راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

په‌سه‌ندنه‌كردنی‌ یاسا ئابوریه‌كان ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ سلبی‌ هه‌بوه‌

مه‌یاده‌ داوود
ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ پسپۆڕ‌و په‌رله‌مانتاران هاوڕان له‌وه‌ی‌ دواكه‌وتن‌و په‌سه‌ند نه‌كردنی‌ یاسا ئابوریه‌ گرنگه‌كان، له‌م خوله‌ی‌ په‌رله‌مانی‌ عێراقدا، زه‌ره‌ر‌و زیانێكی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌دوای‌ خۆیدا جێهێشتوه‌ كه‌…
22.01.2010  |  به‌غدا

به‌پێی‌ لێدوانی‌ ئه‌ندامی‌ لێژنه‌ی‌ ئابوریی‌ په‌رله‌مانی‌ عێراق، عامیره‌ به‌لداوی‌، له‌گرنگترین ئه‌و یاسایانه‌ی‌ تاكو ئێستا ئیقرار نه‌كراون، ئه‌و چوار یاسا په‌یوه‌ندیداره‌یه‌ به‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ سامانی‌ نه‌وت كه‌ بریتین له‌: یاسای‌ نه‌وت‌و گاز، یاسای‌ كۆمپانیای‌ نه‌وتی‌ نیشتمانی‌، یاسای‌ وه‌زاره‌تی‌ نه‌وت‌و یاسای‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ داهاته‌ نه‌وتیه‌كان.

به‌لداوی‌ بۆ نیقاشی‌ رونده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و یاسایانه‌ گرنگێتی‌ گه‌وره‌یان هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ عێراق له‌ساڵی‌ 2005ه‌وه‌ تاكو ئه‌مڕۆ، به‌ڕێژه‌ی‌ "83% بۆ 93%" پشتی‌ به‌داهاتی‌ كه‌رتی‌ نه‌وت به‌ستوه‌، ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌شدا كه‌ فه‌رامۆشكردنی‌ ئه‌م كه‌رته‌ مانای‌ فه‌رامۆشكردنی‌ سه‌رجه‌م كه‌رته‌كانی‌ تره‌، چونكه‌ "ئامرازێكی‌ گرنگه‌ بۆ سه‌رله‌نوێ‌ هه‌ڵسانه‌وه‌‌و بنیاتنانه‌وه‌ی‌ وڵات".

ئه‌ندامی‌ لێژنه‌ی‌ دارای په‌رله‌مانی‌ عێراق سامی‌ ئه‌تروشی‌، هاوڕایه‌ له‌گه‌ڵ به‌لداویدا له‌وه‌ی‌ په‌سه‌ند نه‌كردنی‌ ئه‌و یاسایانه‌ "زه‌ره‌ر‌و زیانی‌ دارایی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌سه‌رجه‌م دامه‌زراوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت گه‌یاندوه‌ كه‌ دواجار ئه‌و زه‌ره‌ر‌و زیانه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ سلبی‌ به‌سه‌ر ژیان‌و گوزه‌رانی‌ هاوڵاتیاندا ده‌ركه‌وتوه‌"، له‌هه‌مانكاتدا ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌شدا كه‌ دواكه‌وتنی‌ ئیقراركردنی‌ ئه‌و یاسایانه‌، ته‌نها له‌ئه‌ستۆی‌ په‌رله‌ماندا نییه‌، به‌ڵكو "هه‌ندێ‌ ناكۆكی‌ نێوان كوتله‌ سیاسیه‌كان‌و هه‌ندێ‌ جاریش دواكه‌وتنی‌ ناردنی‌ ئه‌و یاسانه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ بۆ په‌رله‌مان" هۆكاری‌ مانه‌وه‌ی‌ ئه‌و یاسایانه‌ن به‌بێ‌ ئیقرار كردن.

له‌هه‌مانكاتدا ئه‌تروشی‌ ئاماژه‌ی‌ به‌كێشه‌یه‌كی‌ تریش كرد كه‌ بوه‌ته‌ مایه‌ی‌ ته‌گه‌ره‌خستنه‌ به‌رده‌م به‌شی‌ زۆری‌ ئه‌و پڕۆژه‌ وه‌به‌رهێنانانه‌ی‌ پێویسته‌ له‌عێراقدا ئه‌نجامبدرێن، ئه‌ویش "دواكه‌وتنی‌ ئیقراركردنی‌ بودجه‌ی‌ ساڵانه‌یه‌، سه‌ره‌ڕای‌ داواكردنی‌ به‌رده‌وامی‌ ئیقراركردنی‌ له‌كاتی‌ دیاری‌ كراوی‌ خۆیدا".

به‌پێی‌ بۆچونی‌ پسپۆڕی‌ ئابوریی‌ كه‌مال به‌سڕی‌، دواكه‌وتنی‌ یاسا ئابوریه‌كان له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌، ته‌نها زه‌ره‌ر‌و زیانی‌ ئابوریی‌ نییه‌ بۆ وڵات، به‌ڵكو كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌، چونكه‌ په‌سه‌ندنه‌كردنی‌ ئه‌و یاسایانه‌ "كێشه‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م بودجه‌ی‌ ته‌رخانكراو بۆ وه‌به‌رهێنان‌و پڕۆژه‌كانی‌ بنیاتنانه‌وه‌ كه‌ به‌ 187 ملیار دۆلار مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ش كه‌ پێویستمان به‌ نزیكه‌ی‌ 20 ساڵ هه‌یه‌ بۆ ئاماده‌كردنی‌ ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌، بۆیه‌ ناڵاندنی‌ هاوڵاتیان به‌ده‌ست بێكاری‌‌و هه‌ژاری‌ به‌رده‌وامی‌ ده‌كێشێت".

به‌سری‌ له‌لێدوانێكیدا بۆ نیقاش، ئاشكرایكرد كه‌ دواكه‌وتن‌و ئیقرار نه‌كردنی‌ هه‌ندی‌ له‌یاساكان، وه‌ك یاسای‌ گومرگ‌و پاراستنی‌ به‌كارهێنه‌ر‌و به‌رهه‌می‌ خۆماڵی‌، بونه‌ته‌ مایه‌ی‌ "زه‌ره‌ر‌و زیانی‌ گه‌وره‌ بۆ هاوڵاتیانی‌ عێراق، چونكه‌ بڕی‌ داهات كه‌مبوه‌ته‌وه‌". ناوبراو ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌دا كه‌ داهات ته‌نها له‌فڕۆشتنی‌ نه‌وتی‌ خام نییه‌، به‌ڵكو له‌چه‌ندین سه‌رچاوه‌ی‌ تریشه‌وه‌یه‌، وه‌ك زه‌ریبه‌.

سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ باسیشكرا، ئیقرارنه‌كردنی‌ هه‌ندێ‌ یاسای‌ تر، كاریگه‌ری‌ سلبی‌ گه‌وره‌یان به‌سه‌ر بازاڕه‌كانی‌ عێراقدا هه‌بوه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆی‌ بلاوبونه‌وه‌ی‌ شتومه‌كێكی‌ زۆر له‌ناو بازاڕه‌كاندا به‌نرخێكی‌ ئێجگار كه‌م، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ نرخی‌ ئه‌و كه‌ل‌وپه‌لانه‌ له‌وڵاتی‌ هاورده‌ (عێراق) هه‌رزانتره‌ له‌وه‌ی‌ له‌بازاڕه‌كانی‌ وڵاتی‌ هه‌نارده‌ هه‌یه‌، هه‌ندێ‌ جار ته‌نانه‌ت هه‌رزانتره‌ له‌نرخی‌ تێچونه‌كه‌شی‌، ئه‌مه‌ش له‌دنیای‌ ئابوریدا به‌دیارده‌ی‌ رامیاری‌ خنكاندی‌ شمه‌ك (الاغراق السلعی) ناوده‌برێت.

له‌مباره‌یه‌وه‌ سه‌رۆكی‌ یه‌كێتی‌ پیاوانی‌ كاری‌ عێراق راغب بلێبل هۆشداری‌ مه‌ترسیه‌كانی‌ دیارده‌ی‌ (الاغراق السلعی) دا كه‌ یاسایه‌كی‌ تایبه‌ت نییه‌ له‌مه‌ترسیه‌كانی‌ ئه‌م دیارده‌یه‌ كه‌م بكاته‌وه‌، به‌مه‌ش "هه‌زاران كارگه‌ی‌ عێراقی‌ له‌ناوده‌چن‌و لایه‌نێك نییه‌ به‌رگریان لێبكات"، چونكه‌ ناتوانن كێبڕكێی‌ ئه‌و كه‌ل‌وپه‌له‌ هاوردانه‌ بكه‌ن. ناوبراو پێی‌ وایه‌ له‌ئێستادا ئابوریی‌ عێراق له‌ "قه‌یرانێكی‌ گه‌وره‌" دایه‌، چونكه‌ كاتێك ده‌ته‌وێت خۆت ده‌رباز بكه‌یت له‌ئابوریی‌ گشتگیر، كه‌ به‌ر له‌ساڵی‌ 2003 عێراقی‌ پێوه‌به‌ڕێوه‌براوه‌، ده‌بێت پێشتر كه‌ش‌و هه‌وای‌ گونجاوی‌ بۆ بخوڵقێنیت كه‌ بریتییه‌ له‌ په‌سه‌ندكردنی‌ یاسا ئابوریه‌كان، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ پێویسته‌ گرنگیه‌كی‌ ته‌واو بدرێت به‌كه‌رتی‌ تایبه‌ت‌و چیتر فه‌رامۆش نه‌كرێت.

بلێبل گازنده‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌كرد كه‌ په‌سه‌ندكردنی‌ پرۆژه‌ یاساكان كاتێكی‌ زۆر ده‌خایه‌نێت، به‌نمونه‌ی‌ یاسای‌ پاراستنی‌ به‌رهه‌مه‌ خۆماڵیه‌كان كه‌ "له‌ساڵی‌ 2005ه‌وه‌ وه‌ك ره‌شنوس خراوه‌ته‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان، به‌ڵام تا ماوه‌ی‌ نزیكی‌ رابردوو گفتوگۆی‌ له‌سه‌ر نه‌كرابو".

له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ بانكی‌ خه‌لیجی‌ بازرگانی‌، ئه‌بو تالب هاشمی‌، جه‌ختی‌ له‌سه‌ر گرنگێتی‌ دوباره‌ به‌سه‌ردا چونه‌وه‌ی‌ یاسا تایبه‌تمه‌نده‌كانی‌ بانك كرده‌وه‌، چونكه‌ له‌ئێستادا ئه‌و یاسایانه‌ رێگرن له‌به‌رده‌م به‌شداربونی‌ فراوانتری‌ بانكه‌كان له‌پڕۆسه‌ی‌ گه‌شه‌پێداندا، له‌گرنترین ئه‌و یاسایانه‌ش "یاسای‌ بانكه‌كانه‌ كه‌ كاروباره‌ بانكیه‌كان رێكده‌خات"، هه‌روه‌ها "یاسای‌ ده‌سته‌ی‌ ئه‌وراقی‌ مالی‌ كه‌ تایبه‌تمه‌نده‌ به‌ئاڵوگۆڕپێكردنی‌ پشكه‌كان (اسهم)".

له‌هه‌مان كاتدا هاشمی‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وشدا "پێویسته‌ سه‌رله‌نوێ‌ دیراسه‌ی‌ یاسای‌ بانكی‌ ناوه‌ندیی‌ بكرێت‌و ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ دیاریبكرێن، چونكه‌ به‌رپرسیاری‌ یه‌كه‌مه‌ له‌چاودێریكردنی‌ بانكه‌ ئه‌هلیه‌كان".

به‌رپرسه‌كه‌ی‌ بانكی‌ خه‌لیج ئه‌وه‌شی‌ رونكرده‌وه‌ كه‌ هه‌ندێ‌ یاسای‌ تر هه‌ن پێویستیان به‌دیراسه‌ی‌ به‌په‌له‌یه‌، چونكه‌ گرنگی‌ گه‌وره‌یان له‌كاروباری‌ بانكیدا هه‌یه‌، له‌هه‌مانكاتدا پێویسته‌ گه‌شه‌ به‌ لایه‌نه‌ دادوه‌ریی‌ عێراق بدرێت، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌كاروباری‌ ئابورییه‌وه‌ هه‌یه‌، چونكه‌ "ده‌سته‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان به‌كاروباری‌ بازرگانی‌‌و بانكه‌وه‌ زۆر دیاریكراون‌و ئێمه‌ له‌ئێستادا پێویستیمان به‌ده‌سته‌ی‌ تایبه‌ت هه‌یه‌ به‌سه‌رپێچییه‌كاندا بچێته‌وه‌".

به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ پێده‌چێت زه‌ره‌ر‌ویانه‌ ئابوریه‌كان ته‌نها له‌و یاسایانه‌وه‌ نه‌بن كه‌ ئیقرار نه‌كراون، به‌ڵكو هه‌ندێ‌ له‌وانه‌ش كه‌ ئیقرار كراون دوباره‌ بونه‌ته‌ مایه‌ی‌ زه‌ره‌ر‌و زیانی‌ ئابوریی‌. له‌مباره‌یه‌وه‌ سه‌رۆكی‌ ژوره‌ بازرگانیه‌كانی‌ عێراق، عه‌بدولره‌زاق زوهه‌یری‌، به‌نیقاشی‌ راگه‌یاند هه‌ندێ‌ یاسا هه‌ن، ویڕای‌ په‌سه‌ندكردنیان، به‌ڵام "لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان له‌واقیعدا كاریان پێنه‌كردوه‌"، بۆ نمونه‌ یاسای‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ كه‌ل‌وپه‌له‌ هاورده‌كان كه‌ یارمه‌تیده‌ری‌ بازرگانانه‌ ده‌دات ئه‌و كه‌ل‌وپه‌له‌ به‌سه‌رچوانه‌ بگه‌ڕێندرێته‌وه‌ وڵاتی‌ هه‌نارده‌‌و زه‌ره‌ری‌ تێدا نه‌كه‌ن، به‌ڵام به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ "گومرگه‌كانی‌ عێراق تاكو ئێستا كار به‌م یاسایه‌ ناكه‌ن، بۆیه‌ ئه‌و كه‌ل‌وپه‌له‌ به‌سه‌رچوانه‌، له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ بگه‌ڕێندرێته‌وه‌، ده‌ستبه‌جێ‌ له‌ناوده‌برێت".

زوهیری‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌شدا كه‌ هه‌ندێ‌ یاسای‌ تر هه‌ن، راسته‌ په‌سه‌ند كراون، به‌ڵام ته‌گه‌ره‌ی‌ زۆریان هاتۆته‌ به‌رده‌م له‌كاتی‌ جێبه‌جێكردندا، بۆ نمونه‌ یاسای‌ وه‌به‌رهێنان كه‌ پێویستی‌ به‌كاتێكی‌ درێژ هه‌بوو تاكو هه‌مواركرایه‌وه‌ كه‌ تاكو ئێستاش "سودی‌ ته‌واوی‌ لێوه‌رناگیری‌، گه‌ر هه‌ندێ‌ یاسای‌ تر هه‌موارنه‌كرێته‌ه‌وه‌، چونكه‌ هه‌ندێ‌ بڕگه‌یان هه‌یه‌ دژ به‌یه‌كن، وه‌ك یاسای‌ فرۆشتن‌و به‌كرێدانی‌ موڵكی‌ ده‌وڵه‌ت".

به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، په‌سه‌ندنه‌كردن‌و دواخستنی‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ یاسا ئابوریه‌كان له‌لایه‌ن په‌رله‌مانی‌ عێراقه‌وه‌، گاریگه‌ری‌ گه‌وره‌‌و سلبی‌ هه‌بوه‌ به‌سه‌ر ئابوریی‌ عێراق. ئێستاش ئه‌و یاسایانه‌ كه‌ به‌هه‌ڵپه‌سێردراوی‌ ماونه‌ته‌وه‌ له‌ناو په‌رله‌ماندا، چاوه‌ڕوانی‌ دوای‌ هه‌ڵبژاردن‌و ده‌ستبه‌كاربونی‌ په‌رله‌مانی‌ نوێ‌ ده‌كه‌ن كه‌ بتوانن كه‌ش‌و هه‌وایه‌كی‌ یاسایی‌‌و ئابوریی‌ له‌بارتر بێننه‌ ئاراوه‌، به‌شێوه‌یه‌ك گڕوتینێكی‌ زیاتر بداته‌ كه‌رتی‌ وه‌به‌رهێنان‌و بنیاتنانه‌وه‌ی‌ وڵات.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌