راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

كه‌ندێك به‌درێژایی‌ سنوری‌ عێراق – سوریا هه‌ڵكه‌ندرا

پاش باشبونی‌ رێژه‌یی‌ بارودۆخی‌ ئه‌منی‌ پارێزگای‌ ئه‌نباری‌ هاوسنوری‌ سوریا، كاربه‌ده‌ستانی‌ عێراق‌و پارێزگاكه‌ كه‌ند (خندق)ێكی‌ گه‌وره‌‌و قوڵیان به‌درێژایی‌ سنوری‌ هه‌ردو وڵات هه‌ڵكه‌ندوه‌، به‌و هیوایه‌ی‌ رێگربێت…
20.01.2010  |  ئه‌نبار

ئه‌م كه‌نده‌ كه‌ درێژاییه‌كه‌ی‌ 149 كم‌و به‌پانیی‌ دوو مه‌تر‌و نیو‌و قوڵایی‌ سێ‌ مه‌تر هه‌ڵكه‌ندراوه‌، له‌كانونی‌ دوه‌م 2009دا ده‌ستیپێكرا‌و له‌ 15ی‌ ئابی‌ هه‌مان ساڵدا كۆتایی‌ به‌كاره‌كانی‌ هات.

پارێزگای‌ ئه‌نبار، له‌ماوه‌ی‌ رابردودا، شه‌پۆلێك كاری‌ توندوتیژی‌‌و ته‌قینه‌وه‌ی‌ به‌خۆوه‌ بینی‌ كه‌ دواهه‌مینیان ئه‌وه‌ بو پارێزگاری‌ ئه‌نباری‌ كرده‌ ئامانج‌و له‌ڕێی‌ ته‌قینه‌وه‌یه‌كی‌ خۆكوژییه‌وه‌ به‌سه‌ختی‌ بریندار كرا، به‌ڵگه‌كان ئاماژه‌یان به‌وه‌دا كه‌ رێكخراوی‌ قاعیده‌ له‌پشت ئه‌و هێڕشه‌وه‌ بن.

له‌باره‌ی‌ ئه‌و كرده‌وه‌ توندوتیژیانه‌وه‌، شیكه‌ره‌وه‌ی‌ سیاسی‌ له‌پارێزگای‌ ئه‌نبار، سوفیان دلێمی‌، ده‌ڵێت "راسته‌ بونی‌ قاعیده‌ له‌عێراقدا وه‌ك جاران نییه‌‌و چالاكییه‌كانیان له‌ڕوی‌ ژماره‌وه‌ كه‌مبوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام هێڕشه‌كانیان كاریگه‌رتر‌و به‌هێزتر بوه‌"، به‌تایبه‌ت كه‌ ئێستا به‌ره‌و نزیكبونه‌وه‌ له‌واده‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان هه‌نگاوده‌نێین، بۆیه‌ "پێده‌چێت هێڕشه‌كان زیاتریش بن".

گرێدانی‌ ئه‌م ته‌قینه‌وه‌‌و كرده‌وه‌ تێكده‌رانه‌ به‌رێكخراوی‌ قاعیده‌وه‌، هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ تۆمه‌تباركردنی‌ سوریا له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ عێراقیه‌وه‌ له‌باره‌ی‌ پاڵپشتیكردنی‌ به‌عسیه‌كان كه‌، به‌پێی‌ بۆچونی‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ نوری‌ مالكی‌، پلاندانه‌ری‌ ئه‌و كرده‌وه‌ تیرۆریستیانه‌ن‌و له‌خاكی‌ سوریاوه‌ دێنه‌ ناو هه‌رێمی‌ كوردستان.

له‌مباریه‌وه‌ عه‌مید روكن حه‌قی‌ ئیسماعیل فه‌هداوی‌ فه‌رمانده‌ی‌ هێزه‌كانی‌ گاردی‌ سنوری‌ ناوچه‌ی‌ دووی‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار‌و نه‌ینه‌وا، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "له‌سه‌ر رێنماییه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌‌و لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان، ئه‌م كه‌نده‌مان هه‌ڵكه‌ند تاكو رێگربێت له‌هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی‌ تیرۆریستان"، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ به‌درێژایی‌ 600 كم سنوری‌ نێوان عێراق‌و سوریا "200 بنكه‌ی‌ چاودێری‌ سنورمان هه‌یه‌ كه‌ سه‌ر به‌سوپای‌ عێراقین".

فه‌هداوی‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌دا بیرۆكه‌ی‌ هه‌ڵكه‌ندی‌ كه‌نده‌كه‌ له‌پاش سه‌ردانیكرنی‌ مه‌یدانی‌ چه‌ندین جاری‌ لیژنه‌ تایبه‌ته‌كان هاتوه‌ كه‌ له‌ماوه‌ی‌ رابردودا سه‌رقاڵی‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ رێگه‌چاره‌ی‌ گونجاو بون بۆ نه‌هێشتنی‌ هاتوچۆكردنی‌ نایاسایی‌ سه‌ر سنور، بۆیه‌ كه‌نده‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك دروستكراوه‌ كه‌ "رێگره‌ له‌په‌ڕینه‌وه‌ی‌ هاوڵاتیان‌و ئۆتۆمبیل‌و ته‌نانه‌ت ئاژه‌ڵ".

له‌باره‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ تاچه‌ند ئه‌م كه‌نده‌ رۆڵی‌ ئیجابی‌ ده‌بێت له‌پاراستنی‌ سنوره‌كان، فه‌هداوی‌ ئاشكرایكرد كه‌ له‌ماوه‌ی‌ ساڵی‌ رابردودا "چه‌ندین كه‌سی‌ نایاسایی‌‌و گومانلێكراو ده‌ستگیركراون كه‌ ژماره‌یان ده‌گاته‌ 500 كه‌س، زۆربه‌شیان هه‌ڵگری‌ ره‌گه‌زنامه‌ی‌ عێراقی‌ بون"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌چه‌ند كه‌سێك كه‌م كه‌ "ره‌گه‌زنامه‌ی‌ سورییان پێبوه‌".

هه‌رله‌باره‌ی‌ چالاكی‌ هێزه‌كانی‌ سه‌ر سنور‌و ئه‌و كه‌نده‌ نوێیه‌وه‌، به‌رپرسه‌كه‌ی‌ گاردی‌ سنور رونیكرده‌وه‌ كه‌ له‌م ساڵدا "250 كه‌س ده‌ستگیركراون، ژماره‌یه‌كی‌ كه‌میان بیانی‌ بون"، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ "ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی‌ 75 ئۆتۆمبیل‌و 2500 كارتۆنی‌ داو‌وده‌رمان‌و زیاتر له‌ 8000 كارتۆنی‌ جگه‌ره‌‌و 250 سه‌ر ئاژه‌ڵ"، هه‌روه‌ها "بڕێكی‌ زۆری‌ ئاڵتون‌و 100 كیسه‌ مادده‌ی‌ هۆشبه‌ر‌و چه‌ندین پارچه‌ چه‌كی‌ سوك‌و قورس" دۆزراوه‌ته‌وه‌.

له‌باره‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ پشت به‌ چ بنه‌مایه‌ك به‌ستراوه‌ له‌دیاریكردنی‌ شوێنی‌ هه‌ڵكه‌ندنی‌ كه‌نده‌كه‌ش، فه‌هداوی‌ رونیده‌كاته‌وه‌ "پێشتر ئه‌و شوێنانه‌مان دیاریكردوه‌ كه‌ هاتوچۆی‌ نایاسایی‌ تێدا ئه‌نجامدراوه‌، دواتر كه‌نده‌كه‌ له‌به‌رده‌م ئه‌و شوێنانه‌دا به‌شێوه‌یه‌كی‌ بچڕبچڕ‌و به‌درێژایی‌ ئه‌و سنوره‌، هه‌ڵكه‌ندرا".

له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ عه‌قید جه‌مال مه‌حمود به‌ڕێوه‌به‌ری‌ پۆلیسی‌ قائمی‌ سه‌ر سنور (480 كم باكوری‌ رۆژئاوای‌ به‌غدا)، ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌دا كه‌ به‌به‌رده‌وامی‌ له‌ناوچه‌ی‌ قائمدا هاتوچۆكه‌ری‌ نایاسایی‌ ده‌ستگیرده‌كرێن، چونكه‌ ناوچه‌یه‌كی‌ ئاسانه‌ بۆ هاتنه‌ ناو خاكی‌ عێراقه‌وه‌. ئه‌وه‌شی‌ رونكرده‌وه‌ كه‌ ده‌ورییه‌كانیان به‌شه‌و‌و رۆژ چاودێری‌ ئه‌و سنوره‌ ده‌كه‌ن، له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند رۆژی‌ رابردوشدا "پێنج كه‌س له‌و سنوره‌ ده‌ستگیركران كه‌ به‌نایاسایی‌ ده‌هاتنه‌ ناو خاكی‌ عێراقه‌وه‌".

جگه‌ له‌هه‌ڵكه‌ندنی‌ ئه‌و كه‌نده‌‌و بڵاوبونه‌وه‌ی‌ بنكه‌كانی‌ سه‌ر سنور‌و ده‌وریه‌كانی‌ سوپای‌ عێراقی‌، فه‌هداوی‌ ئاشكرایكرد كه‌ له‌ئێستادا "ده‌ست به‌میكانیزمی‌ چاودێری‌ ئه‌لكترۆنی‌ كراوه‌ له‌سه‌ر سنور‌و چه‌ندین بورجی‌ كامیرا له‌نێوان سنوره‌كانی‌ عێراق‌و سوریا‌و ئوردن دامه‌زرێندراوه‌"، له‌ڕێی‌ ئه‌و بورجانه‌وه‌ چاودێری‌ زیاتری‌ سنوره‌كان ده‌كرێت. هیواداریشه‌ له‌داهاتوی‌ نزیكدا ئه‌و میكانیزمه‌ نوێیه‌ سه‌رانسه‌ری‌ سنوری‌ وڵات بگرێته‌وه‌.

به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ ئه‌و هاوڵاتیانه‌ی‌ نیقاش چاوی‌ پێكه‌وتن، خۆشحاڵبون به‌بونی‌ ئه‌م كه‌نده‌ نوێیه‌ له‌وه‌ی‌ رێگر ده‌بێت له‌ "هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی‌ تیرۆریستان"، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا هه‌ندێكی‌ تر گومانیان له‌م قسه‌یه‌ هه‌بوو. ئه‌حمه‌د مه‌حلاوی‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌كه‌سایه‌تیه‌ عه‌شایه‌ره‌ دیاره‌كانی‌ ناوچه‌ عوبێدی‌ قه‌زای‌ قائمی‌ سه‌ر سنوری‌ سوریا، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "گومان له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ به‌رقه‌رابونی‌ بارودۆخی‌ ئه‌منی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌پاراستنی‌ سنوره‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ رێگه‌ به‌هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی‌ تیرۆریستان نه‌ده‌ن"، ئه‌م كه‌نده‌ش "رۆڵی‌ كاریگه‌ر‌و ئیجابی‌ ده‌بێت له‌و باره‌یه‌وه‌". به‌ڵام دایكی‌ عوسمان كه‌ مامۆستایه‌كی‌ دانیشتوی‌ شاری‌ رومادی‌ ناوه‌ندی‌ پارێزگای‌ ئه‌نباره‌، وتی‌ "پێده‌چێت له‌گه‌ڵ نزیكبونه‌وه‌ له‌رۆژی‌ هه‌ڵبژاردن، كرده‌وه‌ تیرۆریستیه‌كان به‌ره‌و زیادبون بڕۆن"، ئه‌وه‌شی‌ رونكرده‌وه‌ "ره‌شبینم له‌وه‌ی‌ ده‌زگا ئه‌منیه‌كان، ته‌نانه‌ت به‌بونی‌ ئه‌و كه‌نده‌شه‌وه‌، بتوانن رێگه‌ له‌هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی‌ تیرۆریستان بگرن".

ئه‌م قسه‌وباسانه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ به‌رپرسێكی‌ ئه‌منی‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار، ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌دا "هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی‌ كه‌سانی‌ نایاسایی‌، زۆر جار، به‌ئاگاداری‌ هێزه‌ ئه‌منیه‌كان روده‌دات". ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌ كه‌ نه‌یویست ناوی‌ ئاشكرا بكرێت، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند "سنوره‌كان كراوه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ پاره‌ ده‌ده‌ن"، ئه‌وه‌شی‌ وت "زۆر جار ته‌نسیق له‌نێوان بنكه‌ سنوریه‌كان‌و قاچاخچیه‌كان ده‌كرێت، به‌تایبه‌ت كه‌ ئه‌و قاچاخچیانه‌ شاره‌زای‌ ناوچه‌كه‌ن‌و له‌ڕێگه‌ی‌ دانی‌ پاره‌ به‌هێزه‌كانی‌ سه‌ر سنور، به‌ئاسانی‌ دێنه‌ ناو خاكی‌ عێراقه‌وه‌".

فه‌هداوی‌ فه‌رمانده‌ی‌ هێزه‌كانی‌ سه‌ر سنور، قسه‌كانی‌ ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ی‌ دوپاتكرده‌وه‌‌و تی‌ "راسته‌ هه‌ندێ‌ حاڵه‌تی‌ كاری‌ قاچاخچێتی‌ به‌یارمه‌تی‌ چه‌ند كه‌سێكی‌ دیاریكراوی‌ هێزه‌ ئه‌منیه‌كان له‌رابردودا ئه‌نجامدراوه‌ له‌ڕێی‌ دانی‌ پاره‌وه‌"، به‌ڵام سه‌رجه‌م ئه‌و كه‌سانه‌ "روبه‌روی‌ سزای‌ یاسایی‌ بونه‌وه‌‌و كاری‌ له‌و جۆره‌ نه‌ما"، ئه‌وه‌شی‌ رونكرده‌وه‌ "پاراستنی‌ سنور، پاراستنی‌ هه‌موو خاكی‌ عێراقه‌‌و له‌ئێستادا هێزه‌كانمان له‌سه‌رانسه‌ری‌ سنور بڵاوبونه‌ته‌وه‌‌و به‌ئه‌ركی‌ خۆیان هه‌ڵده‌ستن".