راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

كۆمپانیاكانی‌ نه‌وت ژینگه‌ی كوردستان تێكده‌ده‌ن

هیوا بەرزنجی
دۆزینه‌وه‌ی‌ نه‌وتی‌ زیاتر له‌ژێر خاكه‌كه‌ی‌، ده‌رگای‌ هه‌رێم به‌رووی‌ كۆمپانیاكانی‌ بواری‌ نه‌وتدا ده‌كاته‌وه‌و…
14.11.2013  |  هه‌ولێر
An oil refinery in Basra pumps out polluting smoke. The same thing is happening in Iraqi Kurdistan.
An oil refinery in Basra pumps out polluting smoke. The same thing is happening in Iraqi Kurdistan.

ده‌وڵه‌مه‌ندی‌ خاكی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كان، بووه‌ته‌ مایه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ كۆمپانیا فره‌ره‌گه‌زه‌ ئه‌مه‌ریكی‌‌و روسی‌‌و نه‌رویژی‌‌و به‌ریتانی‌‌و توركییه‌كان له‌هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌دا پشكێك له‌ده‌رهێنانی‌ ئه‌و نه‌وته‌ بۆ خۆیان بپچڕن، به‌ڵام چاودێرانی‌ ژینگه‌ی‌ هه‌رێم ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌و كۆمپانیایانه‌ خێروبێره‌كه‌ی‌ كوردستان بۆ خۆیان ده‌به‌ن‌و پابه‌ند نابن به‌و به‌شه‌ی‌ گرێبه‌سته‌كه‌وه‌ كه‌ تایبه‌ته‌ به‌پاراستنی‌ ژینگه‌ی‌ ناوچه‌كه‌.

به‌پێی بڕگه‌ی 3 له‌مادده‌ی 26 یاسای ژماره‌ 22ی ساڵی 2007ی نه‌وت‌و گازی هه‌رێمی كوردستان، ده‌بێت وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان پابه‌ند بكات به‌پاراستنی ته‌ندروستی گشتی خه‌ڵك‌و پاراستنی ژینگه‌ی ئه‌و ناوچانه‌‌ی نه‌وتی لێ به‌رهه‌م ده‌هێنن‌و راهێنانی هاوڵاتیانی كوردستان له‌كۆمپانیاكان تا فێره‌ شاره‌زای بن‌و پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزاری به‌ناوچه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وتی، به‌ڵام كۆمپانیاكان تائێستا به‌رێژه‌یه‌كی كه‌م چوونه‌ته‌ ژێرباری ئه‌م به‌نده‌ یاسایانه‌.

به‌پێی راگه‌یاندراوێكی پێشتری وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان رۆژانه‌ هه‌رێمی كوردستان بڕی 250 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت هه‌نارده‌ی ده‌ره‌وه‌ ده‌كات، ئه‌م هه‌نارده‌یه‌ له‌رێگه‌ی ته‌نكه‌ره‌وه‌ ده‌بێت، به‌مه‌ش گه‌ر هه‌ر ته‌نكه‌رێك بڕی 45 هه‌زار لیتر نه‌وت هه‌ڵگرێت، ئه‌وا رۆژانه‌ 5 هه‌زارو 55 ته‌نكه‌ر هاتوچۆ ده‌كه‌ن، كه‌ به‌بڕوای‌ شاره‌زایان ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی تێكدانی ژینگه‌ی ده‌نگی كوردستان، ئه‌مه‌ جیا له‌وه‌ی مانگانه‌ چه‌ند ته‌نكه‌رێكی نه‌وت به‌هۆی رووداوی هاتووچۆ نه‌وته‌كه‌ی ده‌رژێته‌ ناو خاكی كشتوكاڵی هه‌رێم كه‌ جیا له‌ تێكدانی ژینگه‌ی ناوچه‌كه‌ رێگاو بانیش تێكده‌دات.

له‌پاڵ‌ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا له‌پرۆسه‌ی‌ ده‌رهێنانی‌ نه‌وت‌و گازدا بڕێكی‌ زۆری‌ گازی‌ ژه‌هراوی‌ ده‌كرێته‌ هه‌وای‌ كوردستانه‌وه‌.

وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان، هه‌رێمی كوردستانی له‌رووی جوگرافییه‌وه‌ نه‌وتی‌ كوردستانی‌ دابه‌شی سه‌ر 57 بلۆكی نه‌وتی كردووه‌و‌ 52 كۆمپانیای بیانی‌و خۆماڵی كاری تێدا ده‌كه‌ن‌.

په‌یامنێری "نیقاش" بۆ وه‌رگرتنی بۆچوونی كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان سه‌ردانی چه‌ند كۆمپانیاییه‌كی نه‌وتی بیانی‌و خۆماڵی له‌هه‌ولێر كرد، به‌ڵام به‌بیانووی رێگه‌ پێنه‌دانیان له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كانه‌وه‌ ئاماده‌ نه‌بوون هیچ زانیارییه‌ك بخه‌نه‌ڕوو.

به‌ڵام به‌رێوه‌به‌ری یه‌كێك له‌كۆمپانیا بیانییه‌كان به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ خۆی‌و كۆمپانیاو وڵاته‌كه‌ی ئاشكرا نه‌كرێت، ئه‌وه‌ی بۆ "نیقاش" خسته‌ڕوو كه‌ ئه‌وان پابه‌ندی یاسای نه‌وت‌و گازو رێنماییه‌كانی وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان بوون، به‌جۆرێك تائێستا چه‌ندین خزمه‌تگوزاری ته‌ندروستی‌و ژینگه‌یی‌و رێگاو بان‌و دروستكردنی قوتابخانه‌‌و نه‌خۆشخانه‌یان پێشكه‌شی خه‌ڵكی ئه‌و ناوچانه‌ كردووه‌ كه‌ نه‌وتی لێ به‌رهه‌م ده‌هێنن، به‌ڵام "خۆمان نه‌مانویستوه‌ خه‌ڵك به‌و كارانه‌ی ئێمه‌ بزانێت، لای ئێمه‌ گرنگ ئه‌وه‌یه‌ وه‌زاره‌ت ئاگاداری كاره‌كان بێت‌و ئه‌ركی خۆمان جێبه‌جێی بكه‌ین".

به‌رێوه‌به‌ری كۆمپانیا نه‌وتییه‌كه‌ ئه‌وه‌شی نه‌شارده‌وه‌ كه‌ زۆرێك له‌كۆمپانیاكانی نه‌وت پابه‌ندی یاسای نه‌وت‌و گازی هه‌رێم نه‌بوون‌و وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كانیش چاوپۆشی لێكردوون، ده‌شیوت "به‌هۆی ئه‌وه‌ی كاری كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان‌و وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان به‌شێكی زۆری به‌هۆی دۆخی سیاسیه‌وه‌ به‌نهێنی به‌رێوه‌ده‌چن، بۆیه‌ چاوپۆشی له‌و كۆمپانیایانه‌ كراوه‌ كه‌ پابه‌ندنی بڕگه‌و ماده‌كانی یاسای نه‌وت و گاز نابن".

لای خۆیه‌وه‌ حاكم سه‌مه‌د ئه‌حمه‌د سه‌رۆكی ده‌سته‌ی پاراستن‌و چاككردنی ژینگه‌ی هه‌رێم بۆ "نیقاش" رایگه‌یاند كه‌ ئه‌وان چاودێری هه‌موو كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان ده‌كه‌ن به‌مه‌به‌ستی پاراستنی ژینگه‌ی هه‌رێم، بۆ ئه‌وه‌ش چه‌ندین رێنمایان هه‌یه تا كه‌مترین كاریگه‌ری له‌سه‌ر ژینگه‌ دروست بكه‌ن‌‌و وتیشی "به‌رده‌وام هه‌وڵده‌ده‌ین ئه‌م رێنمایانه‌ به‌سه‌ر كۆمپانیا نه‌وتییه‌كاندا جێبه‌جێی بكه‌ین، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ تائێستا جگه‌ له‌پاڵاوگه‌كانی نه‌وت نه‌مانتوانیوه‌ ئه‌م رێنمایانه‌ به‌سه‌ر هه‌موو كۆمپانیاكانی دۆزینه‌وه‌و ده‌رهێنانی نه‌وت جێبه‌جێ بكه‌ین، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م كۆمپانیایانه‌ راسته‌وخۆ په‌یوه‌ستن به‌وه‌زاره‌تی سامانه‌ سورشتییه‌كانه‌وه‌".

سه‌رۆكی ده‌سته‌ی پاراستن‌و چاككردنی ژینگه‌ی هه‌رێم هێمای بۆ ئه‌وه‌شكرد كه‌ له‌سه‌ر پابه‌ندنه‌بوون به‌پاراستنی ژینگه‌ چه‌ند پاڵاوگه‌یه‌كی نه‌وتیان سزاداوه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی ژماره‌ی ئه‌و پاڵاوگانه‌ بخاته‌ڕوو، به‌ڵام هیچ كۆمپانیایه‌كی نه‌وتیان سزا نه‌داوه‌، ده‌شیوت "نابێت پێشكه‌وتن‌و بونیاتنانی وڵات له‌سه‌ر حسابی ژینگه‌ بێت، بۆیه‌ له‌مه‌ودوا كاری جددی ده‌كه‌ین بۆ پابه‌ندكردنی كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان به‌جێبه‌جێكردنی رێنماییه‌كانی پاراستنی ژینگه‌و مه‌رجی قورستریش داده‌نێین له‌وانه‌ش ده‌بێت لوله‌كێشه‌كانیان به‌رزتر بن‌و فلته‌ری پێشكه‌وتووش دابنێن بۆ ئه‌وه‌ی كه‌مترین گازی ژه‌هراوی تێكه‌ڵ به‌هه‌وا بێت‌". جه‌ختی له‌وه‌شكرده‌وه‌ كه‌ ده‌سته‌كه‌ی ده‌توانێت كۆنترۆڵی كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان بكات له‌پاراستنی ژینگه‌.

بەپێی ئامارێكی نەخۆشخانەی هیوای تایبەت بەشێرپەنجە لەشاری سلێمانی، لەماوەی ساڵەكانی 2011 تا 2013دا، (75) هاووڵاتی بازیان دووچاری نەخۆشی شێرپەنجە بوون.

د.دانا عومەر كەریم، پسپۆڕی نەخۆشییەكانی خوێن لەنەخۆشخانەی هیوا له‌سلێمانی، له‌لێدوانێكدا بۆ "نیقاش" ئاماژەی بەوەدا، هۆكاری ژینگەیی لەهەرێمی كوردستاندا وەك فاكته‌ری‌ سەرەكی تووشبوانی نەخۆشی شێرپەنجە دیاریكراوە، وتیشی "ژینگەی ناحیەی بازیان بەهۆی پاڵێوگەو كێڵگەی نەوت‌و كارگەكانی چیمەنتۆوە بەتەواوەتی مەترسیدار بووەو كارگەو پاڵێوگەكان هێندە لەناو ژینگەی ژیانی خەڵكەكەوە نزیكن كە مەترسییەكەی چەندبەرابەر كردووە".

ئه‌وه‌شی خسته‌ڕوو كه‌ تائێستا نەیانتوانیوە زۆر بەوردی لێكۆڵینەوە لەناو خەڵكی بازیاندا بكەین بەهۆی نەبوونی نەخۆشخانەی تایبەت بەشێرپەنجە لەناحیەكەو هاوكات نەبوونی ناوەندی لێكۆڵینەوە لەنەخۆشخانەی هیوا، بەڵام "ئەگەر لێكۆڵینەوەیەكی وا بكرێت ئەنجامەكانی مەترسیدار دەبن".

پسپۆڕی نەخۆشییەكانی خوێن لەنەخۆشخانەی هیوا ئه‌وه‌شی خسته‌ڕوو دووكەڵی پاڵێوگەو كێڵگە نەوتییەكان ماددەیەك دەردەكەن پێی دەگوترێت (میزۆسیلۆم- Mesothiloma)، كە راستەوخۆ بۆ شێرپەنجەی ناوپۆشی ناوەوەی سی مەترسیدارەو یەكێكیشە لەشێرپەنجە كوشندەكان، وتیشی "به‌هۆی پیسبوونی ژینگه‌‌و له‌رێی‌ كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان‌و كارگه‌و پاڵاوگه‌كانی نه‌وت شێرپەنجەی جگەرو گه‌ده‌و قوڕگ‌و مەمك‌و پەردەی ناوپۆشی سینگ دروست ده‌بێت، له‌ئێستاشدا شێرپه‌نجه‌ی ناوپۆشی سینگ روو له‌زیادبوونه‌ كه‌ راسته‌وخۆ په‌یوه‌سته‌ به‌پیسبوونی ژینگه‌وه‌".

هۆشداریشدا له‌وه‌ی گه‌ر كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان‌و پاڵاوگه‌كان پابه‌ندنی پاراستنی ژینگه‌ نه‌بن، رێژه‌ی تووشبوون به‌نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌و ره‌بۆو حه‌ساسیه‌ت به‌شێوه‌یه‌كی مه‌ترسیدار روو له‌زیادبوون ده‌كات.

په‌یامنێری "نیقاش" بۆ وه‌رگرتنی ڕای وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان په‌یوه‌ندی به‌چه‌ند به‌رپرس‌و راوێژكارێكی ئه‌و وه‌زاره‌ته‌وه‌ كرد، به‌ڵام به‌بیانووی نه‌بوونی مۆڵه‌تی قسه‌كردن له‌لایه‌ن وه‌زیره‌وه‌ ئاماده‌ نه‌بوون هیچ زانیارییه‌ك بخه‌نه‌ڕوو، خودی وه‌زیریش وه‌ڵامی په‌یوه‌ندییه‌كانی نه‌دایه‌وه‌.

له‌دواین هه‌نگاویشدا وه‌زاره‌تی‌ نه‌وتی‌ عێراق رایگه‌یاند له‌(2014) به‌دواوه‌ ساڵانه‌ (50) ملیار دینار بۆ خزمه‌تی‌ ژینگه‌ له‌پارێزگای‌ كه‌ركوك ته‌رخانده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی‌ پرۆژه‌یه‌كی‌ ژینگه‌ی‌ پێ ئه‌نجام بدرێت، ئه‌و بودجه‌یه‌ له‌بواره‌كانی‌ زیادكردنی‌ ڕووبه‌ری‌ سه‌وزایی‌‌‌و پاككردنه‌وه‌ی‌ ناوشاردا ته‌رخان ده‌كرێت، ئه‌وه‌ش وه‌ك قه‌ره‌بوویه‌ك بۆ ئه‌و زیانانه‌ی‌ كه‌ دامه‌زراوه‌كانی‌ نه‌وت به‌ژینگه‌ی‌ كه‌ركوكی‌ ده‌گه‌یه‌نن، ئه‌مه‌ به‌وته‌ی عیماد باقر به‌یاتی‌ به‌رپرسی‌ به‌شی‌ هونه‌ری‌ له‌كۆمپانیای‌ نه‌وتی‌ باكور له‌كه‌ركوك، به‌ڵام تائێستا وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان هیچ بڕه‌ پاره‌یه‌كی بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی تێكدانی ژینگه‌ی هه‌رێم‌ ته‌رخان نه‌كردووه‌‌.

لای خۆشیه‌وه‌ دیاری عه‌لی پسپۆری ژینگه‌یی ئاماژه‌ی به‌وه‌دا كه‌ هه‌موو كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان ژینگه‌ی ئاوو خاك‌و هه‌وا تێكده‌ده‌ن، كۆمپانیا نه‌وتییه‌كانیش كاتێك دێنه‌ كوردستان بێ گوێدانه‌ ژینگه‌ی ناوچه‌كه‌ ده‌ست ده‌كه‌ن به‌لێكۆڵینه‌وه‌و گه‌ڕان به‌دوای نه‌وتدا، ئه‌مه‌ش له‌رێگه‌ی ئامێری گه‌وره‌ی كیمیاوییه‌وه‌، دواتریش له‌رێگه‌ی ئۆیل به‌یزه‌وه‌ بیر هه‌ڵده‌كه‌نن كه‌ ئه‌مه‌ش ژینگه‌ تێكده‌دات، "بۆ نمونه‌ له‌م دوایانه‌ له‌بازیان كۆمپانیایه‌كی نه‌وتی ئه‌وه‌نده‌ی قوڕاو خستبووه‌ ناو بیره‌كه‌وه‌ كه‌ دواتر له‌كانیاوێكه‌وه‌ هاتبووه‌ ده‌ره‌وه‌‌، ئه‌مه‌ش ژینگه‌ی كانیه‌كه‌ی تێكدابوو".

دیاری عه‌لی راشیده‌گه‌یه‌نێت پیسبوونی ژینگه‌ی ئه‌و ناوچانه‌ی به‌هۆی هه‌ڵكه‌ندنی بیری نه‌وته‌وه‌ دروست ده‌بێ تا 100 بۆ 150 ساڵی تر ژینگه‌كه‌ تێكده‌دات‌و كاریگه‌ری خراپی له‌سه‌ر ته‌ندروستی‌و زیادبوونی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ دروست ده‌كات، وتیشی "وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان ته‌نیا ده‌یه‌وێت زۆرترین كۆمپانیای نه‌وتی بهێنێته‌ كوردستان‌و نه‌وتی زیاتر ده‌ربهێنێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی گوێ به‌پاراستنی ژینگه‌ بدات، له‌به‌رانبه‌ریشدا ده‌سته‌ی پاراستن و چاككردنی ژینگه‌ ده‌سته‌وه‌ستانه‌ به‌رانبه‌ر تێكدانی ژینگه‌".

پێشیوایه‌ تاكه‌ رێگه‌چاره‌ بۆ پاراستنی ژینگه‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌رێگه‌ی راگه‌یاندن‌و رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نییه‌وه‌ فشار بخرێته‌ سه‌ر كۆمپانیاكان تا پابه‌ندنی پاراستنی ژینگه‌ بن، له‌كاتی پابه‌ندنه‌بوونیشان پێویسته‌ له‌دادگای نێوده‌وڵه‌تی داوای یاسایان له‌سه‌ر تۆمار بكرێت.

پسپۆره‌كه‌ی ژینگه‌ هۆشداریشده‌دات له‌تێكچوونی زۆرتری ژینگه‌ی هه‌رێم به‌ده‌ستی كۆمپانیاكان‌و كارگه‌كان، ده‌شیوت "ئاینده‌ی ژینگه‌ی كوردستان له‌ماوه‌ی 15 تا 20 ساڵی تر به‌ره‌و بارێكی خراپ ده‌ڕواو ئه‌وسا چاككردنی ئه‌سته‌م ده‌بێت".