌نگ، هه‌ڵبژاردنی‌ پارێزگاكانیش له‌نیسانی‌ ساڵی‌ داهاتوو ره‌نگه‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ تر ئه‌و ئاسته‌نگانه‌ زیاد بكات.

له‌ساڵی‌ 2003وه‌ به‌عشیقه‌ له‌گه‌ڵ‌ كه‌ركوك‌و موسڵ‌‌و چه‌ند جێیه‌كی‌ تر بووه‌ته‌ ناوچه‌یه‌كی‌ جێناكۆك‌و له‌نێوان بێنه‌وبه‌رده‌ی‌ هه‌رێم‌و به‌غدادایه‌و هه‌رلایه‌كیان به‌خاكی‌ خۆی‌ ده‌زانێت.

یه‌كێك له‌دانیشتوانی‌ شاره‌كه‌ ده‌ڵێت "هه‌موویان به‌عشیقه‌یان ده‌وێت –مه‌به‌ستی‌ هه‌ولێرو به‌غدایه‌-" جوگرافیای‌ ناوچه‌كه‌و پێكهاته‌ فره‌چه‌شن‌و زمانه‌كه‌ی‌ وایكردووه‌ بۆ كوردو عێراقییه‌كانیش مایه‌ی‌ بایه‌خ بێت.

هه‌ر له‌سه‌ره‌تای‌ دروستبوونی‌ عێراقه‌وه‌ له‌ساڵی‌ 1919 به‌عشیقه‌ سه‌ر به‌موسڵ‌ بووه‌و له‌رووی‌ ئابوری‌‌و سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ به‌و شاره‌وه‌ گرێدراوه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ له‌رووی‌ جوگرافیشه‌وه‌ له‌وێوه‌ نزیكه‌، به‌و پێیه‌ی‌ زمانه‌كه‌شیان عه‌ره‌بیه‌ بۆیه‌ خۆیان به‌عێراقی‌ ده‌زانن، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ یه‌كێك له‌ژنه‌كانی‌ دانیشتووی‌ ئه‌و شاره‌ش وتی‌ "خۆم ئه‌كه‌م به‌قوربانی‌ عێراق".

له‌گه‌ڵ‌ ئه‌مانه‌شدا ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌كه‌ ببێته‌ ده‌نگدان ئه‌وا زۆربه‌ی‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ ده‌نگ ده‌ده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ بلكێنرێن به‌كوردستانه‌وه‌، ئه‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌ له‌ده‌وری‌ به‌عشیقه‌ن‌و ئێزدی‌ نشینن، جگه‌ له‌به‌عشیقه‌ سه‌رجه‌میان به‌زمانی‌ كوردی‌ قسه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وان پێیان وایه‌ كوردن‌و پاڵپشتی‌ بڕیاری‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ كورد ده‌كه‌ن.

یه‌كێك له‌گرنگترین هۆكاره‌كان كه‌ وایكردووه‌ دانیشتوانی‌ به‌عشیقه‌ ورده‌ ورده‌ له‌هه‌رێمی‌ كوردستان نزیك ببنه‌وه‌و له‌به‌غدا دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌پاش ساڵی‌ 2003وه‌، مه‌سه‌له‌ی‌ بوونی‌ ئاسایش‌و ده‌رفه‌تی‌ كارو خزمه‌تگوزاری‌ حكومیه‌.

له‌كاتی‌ هێرشی‌ ئه‌مه‌ریكا بۆ سه‌ر عێراق له‌ساڵی‌ 2003و روخانی‌ رژێمه‌كه‌ی‌ سه‌دام حسێن، سوپای‌ ئه‌مه‌ریكا رێگه‌یدا هێزه‌كانی‌ پێشمه‌رگه‌ له‌زۆربه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ موسڵ‌‌و له‌نێویشیاندا له‌به‌عشیقه‌ بڵاوببنه‌وه‌، بیانووی‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ ئه‌م هێزانه‌ش ئه‌وه‌ بوو بۆ ئه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ناوچه‌كه‌ بپارێزن له‌هه‌ر هێرشێك كه‌ ره‌نگه‌ له‌لایه‌ن دانیشتوانی‌ موسڵی‌ نزیك له‌به‌عس‌و سه‌دام حسێن بكرێته‌ سه‌ریان.

بوونی‌ پێشمه‌رگه‌ له‌ناوچه‌كه‌ زۆرێك له‌هاوكێشه‌كانی‌ گۆڕی‌، ئه‌و هێزه‌ كوردیانه‌ بوونه‌ زامنی‌ پاراستنی‌ ناوچه‌كه‌ له‌ده‌ست پاشماوه‌كانی‌ به‌عس‌و ئیسلامییه‌ توندڕه‌وه‌كان، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ گومانیان هه‌بێت له‌وه‌ی‌ له‌ئه‌گه‌ری‌ كشانه‌وه‌ی‌ هێزه‌ كوردیه‌كاندا سوپای‌ عێراق بتوانێت پارێزگاریان لێبكات، به‌هۆی‌ ئه‌و ئارامیه‌شه‌وه‌ ناوچه‌كه‌ به‌ره‌وپێشچونی‌ له‌بواری‌ ئابوری‌‌و سیاسیدا به‌خۆوه‌ بینیوه‌.

نزیكه‌ی‌ 20 بۆ 30% دانیشتوانی‌ به‌عشیقه‌ له‌لایه‌ن دوو هێزه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان (یه‌كێتی‌‌و پارتی‌) دامه‌زرێنراون‌و زۆربه‌یان له‌كه‌رتی‌ خوێندن‌و پۆلیس كارده‌كه‌ن، به‌شێكی‌ تری‌ دانیشتوانی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ رویان له‌شاره‌كانی‌ هه‌ولێرو سلێمانی‌‌و دهۆك كردووه‌و له‌بواری‌ خزمه‌تگوزاریدا كارده‌كه‌ن، له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌غدا ئاوو كاره‌بای‌ شاره‌كه‌ دابین ده‌كات، به‌ڵام خزمه‌تگوزاری‌ شاره‌وانی‌ له‌شارۆچكه‌كانی‌ تر كه‌ كورد ده‌ستی‌ به‌سه‌ریاندا ده‌ڕوات، هاوشێوه‌ی‌ شێخان باشتره‌، ئه‌مه‌ش مایه‌ی‌ مشت‌و مڕی‌ به‌رده‌وامه‌.

ئه‌م بارودۆخانه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ شوێنكه‌وته‌یی‌ خه‌ڵكی‌ گۆڕیوه‌، ئه‌وانه‌ی‌ جاران مه‌یلی‌ عێراقیان هه‌یه‌ ئێستا به‌لای‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا مه‌یلدارن، زۆربه‌ی‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ به‌ئاشكرا ده‌ڵێن "ده‌نگ به‌وه‌ ده‌ده‌ین كه‌ كارمان بۆ ده‌دۆزێته‌وه‌"، له‌هه‌ڵبژاردنی‌ ساڵی‌ 2010 كوتله‌ی‌ كوردی‌ رێژه‌ی‌ 55% ده‌نگه‌كانی‌ به‌عشیقه‌ی‌ به‌ده‌ستهێنا، ئه‌مه‌ش مایه‌ی‌ سه‌رسوڕمان بوو بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ ناوچه‌كه‌ به‌موسڵی‌ ده‌زانن، یه‌كێك له‌دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ كه‌ وها خۆی‌ ناساند ئێزدییه‌كی‌ به‌عشیقه‌ییه‌ وتی‌ "نه‌عێراق‌و نه‌ كوردستانم به‌لاوه‌ گرنگ نییه‌، بۆ من دابینكردنی‌ خزمه‌گوزاری‌ گرنگه‌".

دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ دان به‌وه‌دا ده‌نێن كه‌ مه‌یلی‌ به‌عشیقییه‌كان جیاوازه‌، هه‌ر بۆ نموونه‌ هه‌ندێكیان هه‌رێم دایان ده‌مه‌زرێنێت‌و هه‌ندێكی‌ تریان به‌غدا ده‌رفه‌تی‌ كاریان بۆ ده‌دۆزێته‌وه‌.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ ئه‌م كارانه‌ هه‌ولێكی‌ شاراوه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ به‌عشیقه‌ بكرێته‌ كوردی‌، دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ ناڕه‌زاییان ده‌ربڕی‌ كاتێك پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان رایگه‌یاند ده‌بێت له‌قوتابخانه‌كانی‌ به‌عشیقه‌ زمانی‌ كوردیان تیا بخوێندرێت، له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و حیزبه‌ له‌بڕیاره‌كه‌ی‌ پاشگه‌ز بووه‌وه‌، به‌ڵام مامۆستاكان له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ هه‌رێمه‌وه‌ داده‌مه‌زرێن‌و ناچارن هه‌ندێ‌ خولی‌ زمانی‌ كوردی‌ به‌خوێندكاران بده‌ن، هه‌روه‌ك هانده‌درێن منداڵه‌كانیان بنێرن بۆ ئه‌و خوێندنگاو زانكۆیانه‌ی‌ له‌هه‌رێمی‌ كوردستان به‌كوردی‌ ده‌خوێنن.

ئه‌وكات هه‌ندێ‌ له‌دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ داوایانكردن په‌رتوكه‌كانی‌ خوێندن له‌عه‌ره‌بییه‌وه‌ بگۆڕێن بۆ كوردی‌، له‌پاڵ‌ ئه‌مانه‌شدا بوونی‌ دوو هێزه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی‌ كوردستان به‌روونی‌ له‌و ناوچانه‌ ده‌بینرێن، ئه‌وه‌تا ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ ئاڵای‌ ئه‌و دوو حیزبه‌و ئاڵای‌ كوردستان به‌سه‌ر باره‌گاو دوكان‌و بازاڕه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵواسراوه‌، یه‌كێك له‌دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ش ئه‌وه‌ی‌ له‌بیره‌ كه‌ چۆن رێگر بووه‌ له‌هه‌ڵواسینی‌ ئاڵای‌ كوردستان، به‌ڵام دواتر پێیان وتووه‌ باشتره‌ بێده‌نگ بێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ خۆی‌ تووشی‌ گێچه‌ڵ‌ نه‌كات، هه‌ر پاش ئه‌وه‌ش ئاڵایه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ كوردستان له‌مانگی‌ كانوونی‌ یه‌كه‌می‌ رابردوو له‌ده‌روازی‌ به‌عشیقه‌ داندرا، چه‌ند مه‌ترێك له‌دووری‌ ئه‌و جێگه‌یه‌ی‌ ئۆتۆمبێله‌كه‌ی‌ تیا ته‌قیه‌وه‌.

ساڵێك به‌ر له‌ئێستا‌و به‌دیاریكراوی‌ له‌مانگی‌ تشرینی‌ دووه‌می‌ 2011، حكومه‌تی‌ هه‌رێم زیاتر له‌جاران داوایكرد به‌عشیقه‌ بگێڕێته‌وه‌ سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان، به‌تایبه‌تی‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ چه‌ند گرێبه‌ستێكی‌ نه‌وتی‌ له‌گه‌ڵ‌ كۆمپانیای‌ ئیكسۆن مۆبیل له‌و ناوچانه‌ ئیمزا كرد، ئه‌وه‌ یه‌كه‌مین گرێبه‌ست بوو كه‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌گه‌ڵ‌ كۆمپانیایه‌كی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ ئیمزای‌ بكات‌و به‌هۆیه‌وه‌ نوری‌ مالیكی‌ سه‌ره‌ك وه‌زیران ئه‌وه‌نده‌ی‌ تر له‌ئه‌سیل نوجێفی‌ پارێزگاری‌ موسڵ‌ توڕه‌بوو كه‌ ئه‌ویش به‌گرێبه‌سته‌كان رازی‌ بوو، ئه‌وه‌ش ئاڵۆزترین كێشه‌ی‌ نێوان به‌غداو هه‌ولێر بوو.

ئێستا پێده‌چێت كۆمپانیای‌ ئیكسۆن مۆبیل ئه‌وه‌نده‌ گوێ‌ به‌ناڕه‌زاییه‌كانی‌ به‌غدا نه‌دات‌و به‌رده‌وام بێت له‌كاره‌كه‌ی‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ به‌شێكی‌ پشكی‌ خۆی‌ له‌كێڵگه‌ی‌ نه‌وتی‌ (قرنه‌1) له‌باشوری‌ عێراق فرۆشت بۆ ئه‌وه‌ی‌ ته‌نها روو له‌نه‌وتی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بكات.

ده‌رچوونی‌ نه‌ینه‌وا له‌ژێر ركێفی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ندو ئه‌نجامدانی‌ گرێبه‌ستی‌ نه‌وتی‌ وایكردووه‌ حكومه‌ت ناوه‌ند بیر له‌رێگه‌چاره‌ی‌ تر بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كۆنترۆڵی‌ پارێزگاكه‌ بكاته‌وه‌، به‌تایبه‌تی‌ به‌ر له‌هه‌ڵبژاردنی‌ نیسانی‌ داهاتوو ره‌نگه‌ به‌عشیقه‌ كه‌ ناوچه‌ی‌ جێناكۆك‌و شوێنی‌ گرێبه‌سته‌ نه‌وتیه‌كانه‌ شوێنێكی‌ گونجاو بێت بۆ هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ی‌ مالیكی‌.

مالیكی‌ به‌م دواییه‌ رایگه‌یاند كه‌ به‌نیازه‌ هێزێكی‌ تایبه‌ت بۆ دانیشتوانی‌ شه‌به‌ك له‌ناوچه‌كه‌ بكاته‌وه‌ –له‌كاتێكدا شه‌به‌ك خۆیان به‌موسڵمانی‌ شیعه‌ ده‌زانن- ئه‌مه‌ش به‌و بیانوه‌ی‌ پارێزراون له‌هه‌ر هێرشێكی‌ توندڕه‌وه‌كان.

ئه‌م هه‌نگاوه‌ی‌ مالیكی‌ هاوكات بوو له‌گه‌ڵ‌ ئه‌و پلانه‌ی‌ ده‌ستی‌ پێكردووه‌ بۆ كۆنترۆڵكردنی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان له‌رێی‌ دروستكردنی‌ چه‌ند ئۆپه‌راسیۆنێكی‌ هاوشێوه‌ی‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی‌ دیجله‌ له‌كه‌ركوك، هه‌روه‌ك مالیكی‌ پێشنیاری‌ كردبوو له‌باكوریش ئۆپه‌راسیۆنی‌ هه‌ولێر پێكبهێنرێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ عێراق له‌ده‌ست هێرشه‌كانی‌ توركیا بپارێزرێت.

زۆربه‌ی‌ دانیشتوانی‌ به‌عشیقه‌ ئه‌گه‌ر نه‌ڵێن هه‌مویان بوونی‌ فه‌وجێكی‌ تایبه‌ت به‌شه‌به‌كیان ره‌تكرده‌وه‌و به‌رپرسانی‌ پارێزگای‌ موسڵیش به‌توندی‌ له‌دژی‌ وه‌ستانه‌وه‌، به‌ڵام مالیكی‌ جارێكی‌ تر له‌مانگی‌ تشرینی‌ یه‌كه‌م مه‌سه‌له‌كه‌ی‌ زیندوو كرده‌وه‌و ئه‌مجاره‌ش ناڕه‌زایی‌ دژی‌ "میلیشیای‌ كه‌مینه‌" سه‌ریهه‌ڵدایه‌وه‌.

به‌ڵام پاش دۆزینه‌وه‌ی‌ دوو ئۆتۆمبێلی‌ به‌بۆمب چێنراو له‌ناوچه‌ شه‌به‌ك نشینه‌كانی‌ به‌عشیقه‌، لایه‌نگرانی‌ ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ زیادیان كرد، هه‌رچه‌نده‌ نه‌زانرا كێ‌ له‌پشت بوونی‌ ئه‌و ئۆتۆمبێلانه‌وه‌ بووه‌، ئاخۆ رێكه‌وته‌كه‌ وابووه‌ یان بۆ ئه‌جێندای‌ تایبه‌ت به‌كارهاتوون.

پێده‌چێت ته‌قینه‌وه‌ی‌ ئۆتۆمبێله‌كه‌ی‌ ئه‌م دواییه‌ كه‌ نوێترین كاری‌ توندوتیژییه‌ دژ به‌شاره‌كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئه‌جێندایه‌كی‌ سیاسی‌ بوبێت، به‌ڵام كه‌س نازانێت ئه‌و ئه‌جێ،دا سیاسییه‌ له‌كوێوه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌.

خه‌ڵكی‌ به‌عشیقه‌ باش ده‌زانن كه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ ململانێی‌ هه‌ولێره‌و به‌غداوه‌و ئه‌و ئارامیه‌ش ناچاریان ده‌كات لایه‌نێكی‌ ململانێكه‌ هه‌ڵبژێرن.

یه‌كێك له‌دانیشتوانی‌ شاره‌كه‌ ده‌ڵێت "ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن به‌یانی‌ بكرێت ئه‌وا هه‌رێمی‌ كوردستان له‌سه‌دا سه‌د ده‌هێنێت"، پاش یه‌ك چركه‌ هه‌مان كه‌س وتی‌ "ره‌نگه‌ ته‌قینه‌وه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ بێت كه‌ سزامان بده‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌كوردستانه‌وه‌ نزیكین".

هه‌ندێكی‌ تر ئه‌وه‌ به‌دوور نازانن كه‌ ره‌نگه‌ رێكخراوی‌ تیرۆریستی‌ قاعیده‌ له‌پشت ئه‌و ته‌قینه‌وه‌یه‌وه‌ بێت كه‌ هه‌میشه‌ به‌شوێن ده‌رفه‌تدا گه‌ڕاوه‌.

خه‌ڵكێكی‌ زۆر پێیان وایه‌ ته‌قینه‌وه‌كان زیاتر به‌عشیقه‌ له‌هه‌رێمی‌ كوردستان نزیك ده‌كاته‌وه‌، كاتێك باره‌كه‌ تێكبچێت خه‌ڵك زیاتر متمانه‌یان به‌پێشمه‌رگه‌یه‌، یه‌كێك له‌دانیشتوانه‌كه‌ی‌ ده‌ڵێت "متمانه‌م به‌سوپای‌ عێراق نییه‌ بۆ پاراستنی‌ به‌عشیقه‌".

له‌هه‌مان كاتدا دانیشتوانی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ ترسیان هه‌یه‌ له‌وه‌ی‌ زۆر نزیكبوونه‌وه‌یان له‌هه‌رێمی‌ كوردستان ئه‌وه‌نده‌ی‌ تر گروپه‌ توندڕه‌وه‌كان له‌خۆیان توڕه‌ بكه‌ن، هه‌رچه‌نده‌ زۆرێك له‌چاودێران پێیان وایه‌ به‌عشیقه‌ به‌ته‌واوی‌ به‌ره‌و خۆرهه‌ڵات چووه‌و ره‌نگه‌ ته‌قینه‌وه‌كانیش له‌تۆڵه‌ی‌ ئه‌وه‌دا بێت، نازانرێت ئاخۆ ئه‌و ته‌قینه‌وانه‌ بۆ ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ بێتوانایی‌ پێشمه‌رگه‌ بۆ پاراستنی‌ ناوچه‌كه‌ ده‌ربخات، یان بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ بسه‌پێنێت كه‌ جگه‌ له‌پێشمه‌رگه‌ كه‌س ناتوانێت ئارامی‌ ناوچه‌كه‌ بپارێزێت.

بۆ دانیشتوانی‌ به‌عشیقه‌ خوێن زۆر گرانتره‌ له‌سیاسه‌تی‌ عێراق‌و هه‌رێم، بۆیه‌ ترسیان هه‌یه‌ له‌هه‌ڵكشانی‌ توندوتیژییه‌كان‌و ئارامی‌ ناوچه‌كه‌یان له‌هه‌موو شت پێ گرنگتره‌.

وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌سێكی‌ به‌عشیقه‌ وتی‌ "ئه‌وه‌ی‌ به‌لامه‌وه‌ گرنگه‌ به‌عشیقه‌یه‌ نه‌ك هه‌رێم‌و عێراق"، درێژه‌ی‌ به‌قسه‌كانیداو وتی‌ "ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ بمێننه‌وه‌ –عێراق‌و هه‌رێم- ئه‌وا به‌عشیقه‌ هه‌موو هێزه‌كان پێكه‌وه‌ ده‌رده‌كات".

پیاوێكی‌ تر قسه‌كانی‌ له‌و وه‌رگرته‌وه‌و وتی‌ "تاكه‌ رێگه‌ ئاوه‌یه‌ پێمان بڵێن خۆمان لایه‌نێك هه‌ڵبژێرین" وه‌ك هێمایه‌ك بۆ ماده‌ی‌ 140 كه‌ رێگه‌ی‌ داوه‌ له‌رێی‌ راپرسییه‌وه‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان بڕیاری‌ خۆیان بده‌ن.

به‌عشیقه‌ هیچی‌ له‌ده‌ست نایه‌ت ئه‌وه‌نده‌ نه‌بێت له‌شوناسی‌ ئه‌وانه‌ بپرسێت كه‌ هه‌وڵی‌ ته‌قینه‌وه‌ ده‌ده‌ن، چونكه‌ ئه‌وان باش ده‌زانن ئه‌مه‌ گوژمه‌ی‌ یه‌كه‌می‌ ئه‌و هێرشانه‌یه‌ كه‌ ره‌نگه‌ ماوه‌یه‌كی‌ زۆر "عێراقه‌ بچوكه‌كه‌" گیرۆده‌ بكات.