راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

تا هه‌ڵبژاردنی‌ داهاتوو خانووه‌ زیاده‌ڕۆكانی‌ به‌سره‌ له‌شوێنی‌ خۆیانن

سه‌لیم وه‌ززان
زۆرجار ئه‌و خانووانه‌ی‌ له‌پڕ دروست ده‌كرێن ده‌بنه‌ رێگری‌ له‌به‌رده‌م جێبه‌جێكردنی‌ هه‌ندێ‌ پرۆژه‌ی‌ زیندووی‌ وه‌ك…
11.10.2012  |  به‌سرا

هۆكاری‌ كۆبوونه‌وه‌ی‌ ئه‌و حه‌واسمانه‌ له‌به‌سره‌ زۆرن، هه‌ندێكیان په‌یوه‌ندییان هه‌یه‌ به‌هه‌وڵدان بۆ په‌یداكردنی‌ كارو هه‌ندێكی‌ تریان بۆ هه‌ڵهاتن بووه‌ له‌ده‌ستی‌ شه‌ڕی‌ تایفی‌ له‌به‌غداو شاره‌كانی‌ تره‌وه‌.

به‌شێك له‌وه‌به‌رهێن‌و خاوه‌نكاره‌كان گله‌یی‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ روتێكردنی‌ ئاواره‌كان كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر كاری‌ ئه‌وان دروستكردووه‌، له‌مڕووه‌وه‌ حاتم موحسینی‌ وه‌به‌رهێن ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌وان ده‌ستیان كردووه‌ به‌جێبه‌جێكردنی‌ پرۆژه‌ی‌ ئاوه‌ڕۆی‌ ناوچه‌ی‌ "سبخه‌ ئه‌لعه‌ره‌ب" له‌ناوه‌ندی‌ شاردا، به‌ڵام كاتێك زانیویانه‌ 35 یه‌كه‌ی‌ نیشته‌جێبوون ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر شوێنی‌ كاره‌كه‌یان، كه‌ داواشیان له‌لیژنه‌ی‌ زیاده‌ڕۆیی‌ پارێزگا كردووه‌ رێوشوێنی‌ پێویست بگرێته‌ به‌ر، وه‌ڵامی‌ ئه‌وه‌یان پێگه‌یشتووه‌ كه‌ ئه‌و لیژنه‌یه‌ هچی‌ پێ ناكرێت.

موحسین ده‌ڵێت "لیژنه‌كه‌ پێی‌ وتین ئه‌بێت خۆتان له‌گه‌ڵ‌ نوێنه‌ری‌ خێزانه‌كان رێك بكه‌ون، كاتێك قسه‌مان له‌گه‌ڵ‌ نوێنه‌ره‌كه‌شیاندا كرد وه‌ها خۆی‌ نیشان ده‌دا كه‌ له‌هه‌ندێ‌ لایه‌نی‌ حیزبی‌‌و عه‌شایه‌رییه‌وه‌ پاڵپشتی‌ ده‌كرێت‌و به‌ڵێنیان پێداون له‌به‌رامبه‌ر لایه‌نگریان زه‌وییه‌كانیان له‌سه‌ر تاپۆ بكرێت".

موحسین باس له‌وه‌ش ده‌كات كه‌ دواجار له‌گه‌ڵیاندا رێكه‌وتوون بۆ ئه‌وه‌ی‌ بڕی‌ پێنج ملیۆن دینار بده‌ن به‌هه‌ر ماڵێك له‌به‌رامبه‌ر چۆڵكردنی‌ ناوچه‌كه‌، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "كاتێك چووینه‌ سه‌ر هه‌ژماركردنی‌ ماڵه‌كان سه‌رمان سوڕمابوو له‌وه‌ی‌ چۆن به‌و خێراییه‌ هه‌ندێ‌ خانووی‌ تر له‌و ناوچه‌یه‌دا دروستكراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ قه‌ره‌بوو وه‌ربگرن".

له‌لای‌ خۆیه‌وه‌ مه‌كی‌ ته‌میمی‌ به‌رپرسی‌ لیژنه‌ی‌ نه‌هێشتنی‌ زیاده‌ڕۆیی‌ له‌پارێزگای‌ به‌سره‌ هۆكاری‌ بێده‌نگبوونی‌ لیژنه‌كه‌یان گێڕایه‌وه‌ بۆ ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی‌ له‌تیمه‌كانی‌ نه‌هێشتنی‌ زیاده‌ڕۆیی‌ ده‌كرێت‌و وتی‌ "من بۆ خۆم له‌ناو ماڵه‌كه‌ی‌ خۆمدا هێرش كرایه‌ سه‌رم‌و په‌لامار درام، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ زۆربه‌ی‌ فه‌رمانبه‌رانی‌ ئه‌و بواره‌ به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان هه‌ڕه‌شه‌یان لێده‌كرێت‌و ده‌ترسێنرێن".

لیژنه‌ی‌ نه‌هێشتنی‌ زیاده‌ڕۆیی‌ 35 فه‌رمانبه‌ر له‌خۆده‌گرێت، به‌ڵام به‌قسه‌ی‌ ته‌میمی‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ بۆ پارێزگایه‌كی‌ وه‌ك به‌سره‌ زۆر كه‌مه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ ئۆتۆمبێل‌و هۆكاری‌ گواستنه‌وه‌و پارێزگاری‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كانیان بۆ ده‌سته‌به‌ر نه‌كراوه‌.

گله‌ییه‌كانی‌ ته‌میمی‌ به‌مانه‌ كۆتاییان نایه‌ت، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "ته‌نها یه‌ك شۆفڵمان هه‌یه‌ كه‌ به‌و رووبه‌ره‌ به‌رفراوانه‌ی‌ به‌سرادا ده‌سوڕێته‌وه‌ بۆ تێكدانی‌ خانوو، هۆكاری‌ ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كه‌موكوڕی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ لۆكاڵی‌ پارێزگاكه‌و نه‌بوونی‌ هاریكاری‌ له‌لایه‌ن شاره‌وانییه‌وه‌".

پێده‌چێت خانووی‌ زیاده‌ڕۆ هه‌موو به‌شه‌كانی‌ به‌سرای‌ گرتبێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت پێگه‌ ئه‌منی‌‌و ستراتیژییه‌كانیش له‌م جۆره‌ خانوانه‌ بێبه‌ش نه‌بوون، ئه‌وانه‌ی‌ زیاده‌ڕۆییان كردووه‌ ئێستا ده‌ستیان گرتووه‌ به‌سه‌ر باره‌گای‌ سه‌ركردایه‌تی‌ ده‌ریایی‌ كه‌ ساڵی‌ 2003 خاپوركراوه‌، ته‌نانه‌ت كارگه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌ندێ‌ كه‌س چاونه‌ترسانه‌ بچنه‌ پاڵ‌ بۆرییه‌ نه‌وتییه‌كان خانوو دروست بكه‌ن، هه‌ر به‌هۆی‌ ئه‌و خانووه‌ زیاده‌ڕۆیانه‌وه‌ نه‌خۆشخانه‌ی‌ زانكۆی‌ به‌سره‌ په‌كی‌ كه‌وتووه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ به‌هه‌مان هۆكار كه‌شتییه‌ك نه‌یتوانی‌ باره‌كه‌ی‌ له‌به‌روبومی‌ كاره‌بایی‌ له‌به‌نده‌ی‌ مه‌عقه‌ل دابگرێت.

به‌پێی‌ قسه‌ی‌ عه‌بدولسه‌مه‌د خه‌له‌ف پارێزگاری‌ به‌سره‌ ژماره‌ی‌ خانووه‌ زیاده‌ڕۆكان له‌ساڵی‌ 2010 له‌30 هه‌زار خانووه‌وه‌ گه‌یشته‌ 44 هه‌زار، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای‌ 58 هه‌زار دوكان‌و شوێنی‌ كار.

به‌رپرسی‌ لیژنه‌ی‌ زیاده‌ڕۆیی‌ ئه‌وه‌ ناشارێته‌وه‌ كه‌ ئێستا ئه‌و ژماره‌یه‌ شه‌ست هه‌زار كه‌سی‌ تێپه‌ڕاندووه‌‌و ده‌ڵێت "ئه‌و ژماره‌ توقێنه‌ره‌ ئاوو كاره‌با ده‌به‌ن‌و به‌سرایان قه‌ره‌باڵغ كردووه‌‌و ده‌رفه‌تی‌ كاریان كه‌مكردووه‌ته‌وه‌، ژماره‌كه‌ به‌جۆرێكه‌ كه‌ مانگانه‌ 150 خێزان روو له‌شاره‌كه‌ ده‌كه‌ن، گومانی‌ ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ هه‌ندێك له‌و خێزانانه‌ كه‌سانیان تێدایه‌ كه‌ له‌رووی‌ ئه‌منی‌‌و عه‌شایه‌ری‌‌و دادگاییه‌وه‌ داواكراون".

باخچه‌ی‌ لوبنان له‌ناوه‌ڕاستی‌ به‌سرا یه‌كێكه‌ له‌نموونه‌ی‌ زیادبوونی‌ جێگه‌ی‌ زیاده‌ڕۆ كه‌ ژماره‌یه‌ك خانووی‌ زۆریان تێدا كراوه‌و كڕین‌و فرۆشیان پێوه‌ ده‌كرێت، ئێستا ئه‌و ناوچه‌یه‌ بووه‌ته‌ شوێنێك بۆ ئه‌وانه‌ی‌ له‌یاسا هه‌ڵهاتوون‌و بازرگانی‌ به‌ماده‌ هۆشبه‌ره‌كانه‌وه‌ ده‌كه‌ن.

له‌مڕووه‌وه‌ سه‌باح زوبێدی‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ شاره‌وانی‌ له‌ناوچه‌ی‌ كوت حه‌جاج له‌و شوێنه‌ی‌ كه‌ باخچه‌كه‌ی‌ لێیه‌ ده‌ڵێت "به‌هیچ شێوه‌یه‌ك مه‌سه‌له‌كه‌ كۆنترۆڵ‌ ناكرێت، به‌ر له‌ساڵێك 250 هه‌زار خانوو له‌و جێگه‌یه‌دا كرابوو، به‌ڵام كاتێك به‌هۆكاری‌ ئه‌منی‌ سه‌رژمێر كرانه‌وه‌ ده‌ركه‌وت ژماره‌كه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ 450 ماڵ‌ له‌هه‌مان رووبه‌ردا، چونكه‌ كاتێك خواست له‌سه‌ری‌ زیادیكرد خاوه‌نی‌ هه‌ندێك له‌خاوه‌نه‌كانیان خانووه‌كانی‌ خۆیان به‌پارچه‌ ده‌فرۆشت".

به‌هۆی‌ ململانێی‌ حیزبی‌و نه‌بوونی‌ سیاسه‌تێكی‌ روون له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ به‌سراوه‌، ژماره‌ی‌ ئه‌و خانووه‌ زیاده‌ڕۆیانه‌ ئێجگار زیادیان كردووه‌.

هه‌ندێ‌ كه‌س له‌ناو حكومه‌تدا داوای‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن مه‌سه‌له‌ی‌ ئاواره‌كان به‌شێوه‌یه‌ك چاره‌سه‌ر بكرێت كه‌ پارچه‌یه‌ك زه‌وی‌ یان قه‌ره‌بووی‌ داراییان بكرێته‌وه‌ له‌رێی‌ حیسابكردنی‌ ئه‌و فۆرمی‌ خۆراكانه‌ی‌ له‌به‌سره‌وه‌ ده‌رچوون نه‌ك به‌پێی‌ شوێنی‌ له‌دایكبوون.

فه‌لیح كه‌نعان به‌رپرسی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ ئیسلامی‌ جه‌ختی‌ له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ سوود له‌و خانووه‌ زیاده‌رۆِیانه‌ بینراوه‌ بۆ كێبڕكێی‌ حیزبی‌‌و په‌یداكردنی‌ لایه‌نگر، له‌مڕووه‌وه‌ ده‌ڵێت "هه‌ندێ‌ هێز به‌تایبه‌تی‌ له‌هه‌ڵبژاردنی‌ پێشووی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا‌و په‌رله‌ماندا به‌شێوه‌یه‌كی‌ خراپ سودیان له‌و خانووانه‌ بینی‌‌و به‌كاریان ده‌هێنان به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ تائێستاش كێشه‌كانیان چاره‌سه‌ر كرابێت".

نوری‌ مالیكی‌ له‌ساڵی‌ 2010و دوو مانگ به‌ر له‌ده‌ستپێكردنی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان رایگه‌یاند كه‌ خاوه‌نی‌ ئه‌و خانووه‌ زیاده‌ڕۆیانه‌ له‌شوێنه‌كانیان ده‌رناكرێن، تا ئه‌و كاته‌ی‌ قه‌ره‌بووی‌ گونجاو نه‌كرێنه‌وه‌.

جگه‌ له‌شاره‌وانی‌، به‌شێكی‌ موڵكداری‌ زه‌وییه‌كانی‌ به‌سرا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ وه‌زاره‌ته‌كانی‌ كشتوكاڵ‌‌و نه‌وت‌و ئه‌وقاف، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌زه‌وی‌ "ئه‌میری‌" كه‌ خاوه‌نه‌كانیان له‌وڵاتانی‌ كه‌نداون.

له‌به‌رامبه‌ر كرێی‌ به‌رزی‌ شوێنی‌ نیشته‌جێبوون له‌به‌سرا، به‌شێكی‌ به‌رچاوی‌ خه‌ڵكی‌ په‌نا بۆ ئه‌و جێگه‌ زیاده‌ڕۆیانه‌ ده‌به‌ن، ئه‌وه‌تا شارێكی‌ وه‌ك به‌سرا ماوه‌ی‌ سی‌ ساڵه‌ هیچ پرۆژه‌یه‌كی‌ نیشته‌جێبوونی‌ گرنگی‌ به‌خۆوه‌ نه‌بینیوه‌، ئه‌و باڵه‌خانانه‌ش كه‌ ساڵی‌ حه‌فتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوو دروستكراون‌و به‌هۆی‌ جه‌نگی‌ هه‌شت ساڵه‌ی‌ عێراق ئێرانه‌وه‌ راگیران، ئێستا پڕ بووه‌ له‌خه‌ڵكانی‌ كه‌م ده‌رامه‌ت.

فازڵ‌ موحسین یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی‌ پاش بیست ساڵ‌ مانه‌وه‌ی‌ له‌روماد بۆ كاركردن له‌كارگه‌یه‌كی‌ فۆسفات‌و دواتر كاركردنی‌ له‌كه‌ربه‌لا وه‌ك شۆفێرو چه‌ند كارێكی‌ تر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ شاره‌كه‌ی‌ خۆی‌.

فازڵ‌ له‌وكاته‌ی‌ جگه‌ره‌یه‌كی‌ هه‌رزانبه‌های‌ ده‌كێشا وتی‌ "گرێبه‌ستی‌ كاتی‌ كاركردن هیچ مافێكی‌ كرێكاری‌ تێدا نییه‌"، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "كاتێك به‌ته‌مه‌نی‌ په‌نجا ساڵی‌ گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ به‌سرا ئه‌ركی‌ به‌خێوكردنی‌ چوار كچم له‌سه‌ر شان بوو، له‌خاڵی‌ سفره‌وه‌ ده‌ستم پێكرده‌وه‌و پاش ئه‌وه‌ی‌ ماوه‌یه‌ك له‌ماڵی‌ هه‌ندێ‌ ناسیاو مامه‌وه‌ دواتر ناچار بووم خانوویه‌كی‌ حه‌واسم بكڕم".

موحسین ده‌ڵێت "نه‌متوانی‌ خانووی‌ یاسایی‌ بكڕم، نرخی‌ خانوو گه‌یشتووه‌ته‌ ئاستێكی‌ سه‌رشێتانه‌ له‌ناوچه‌یه‌كی‌ وه‌ك حیانیه‌، له‌و ناوچه‌ میللیه‌ی‌ یه‌ك ملیۆن‌و پێنج سه‌د هه‌زار كه‌سی‌ تێدایه‌، نرخی‌ بچوكترین خانوو تیایدا سه‌د هه‌زار دۆلاره‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ كرێ‌ زۆر به‌رزه‌و له‌و باره‌دا ده‌بێت شه‌وو رۆژ كاربكه‌م".

له‌هه‌مان رووه‌وه‌ فوئاد عه‌بدولمه‌هدی‌ كه‌ كرێكاره‌و له‌یه‌كێك له‌كۆمه‌ڵگاكانی‌ حه‌واسم نیشته‌جێیه‌ ده‌ڵێت "خۆم‌و ژنه‌كه‌م‌و منداڵه‌كه‌م له‌ناوچه‌ی‌ حه‌واسمی‌ عه‌شار له‌ناوه‌ڕاستی‌ شاردا ده‌ژین، خانووه‌كه‌م به‌هه‌شت ملیۆن دینار كڕی‌و كه‌مێك گه‌وره‌م كردووه‌، به‌ڵام هه‌ر دوای‌ شه‌ش مانگ پۆلیس‌و لیژنه‌ی‌ نه‌هێشتنی‌ زیاده‌ڕه‌وی‌ گه‌یشتنه‌ سه‌رمان‌و بووه‌ په‌لاماردان‌و ته‌قه‌یان كرد به‌ئاسماندا".

فوئاد ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ پێیان راگه‌یاندووه‌ ده‌بێت ناوچه‌كه‌ چۆڵبكات‌و هیچ قه‌ره‌بوویه‌ك ناكرێته‌وه‌، چونكه‌ به‌ته‌نها ئه‌وانه‌ی‌ یه‌كه‌مجار خاوه‌نی‌ خانووه‌كان بوون‌و له‌لای‌ لیژنه‌یه‌كی‌ پارێزگا ناویان تۆماركراوه‌ قه‌ره‌بوویان ده‌درێته‌وه‌.

ناوبراو جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و جێگه‌یه‌ چۆڵناكات، چونكه‌ هیچ شوێنێكی‌ تری‌ نییه‌و ده‌ڵێت "باشتر وایه‌ خانووه‌كه‌ بڕوخێنن به‌سه‌رمدا، پاره‌ك له‌ناسیاوو هاوڕێكانم قه‌رزكردووه‌ بۆ كڕینی‌ ئه‌م خانووه‌".

كاتێك مه‌سه‌له‌كه‌ دێته‌ سه‌ر باسی‌ لیژنه‌ی‌ نه‌هێشتنی‌ زیاده‌ڕۆیی‌ دانیشتوانی‌ حه‌واسم زۆر گوێی‌ پێناده‌ن، به‌تایبه‌تی‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌مێژه‌ له‌و ناوچه‌یه‌ن ئه‌وه‌یان له‌بیره‌ كه‌ شلتاغ عه‌بودی‌ پارێزگاری‌ پێشووی‌ به‌سره‌ به‌ر له‌چه‌ند ساڵێك به‌ڵێنی‌ پێدان زه‌وی‌‌و قه‌ره‌بوویان بداتێ‌ به‌ڵام هیچی‌ نه‌كرد، دانیشتوانی‌ ئێره‌ به‌ڕاشكاوی‌ دان به‌وه‌دا نانێن كه‌ ره‌وتی‌ سه‌درو ده‌وڵه‌تی‌ یاسا پشتگیریان ده‌كات، به‌ڵام زۆربه‌یان بڕوایان وایه‌ ئاسان نییه‌ ده‌ربكرێن‌و ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ له‌مساڵدا كۆتایی‌ نایه‌ت، وه‌ك یه‌كێكیان وتی‌ "ئه‌مه‌ چیرۆكێكی‌ دوورو درێژه‌".

ده‌سته‌واژه‌ی‌ حه‌واسم له‌كاتی‌ كه‌وتنی‌ رژێمه‌كه‌ی‌ سه‌دام حسێن له‌ساڵی‌ 2003 سه‌ریهه‌ڵدا كاتێك سه‌دام ئه‌و جه‌نگه‌ی‌ ناونابوو "حاسم" (یه‌كلاكه‌ره‌وه‌)، له‌و كاته‌وه‌ ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ بۆ شتی‌ نایاسایی‌ به‌كاردێت.

شه‌پۆلی‌ ئاواره‌و كۆچپێكراوان بۆ به‌سره‌ نرخی‌ زه‌وی‌‌و خانووی‌ زیاده‌ڕۆی‌ به‌رزكردووه‌ته‌وه‌، به‌جۆرێك خانوویه‌ك به‌سه‌قفێكی‌ چینكۆ له‌ناو شاردا نرخه‌كه‌ی‌ ده‌گاته‌ 10 ملیۆن دۆلارو ده‌ڵاڵی‌ خانووبه‌ره‌ش نه‌یانهێشتووه‌ ئه‌م ده‌رفه‌ته‌یان له‌ده‌ست بچێت.

گه‌ڕه‌كه‌ زیاده‌ڕۆكانی‌ به‌سرا له‌خۆڵێكی‌ جوڵاو ده‌چن، كاتێك هه‌ندێ‌ ناوچه‌ به‌پێدانی‌ قه‌ره‌بوو چۆڵكراوه‌، ئه‌وانه‌ی‌ قه‌ره‌بووه‌كه‌یان وه‌رگرتووه‌ چونه‌ته‌ جێگه‌یه‌كی‌ ترو خانووی‌ زیاده‌ڕۆیان درسوت كردووه‌ته‌وه‌.

زیادبوونی‌ خانووه‌ زیاده‌ڕۆكان‌و كۆبوونه‌وه‌یان له‌ناو شاردا مه‌سه‌له‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌ چه‌نده‌ سوود له‌م كه‌سانه‌ وه‌رده‌گیرێت بۆ كۆكردنه‌وه‌ی‌ ده‌نگ‌و بینینی‌ رۆڵی‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌هه‌ڵبژاردنی‌ داهاتوودا.