راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

راوێژكارێكی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم
كوردستان 5% یه‌ده‌گی‌ نه‌وتی‌ جیهانی‌ تێدایه‌

هیوا بەرزنجی
پێده‌چێت ئه‌و سامانه‌ شاراوه‌ زۆرو زه‌وه‌نده‌ی‌ هه‌رێم ساڵ‌ به‌ساڵ‌ كۆمپانیای‌ زیاتر په‌لكێشی‌ كوردستان بكات، ئه‌وه‌تا راوێژكاری…
13.06.2013  |  هه‌ولێر

دكتۆر بێوار خنسی شارەزای بواری نەوت‌و کانزاکان‌و راوێژکاری ئاسایشی ئابووری حکومەتی هەرێمی کوردستان له‌دیدارێكی‌ "نیقاش"دا ئه‌وه‌ روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ به‌پێی‌ ئه‌و روماڵانه‌ی‌ كراون ئێستا هه‌رێمی‌ كوردستان له‌سه‌دا 5ی‌ كۆی‌ یه‌ده‌گی‌ نه‌وتی‌ جیهانی‌ له‌خۆگرتووه‌، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات كۆمپانیا جیهانییه‌كانی‌ بواری‌ نه‌وت زیاتر رووبكه‌نه‌ هه‌رێم‌و كێبركێیان بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ به‌شێك له‌گرێبه‌سته‌كانی‌ نه‌وت بۆخۆیان بپچڕن.

بێوار خنسی‌ ئه‌وه‌ رونده‌كاته‌وه‌ كه‌ روماڵكردنی‌ یه‌ده‌گی‌ نه‌وت له‌جیهاندا ده‌ریخستووه‌ 60%ی نه‌وتی‌ خاو ده‌كه‌وێته‌ كه‌مه‌ری ده‌ریای قه‌زوین‌و باكوری ئه‌فریقاو وڵاتانی‌ كه‌نداو، له‌عێراق‌و هه‌رێمی كوردستانیش تا 2011، یه‌ده‌گی نه‌وت به‌ 112 ملیار به‌رمیل نه‌وت خه‌مڵێنراوه‌.

د. بێوار به‌پشت به‌ستن به‌داتاكانی‌ وه‌زاره‌تی نه‌وتی عێراق رونیده‌كاته‌وه‌ كه‌ یه‌ده‌گی نه‌وت له‌عێراقدا ئێستا گه‌یشتووه‌ته‌ 150 ملیار به‌رمیل نه‌وت‌ "ئه‌مه‌ش 11% یه‌ده‌گی نه‌وته‌ له‌هه‌موو جیهاندا، هاوكات یه‌ده‌گی نه‌وتی كوردستانیش 5%ی یه‌ده‌گی نه‌وتی جیهانی به‌رده‌كه‌وێت".

راوێژكاره‌كه‌ی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم بۆ ئه‌و لێدوانه‌ی‌ پشتی‌ به‌ستووه‌ به‌زانیارییه‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ سامانه‌ سروشتییه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان‌و ئه‌و به‌دواداچوونانه‌ی‌ خۆی‌ ئه‌نجامی‌ داوه‌، له‌مڕووه‌وه‌ ده‌ڵێت "وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان رایگه‌یاندووه‌ كه‌ یه‌ده‌گی نه‌وت له‌هه‌رێم (هه‌ولێرو سلێمانی‌‌و دهۆك)، 45 ملیار به‌رمیله‌و دابه‌شی 52 بلۆك بوون، به‌ڵام به‌پێشبینی من له‌و ژماره‌یه‌ زیاتره‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ 60 ملیار به‌رمیل بێت".

ره‌نگه‌ هه‌ر به‌هۆی‌ ئه‌م یه‌ده‌گه‌ زۆره‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ بێت كه‌ به‌شێك له‌كۆمپانیا نه‌وتییه‌ زه‌به‌لاحه‌كانی‌ هاوشێوه‌ی‌ ئیكسۆن مۆبیل روو له‌هه‌رێمی‌ كوردستان بكه‌ن‌و ئاماده‌بن ده‌ستبه‌رداری‌ ئه‌و كێڵگانه‌ بن كه‌ له‌شاره‌كانی‌ ناوه‌ڕاست‌و خواروی‌ عێراق پێیان دراوه‌، ئه‌وه‌تا د. بێوار ده‌ڵێت "ئێستا 52 كۆمپانیای بیانی له‌هه‌رێمی كوردستان كارده‌كه‌ن‌و به‌پێی رێككه‌وتنی نێوان هه‌ولێرو به‌غداش رۆژانه‌ پێویسته‌ 250 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت ده‌ربهێنرێت‌و بنێرێت بۆ به‌نده‌ری جه‌یهان، له‌به‌رامبه‌ریشدا حكومه‌تی به‌غدا پاره‌ی كۆمپانیا نه‌وتییه‌كان بدات، به‌ڵام به‌هۆی ئاڵۆزییه‌كانی‌ نێوان به‌غداو هه‌رێم، نه‌وته‌كه‌ به‌پێی‌ ئه‌و رێژه‌یه‌ به‌رهه‌م نایه‌ت".

چاوتێبڕینی‌ كۆمپانیاكانی‌ بواری‌ نه‌وت بۆ سامانی‌ ژێر زه‌وی‌ هه‌رێم ته‌نها به‌نه‌وته‌كه‌یه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵكو ئێستا كێبركێیانه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ به‌شێكی‌ غازی‌ ژێر زه‌وی‌ هه‌رێمیش بۆ خۆیان بپچڕن.

به‌قسه‌ی‌ د.بێوار یه‌ده‌گی غازی سروشتی كوردستان، 3 تریلۆن مه‌تر مكعبه‌‌و ده‌ڵێت "حكومه‌تی هه‌رێم توانیویه‌تی له‌چوار ساڵی رابردوو ئه‌و غازه‌ی ده‌رده‌هێنرێت سودی لێوه‌ربگیرێت‌و بیگوازێته‌وه‌ بۆ وێستگه‌كانی كاره‌باو تاراده‌یه‌ك كێشه‌ی كاره‌با چاره‌سه‌ر بكات، به‌جۆرێك رێژه‌ی 70%ی به‌رهه‌مهێنانی كاره‌با به‌رێگه‌ی غازی سروشتی به‌رهه‌مده‌هێنرێت، له‌باشورو ناوه‌ڕاستی عێراقیش رۆژانه‌ 700 ملیۆن مه‌تر مكعب غازی سروشتی به‌بێ سود دێته‌ سوتان، گه‌ر حكومه‌تی به‌غدا بیتوانیایه‌ وه‌ك هه‌رێم سودی لێوه‌ربگرێت، ئه‌وا كێشه‌ی كاره‌بای چاره‌سه‌ر ده‌كرد".

له‌گه‌ڵ‌ زۆربوونی‌ كۆمپانیاكانی‌ بواری‌ نه‌وت له‌هه‌رێمی‌ كوردستان ناكۆكییه‌كانی‌ نێوان به‌غداو هه‌رێمیش روو له‌زیادبوون ده‌كات، به‌غدا هه‌رێم به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كات كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ نایاسایی‌ نه‌وت به‌رهه‌مده‌هێنێ‌‌و كۆمپانیاكانی‌ كردووه‌ته‌ هاوبه‌ش، هه‌رێمیش پاساوی‌ ئه‌وه‌ ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ به‌غدا یاسایه‌كی‌ نییه‌ بۆ نه‌وت‌و غاز تا قسه‌ له‌سه‌ر یاسایی‌ بوون یان نه‌بوونی‌ گرێبه‌سته‌كان بكرێت.

راوێژكاره‌كه‌ی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم پێیوایه‌ ره‌خنه‌كانی به‌غداد له یاسای نه‌وت‌و غازی هه‌رێم‌و كاركردنی كۆمپانیاكانی نه‌وت له‌كوردستان ره‌خنه‌ی‌ سیاسین، نه‌ك زانستی، چونكه‌ "له‌كوردستان به‌پێی یاسایه‌ك كارده‌كرێت، له‌كاتێكدا له‌حكومه‌تی ئیتحادی هیچ یاسایه‌ك نییه‌، گه‌ر كاركردنی هه‌رێم نایاسایی بێت، ئه‌وا هی عێراقیش نایاسایه‌، گرێبه‌سته‌ نه‌وتییه‌كانی هه‌رێم موشاره‌كه‌ن (هاوبه‌شین)، به‌ڵام هی به‌غدا خزمه‌تگوزارییه‌ (خدمی)یه".

به‌بڕوای‌ شاره‌زایان له‌ئاستی‌ كورت ماوه‌دا هه‌رێمی‌ كوردستان سودمه‌ند ده‌بێت له‌روتێكردنی‌ كۆمپانیاكانی‌ بواری‌ نه‌وت‌و ئه‌و داهاته‌ی‌ ده‌ستی‌ ده‌كه‌وێت، به‌ڵام بۆ ئاستی‌ درێژ ماوه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌"بێپلانی‌" زیانه‌كانی‌ گه‌لێك زیاترن وه‌ك له‌قازانجه‌كانی‌.

به‌شێك له‌شاره‌زایان روونیده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ زۆری‌ ده‌رهێنانی‌ نه‌وت له‌هه‌رێمی‌ كوردستان، ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م مه‌ترسی‌ دروستبوونی‌ بومه‌له‌رزه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ ئه‌و پژانه‌ زۆرو زه‌وه‌نده‌، نه‌وتی‌ ناوچه‌كه‌ له‌بن ده‌هێنێت.

د. بێوار خنسی راوێژکاری ئاسایشی ئابووری حکومەتی هەرێمی کوردستان له‌گه‌ڵ‌ به‌شێكی‌ ئه‌و بۆچوونانه‌دا هاوڕایه‌و ئه‌وه‌ روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ پێكهاته‌ی جیۆلۆجی زه‌وی به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی رێكخراوه‌، بۆیه‌ به‌گشتی ده‌رهێنانی نه‌وت‌و غازو ئاو له‌ژێر زه‌وی پێكهاته‌ی ژێر زه‌وی ده‌گۆڕێت، به‌مه‌ش روودانی بوومه‌له‌رزه‌ زیاد ده‌كات، بۆ ئه‌مه‌ ده‌ڵیت "چه‌ند جارێك پێشنارم بۆ وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان كردووه‌ كه‌ ده‌بێت كۆمپانیاكانی نه‌وت پایه‌ندبكرێن به‌وه‌ی له‌هه‌ر ته‌ركیبێكی جیۆلۆجی كه‌ نه‌وتی تێدا ده‌رده‌هێنرێت ئامێری تۆماركردنی بوومه‌له‌رزه‌ دابنرێت، تا بتوانرێت كۆنترۆڵی بوومه‌له‌رزه‌ بكرێت‌و بزانرێش ئایا به‌هۆی ده‌رهێنانی نه‌وته‌وه‌ رێژه‌ی بوومه‌له‌رزه‌ چه‌ند زیادی كردووه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ تائێستا جێبه‌جێنه‌كراوه‌".

د. بێواری‌ رونیده‌كاته‌وه‌ گه‌رچی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا تائێستا له‌هه‌رێم به‌هۆی ده‌رهێنانی نه‌وت‌و غاز رێژه‌ی بوومه‌له‌رزه‌ زیاد نه‌بووه‌، به‌ڵام پێویسته‌ ره‌چاوی ئه‌وه‌ بكرێت كه‌ ره‌نگه‌ له‌ئاینده‌ زیاد بێت، چونكه‌ حكومه‌تی هه‌رێم ده‌وێت له‌ 2015دا رێژه‌ی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت بۆ یه‌ك ملیۆن به‌رمیل نه‌وت له‌رۆژێكداو له‌2020 بۆ دوو ملیۆن به‌رمیل نه‌وت له‌رۆژێكدا زیاد بكات "ئه‌مه‌ش پارسه‌نگی جیۆلۆجی زه‌وی تێكده‌دات".‌

د.بێوار مه‌ترسی‌ نه‌مانی‌ نه‌وت له‌هه‌رێم به‌دوور نازانێت‌و كێڵگه‌ی‌ به‌رده‌ڕه‌ش له‌پارێزگای‌ دهۆك وه‌ك نموونه‌ ده‌هێنێته‌وه‌و ده‌ڵێت "بلۆكی به‌رده‌ڕه‌ش دوو ملیار به‌رمیل نه‌وتی تێدایه و 10 بیری لێدراوه‌، گه‌ر ساڵی 300 ملیۆن به‌رمیل‌ نه‌وت ده‌ربهێنین، ئه‌وا به‌ 10 ساڵ ملیارێك ده‌كات، به‌مه‌ش تا 20 ساڵی تر ته‌واو نه‌وته‌كه‌ ده‌رده‌هێنی، چونكه‌ نه‌وت جۆره‌ مادده‌یه‌كه‌ كه‌ زیاد نابێت ملیۆنان و ساڵی پێچووه‌ تا بووه ته‌ نه‌وت".