راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

زانكۆی موسڵ له‌سه‌ر گۆپاڵ وه‌ستاوه‌
ئومێدی پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتیانه‌ له‌سه‌ر پۆله‌كانی خوێندن بنیاتده‌نرێت

تایبه‌ت
گوێدرێژێك به‌ته‌نیا له‌حه‌ره‌می زانكۆدا ده‌سوڕێته‌وه‌، له‌كاتێكدا چه‌كدارانی "داعش" به‌ دزیه‌وه‌ له‌نێو كۆلیجه‌كاندا هاتووچۆده‌كه‌ن‌و ئاسمانیش مووشه‌كیان به‌سه‌ردا ده‌بارێنێت.
21.12.2017  |  موسڵ

ئه‌وه‌ زانكۆی موسڵه‌ پێش چه‌ند مانگێك، به‌ڵام ئه‌مڕۆ ئومێدی ئاشتی‌و پێكه‌وه‌ژیان له‌سه‌ر ده‌روازه‌كانی بنیاتنراوه‌.

 

هێنده‌ نه‌بوو جه‌نگ له‌به‌ری خۆرهه‌ڵاتی شاری موسڵ كۆتایی هاتبوو له‌ شوباتی رابردوودا كه‌ ژیان به‌ ره‌وتێكی خێرا گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ زانكۆكه‌، له‌ ماوه‌ی سێ مانگیشدا ده‌رگاكانی به‌ڕووی خوێندكاراندا واڵاكرد.

 

هێشتا شوێنه‌واری جه‌نگ به‌سه‌ر دیوار‌و كورسییه‌كانی خوێندن‌و روخساری هه‌ندێك له‌رزگاربووانه‌وه‌یه‌ له‌ خه‌ڵكی شاره‌كه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ رێگر نه‌بووه‌ له‌وه‌ی نزیكه‌ی 35 هه‌زار خوێندكاری كوڕ‌و كچ بچنه‌وه‌ پۆله‌كانی خوێندن له‌ زانكۆكه‌.

 

 عومه‌ر حه‌بیب هه‌موو به‌یانییه‌ك هاوسه‌ركه‌ی هه‌ڵده‌گرێت‌و له‌ ریزێكی دوور‌ودرێژی ئۆتۆمبێلدا له‌به‌رده‌م ئه‌و پرده‌ سه‌رئاوكه‌وتووه‌ كاتییه‌دا ده‌وه‌ستن كه‌ هێزه‌ عێراقییه‌كان له‌سه‌ر رووباری دیجله‌ دایانمه‌زراندووه‌ بۆ پێكه‌وه‌به‌ستنه‌وه‌ی هه‌ردوو به‌ری شاره‌كه‌، ئه‌ویش دوای ئه‌وه‌ی هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی‌و رێكخراوی "داعش" هه‌ر پێنج پردی شاره‌كه‌یان خاپوور كرد.

 

 ئه‌و دوو خوێندكاره‌ به‌ره‌و كۆلیجی ئاداب ده‌چن پاش دواكه‌وتنیان له‌ خوێندن بۆ ماوه‌ی سێ ساڵ به‌هۆی كۆنترۆڵكردنی شاره‌كه‌ له‌لایه‌ن رێكخراوه‌ توندڕه‌وه‌كه‌وه‌ له‌ حوزه‌یرانی 2014دا، ئه‌وان ده‌ڵێن: "ئێمه‌ هاوڕێ بووین له‌ قۆناغی یه‌كه‌م، یه‌كتریمان خۆشویست‌و بڕیارماندا دوای ده‌رچوون هاوسه‌رگیری بكه‌ین، به‌ڵام جه‌نگ خوێندنی په‌كخست، بۆیه‌ له‌ هه‌لومه‌رجێكی نائاساییدا هاوسه‌رگیریمان كرد، وا ئێستاش وه‌ك دوو هاوسه‌ر‌و له‌هه‌مانكاتیشدا دوو هاوڕێ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌".

 

جه‌نگ ئه‌و پۆله‌ی گۆڕیوه‌ كه‌ حه‌بیب‌و هاوسه‌ركه‌ی تێیدا ده‌خوێنن، له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت: "گۆڕانكاری زۆر روویداوه‌ دیارترینیان گه‌ڕانه‌وه‌ی خوێندكارانی پارێزگاكان‌و پێكهاته‌كانی پارێزگاكه‌یه‌ بۆ زانكۆ، له‌ ته‌نیشتمه‌وه‌ هاوڕێیانی مه‌سیحی‌و ئێزدی‌و شیعه‌ی پارێزگا دووره‌كانی دیكه‌ی لێیه‌، ئه‌وه‌ شتێكی دڵخۆشكه‌ره‌".

 

مورته‌زا زوبه‌یدی له‌ پارێزگای دیاله‌وه‌ (نزیكه‌ی 350 كم له‌ خۆرهه‌ڵاتی موسڵ) هاتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ موسڵ ئه‌ندازیاری بخوێنێت، ئه‌و به‌ "نیقاش"ی وت: "ته‌نیا بیركردنه‌وه‌ له‌ هاتن بۆ موسڵ خه‌یاڵه‌،  نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ی من شیعه‌م‌و داعش له‌سه‌ر ناسنامه‌ ده‌مانكوژێت وه‌كو ئه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر ئێزدی‌و مسیحییه‌كانیش ده‌یكات، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ی شاره‌كه‌ به‌ته‌واوی له‌ جیهان دابڕاوه‌‌و ژیانی تێدا وه‌ستاوه‌، هه‌ر مردووی سه‌رجێگا بووه‌".

 

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: "بژارده‌ی من نه‌بوو لێره‌ بخوێنم، ئه‌وه‌ سیستمی دابه‌شكردنی ناوه‌ندیی خوێندكارانی زانكۆكانه‌، سه‌ره‌تا دوودڵ بووم‌و ده‌ترسام، چونكه‌ ئه‌و وێنه‌یه‌ی رێكخراوه‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌ شاره‌كه‌ پیشانی دابوو زۆر خراپ بوو، تا باوكم په‌یوه‌ندی به‌ ناسیاوانیه‌وه‌ كرد‌و له‌ باره‌ی ره‌وشه‌كه‌وه‌ پرسیاری لێكردن".

 

ئه‌و له‌ كاتی چوونه‌ژووره‌وه‌یدا بۆ حه‌ره‌می زانكۆ وتی: "دووه‌م مانگمه‌ له‌ موسڵ به‌سه‌ری ده‌به‌م، هه‌موو ترسێك ره‌ویوه‌ته‌وه‌، كاروبار باشه‌.. به‌ڵێ باشه‌".

 

جه‌ژنی رۆژووی ئێزدییان له‌ زانكۆ

دیمه‌نه‌كانی جه‌نگ وه‌كو شۆكه‌ بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ی یه‌كه‌م جاریانه‌ سه‌ردانی شاره‌كه‌ ده‌كه‌ن، وێرانكاری له‌ زانكۆكه‌دا گه‌وره‌یه‌‌و یونس كه‌ریم به‌ڕێوه‌به‌ری راگه‌یاندنی زانكۆ به‌ نزیكه‌ی 65% مه‌زه‌نده‌ی ده‌كات.

 

بیناكان به‌هۆی ئه‌و بۆردومانه‌ ئاسمانیانه‌وه‌ كه‌ هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی به‌ سه‌ركردایه‌تی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌نجامی داون به‌ته‌واوی وێران بوون، چونكه‌ ئه‌ندامانی داعش كۆلێج‌و كتێبخانه‌كانیان كردبووه‌ باره‌گایان، هاوكات به‌شه‌كانی دیكه‌ش سووتاون یاخود سه‌ر تا خواریان به‌ قیر داپۆشراوه‌، داعش سیاسه‌تی خاكی سووتماككراوی په‌یڕه‌و ده‌كرد.

 

وێنه‌ی ئه‌و گوێدرێژه‌ی ئازادانه‌ به‌زانكۆكه‌دا ده‌سوڕایه‌وه‌ له‌ دوای كۆنترۆڵكردنی له‌لایه‌ن رێكخراوه‌كه‌‌و راوه‌ستانی خوێندن تێیدا به‌ته‌واوی، به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان بڵاوبووه‌وه‌، ببووه‌ جێی گاڵته‌‌و ئه‌و كاته‌ به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان له‌نێوان خوێندكاران‌و مامۆستایاندا ده‌ستاوده‌ستی پێده‌كرا.

 

له‌نزیك بینای كتێبخانه‌ی ناوه‌ندی كه‌ به‌ ته‌واوی سووتاوه‌، فریال سیدۆ له‌نێو هاوڕێكانیدا وه‌ستاوه‌ تا شیرنییان به‌سه‌ردا دابه‌ش بكات به‌بۆنه‌ی جه‌ژنی رۆژووی تایبه‌ت به‌ ئێزدییه‌كان.

 

فریالی ئێزدی له‌ ناوه‌ڕاستی كچه‌ هاوڕێ مسوڵمانه‌كانیدایه‌ (سوننه‌‌و شیعه‌) كه‌ له‌ ناوه‌وه‌ی موسڵ‌و هه‌ندێكیشیان له‌ شاری دیكه‌ی دووره‌وه‌ هاتوون، ئه‌گه‌ر ئه‌و كچه‌ بكه‌وتایه‌ته‌ ده‌ستی داعش كاتێك له‌ ئابی 2014 شه‌نگالیان (110 كم له‌ خۆرئاوای موسڵ) داگیركرد، ئه‌وا ده‌بووه‌ قوربانی كوشتن‌و به‌ كه‌نیزه‌ك كردن وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌رهه‌ق به‌ نزیكه‌ی 3 هه‌زار كچ‌و ژنی ئێزدی كرا.

 

له‌دووره‌وه‌ هه‌لومه‌رج لێره‌ له‌ زانكۆكه‌دا نایاب دیاره‌، به‌ڵام به‌گشتی قه‌یرانی پێكه‌وه‌ژیان‌و متمانه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه‌ كه‌ به‌ بێژنگ به‌ری پێ ناگیرێت، ره‌نگه‌ زانكۆ یارمه‌تیده‌ر بێت له‌ چاره‌سه‌ركردنی ته‌نیا به‌شێكی بچووكی ئه‌م كێشه‌ ئاڵۆزه‌ به‌وپێیه‌ به‌هه‌زاران خوێندكار له‌ پێكهاته‌ جیاجیاكان له‌خۆده‌گرێت.

 

چالاكی ده‌ره‌وه‌ی پۆل

گرنگی زانكۆی موسڵ له‌وه‌وه‌ دێت كه‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی ره‌سه‌ن‌و گه‌وره‌ی خوێندنه‌، 23 كۆلیج‌و 12 ناوه‌ندی زانستی‌و نووسینگه‌ی راوێژكاری‌و 5 نه‌خۆشخانه‌‌و 6 موزه‌خانه‌‌و كتێبخانه‌ی ناوه‌ندیی ده‌وڵه‌مه‌ند – كه‌ به‌ته‌واوی وێران كراون – ‌و 25 كتێبخانه‌ی پاشكۆ له‌ كۆلیجه‌كان‌و ناوه‌نده‌ زانستییه‌كان له‌خۆده‌گرێت. له‌ پاڵ ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی خوێندكارانیشدا 4280 مامۆستا له‌ هه‌موو پسپۆرییه‌كان كاری تێداكه‌ن.

 

دكتۆر مه‌حمود عه‌زۆ مامۆستای زاسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆكه‌ ده‌ڵێت: "ئه‌م هه‌مه‌جۆری‌و ده‌وڵه‌مه‌ندییه‌ وا ده‌كات ببێته‌ ژینگه‌یه‌كی به‌پیت بۆ پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتیانه‌، چونكه‌ نابێت زانكۆكان ره‌نگدانه‌وه‌ی ناسنامه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی دیاریكراو یان ئاراسته‌یه‌كی سیاسی دیاریكراو بن، چه‌نده‌ش له‌وه‌ دوور بكه‌ونه‌وه‌ سه‌نگینتر‌و به‌شكۆتر ده‌بن".

 

ئه‌وه‌ی دڵیش ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ خوێندكارانی كوڕ‌و كچ له‌ پێكهاته‌ بچووكه‌كانی نه‌ینه‌وا (ئێزدی‌و مه‌سیحی) گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ زانكۆكه‌، ده‌شڵێت: "به‌ڵكو رێژه‌شیان زیاتره‌ له‌وه‌ی پێش كۆنترۆڵكردنی شاره‌كه‌ له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ هه‌بوو".

 

به‌ ده‌نگێكی گه‌شبینانه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت: "یه‌كێك له‌ خوێندكاره‌ كچه‌كانم ئێزدیه‌‌و زۆر دڵخۆشم كه‌ له‌و پۆله‌دایه‌‌و له‌گه‌ڵ هاوڕێكانی تێكه‌ڵاو بووه‌".

 

عه‌زۆ یه‌كێكه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك مامۆستا كه‌ چالاكی جه‌ماوه‌رییان بۆ هاندانی پێكه‌وه‌ژیان‌و بنیاتنانی ئاشتی ئه‌نجام داوه‌، له‌نێو كاروانێك له‌ خه‌ڵكی موسڵدا بوو كه‌ دوای رزگاربوون له‌ داعش سه‌ردانی به‌غدا‌و نه‌جه‌فی كرد، ئێستاش سه‌رقاڵی نووسینی زنجیره‌یه‌ك وتاره‌ له‌باری پێكه‌وه‌ژیان‌و گوتاری رق‌و كینه‌ئامێز، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ به‌شداریكردن له‌ رێكخستنی كۆڕ‌و كۆنگره‌ی زانستی له‌باره‌ی قه‌یرانی بنیاتنانی ئاشتی له‌ موسڵ. له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت: "ئه‌مانه‌ ده‌سته‌واژه‌ی نوێن‌و نێوه‌نده‌ زانستییه‌كان ده‌ستیانكردووه‌ به‌ به‌كارهێنانیان، ئه‌ویش ئه‌نجامێكی سروشتی قۆناغی دوای جه‌نگه‌".

 

حه‌ره‌می زانكۆ له‌وه‌ته‌ی موسڵ ئازادبووه‌، زیاتر له‌ 10 فێستیڤاڵی گه‌وره‌ی له‌خۆگرتووه‌ كه‌ داوای پێكه‌وه‌ژیان‌و ئاشتی ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ پێشانگای هونه‌ری‌و كۆنگره‌‌و سیمینار، هه‌مووشیان له‌سه‌ر داروپه‌ردووی بینا وێرانكراوه‌كان یاخود له‌نێوان ئه‌و دیوارانه‌دا به‌ڕێوه‌براون كه‌ به‌ته‌واوی سووتاون.

 

له‌ كاتێكدا سه‌رقاڵی نووسینی ئه‌م راپۆرته‌ بووم، كاروانێك كه‌ نزیكه‌ی 50 مامۆستا‌و خوێندكاری زانكۆی موسڵی له‌خۆده‌گرت، گه‌یشته‌ شاری سه‌ماوه‌ی باشووری عێراق بۆ به‌شداریكردن له‌ ئاهه‌نگی سه‌ركه‌وتنی هێزه‌كانی عێراق به‌سه‌ر "داعش"‌و ئازادكردنی شاری موسڵ.

 

رێگاكه‌ دوور‌ودرێژ‌و ئاڵۆزه‌، قه‌یرانه‌كانی دوای داعش له‌ نێوان پێكهاته‌كاندا له‌ نه‌ینه‌وا خه‌ریكه‌ لێره‌‌و له‌وێ ده‌ته‌قنه‌وه‌، به‌ڵام ئومێده‌كان هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و دامه‌زراوانه‌ بنیاتده‌نرێن كه‌ ژینگه‌یه‌ك بۆ پێكه‌وه‌ژیان دابین ده‌كه‌ن، وه‌ك زانكۆ موسڵ.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌