راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

پڕه‌ له‌یادو یاده‌وه‌ری‌
دێرینترین گه‌رماوی عوسمانی له‌به‌سره‌یه‌

سه‌لیم وه‌ززان
دێرینترین گه‌رماوی‌ سه‌رده‌می‌ عوسمانییه‌كان له‌به‌سره‌ ماوه‌، به‌ڵام هێنده‌ لاچه‌په‌ك‌و كه‌م بازاڕه‌ دوورنییه‌ ماوه‌یه‌كی‌ تر به‌ته‌واوی‌ نه‌مێنێت.
19.10.2017  |  به‌سره
گەرماوێکی کۆن لەبەغدا ( :وێنه ماريو تاما)
گەرماوێکی کۆن لەبەغدا ( :وێنه ماريو تاما)

ئه‌و یه‌كێكه‌ له‌دوایین سێ گه‌رماوی گشتی كه‌ له‌ به‌سره‌دا ماون‌و دێرینترینیشیانه‌، چونكه‌ مێژووی دروستكردنی بۆ زیاتر له‌ سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، گه‌رماوه‌كه‌ له‌بازاڕی عه‌ششاری كۆن چه‌په‌ك‌و له‌بیركراوه‌‌و به‌ دوكانی فرۆشیارانی به‌هارات‌و ده‌رمانی گیایی‌و ئاپۆرای بازاڕكه‌ران ده‌وره‌دراوه‌‌و شاردراوه‌ته‌وه‌.

 

به‌ڵام وه‌ك ئه‌فسه‌ری خانه‌نشین سه‌لمان هه‌ززاع (65 ساڵ) ده‌ڵێت له‌نێو دوكانه‌ پێكه‌وه‌لكاوه‌كانه‌وه‌ رێگاكه‌ی ده‌زانێت‌و هه‌فتانه‌ دووجار سه‌ردانی ده‌كات‌و به‌ژێر تابلۆ ره‌نگاوره‌نگه‌كه‌یدا تێپه‌ڕ ده‌بێت، ناوی "گه‌رماوی حسێنی" هه‌ڵگرتووه‌ كه‌ بێهوده‌ ده‌یه‌وێت سه‌رنجی خه‌ڵك رابكێشێت.

 

سه‌لمان به‌ قادرمه‌كاندا داده‌به‌زێت بۆ هۆڵێكی نزمی پان‌و به‌رین كه‌ سه‌قفێكی دێرینی گومه‌زی له‌خشت دروستكراوی به‌سه‌ردا شۆڕبۆته‌وه‌ كه‌ له‌ناوه‌ڕاستیه‌وه‌ چه‌ند كونێكی تێدا بۆ هاتنه‌ژووره‌وه‌ی تیشك. سڵاو له‌ عه‌لی به‌عه‌بدولحسێن عه‌بادی خاوه‌نی گه‌رماوه‌كه‌ ده‌كات.

 

ئه‌وان دوو هاوڕێن ته‌مه‌نیان لێكه‌وه‌ نزیكه‌، وه‌ك هه‌ززاع ده‌ڵێت، خۆشه‌ویستی خۆشۆردن كۆیكردوونه‌ته‌وه‌، ئه‌و به‌ده‌نگێكی تیژ وتی "با شتێكت پێ بڵێم، من ئالوده‌بووی خۆشۆردنم، گه‌رماوی هاوچه‌رخی ماڵه‌وه‌ ئاسووده‌م ناكات، رۆژێك پێشتر په‌یوه‌ندی به‌ پشتشێله‌كه‌وه‌ ده‌كه‌م تا له‌سه‌ر واده‌یه‌ك رێكبكه‌وین، له‌م شوێنه‌‌و له‌ژێر ده‌ستی پشتشێله‌كه‌دا نه‌بێت پشووناده‌م‌و ئاسووده‌ نابن".

 

خاوه‌نی گه‌رماوه‌كه‌ش پشتیوانی قسه‌كانی ده‌كات‌و ده‌ڵێت: "خۆشۆردن پشوو به‌ده‌روون ده‌دات‌و مه‌زاج رێكده‌كاته‌وه‌‌و سوودی ته‌ندروستیشی هه‌یه‌". ئه‌و ئاهێك هه‌ڵده‌كێشێت، چونكه‌ خه‌ڵك وه‌ك جاران به‌های گه‌رماوه‌ گشتییه‌كان نازانن، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ بۆ "نیقاش"ی روون كرده‌وه‌ "كاره‌كه‌مان وه‌ك ده‌یه‌كانی رابردوو باش نه‌ماوه‌، رۆژانه‌ ته‌نیا چوار پێنج كه‌سێك سه‌ردانمان ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ك زۆر كه‌سیش نازانن گه‌رماوه‌كه‌ هه‌یه‌".

 

عه‌بادی ده‌ڵێت دروستكردنی گه‌رماوی حسێنی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆتایی سه‌رده‌می عوسمانی به‌به‌ڵگه‌ی بوونی نیشانه‌ له‌سه‌ر خشته‌ كۆنه‌كان وه‌ك مانگ‌و ئه‌ستێره‌‌و تاج و نیشانه‌‌و مێژووی دیكه‌ كه‌ به‌هۆی سووتانی گه‌رماوه‌كه‌ له‌ راپه‌ڕینی 1991 و ئه‌و فه‌وزایه‌ی ئه‌و كاته‌ دروست بوو، به‌ته‌واوی سڕراونه‌ته‌وه‌.

 

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: "وه‌ك به‌ڵگه‌نامه‌ كۆنه‌كان باسی ده‌كه‌ن یه‌كێك له‌ باپیرانی حاجی عه‌بدولڕه‌زاق سه‌بتی گه‌رماوه‌كه‌ی دروست كردووه‌ كه‌ له‌ توركیا ده‌ژیا‌و بیرۆكه‌كه‌ی له‌ گه‌رماوه‌ توركییه‌كانه‌وه‌ وه‌رگرتوه‌‌و دواتر فرۆشراوه‌ به‌ حاجی ساڵح هاشمی باپیرمان‌و له‌ویشه‌وه‌ بۆ باوكمان‌و ئینجا بۆ من كه‌ تائێستاش پارێزگاریم لێكردووه‌".

 

زۆرێك له‌ گه‌رماوه‌ گشتییه‌كان له‌ به‌سره‌ له‌ناوچوون كه‌ هه‌ندێكیان بۆ سه‌رده‌می عه‌باسی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، له‌ نه‌وه‌ده‌كانیشدا خاوه‌ندارێتی گه‌رماوی حسێنی گواسترایه‌وه‌ بۆ شاره‌وانی به‌سره‌ بۆ ئه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌ی بخرێته‌ سه‌ر دورگه‌ی دۆكاردی به‌رامبه‌ری‌و بكرێته‌ ناوچه‌یه‌كی گه‌شتیاری، به‌ڵام بیرۆكه‌كه‌ جێبه‌جێ نه‌كرا‌و له‌و كاته‌دا به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شوێنه‌وار دركی پێكرد‌و داوایكرد وه‌ك شوێنه‌وارێكی ته‌لارسازی بهێڵرێته‌وه‌، به‌ڵام وه‌ك عه‌بادی ده‌ڵێت رۆژێك دێت بوونی نامێنێت.

 

سه‌باره‌ت به‌ رۆڵی گه‌رماوه‌كان له‌ به‌سره‌ له‌ رابردوودا، عه‌بادی ده‌ڵێت: "گه‌رماوه‌كان رۆڵێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نایابیان گێڕاوه‌، چونكه‌ خانووه‌كان گه‌رماو‌و ئاوگه‌رمكه‌ری كاره‌بایی هاوچه‌رخیان نه‌بووه‌، له‌به‌ر نه‌بوونی كاره‌باش له‌و كاته‌دا هه‌واكێش‌و پاشماوه‌ی گه‌نم بۆ ئاگركردنه‌وه‌ به‌كار ده‌هات".

 

وتیشی: "له‌ شه‌سته‌كانیشدا له‌كاتی جه‌ژن‌و بۆنه‌كانی دیكه‌‌و رۆژانی هه‌ینیدا خۆمان ئاماده‌ ده‌كرد‌و پشتشێلی دیكه‌مان ده‌هێنا بۆ یارمه‌تیدانمان،  چونكه‌ گه‌رمه‌ی كاره‌كه‌مان له‌ سه‌عات پێنجی به‌یانی ده‌ستی پێده‌كرد بۆ پێشوازیكردن له‌و كه‌سانه‌ی خۆیان ده‌شۆن. رۆژانه‌ 10 به‌رمیل نه‌وتمان به‌كارده‌هێنا، كاره‌كه‌شمان له‌ كاتی جه‌نگی عێراق ئێران له‌ هه‌شتاكاندا گه‌شه‌ی كرد، چونكه‌ سه‌ربازه‌كان پێویستیان به‌ خۆشۆردن بوو".

 

ئه‌فسه‌ری خانه‌نشین سه‌لمان هه‌ززاع باسی ئه‌و رۆژه‌ ده‌كات كه‌ كه‌وتووه‌ته‌ داوی خۆشه‌ویستی گه‌رماو‌و ده‌ڵێت: "له‌ هه‌شتاكاندا سه‌دام حسێن پابه‌ندی كردبووین به‌ له‌شجوانی‌و كه‌مكردنه‌وه‌ی كێش‌و بوونی له‌شولارێكی وه‌رزشی رێكوپێك، قه‌ڵه‌ویش ببووه‌ رێگر له‌به‌رده‌م به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی سه‌ربازی".

 

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: "خۆمان زۆر برسی ده‌كرد، پاشان یاوه‌ری هه‌ندێك له‌ هاوكارانم كرد بۆ گه‌رماوی حسێنی‌و مه‌شقی راكردنمان ده‌كرد‌و له‌ گه‌رماودا ئاره‌قه‌مان ده‌كرده‌وه‌‌و به‌درێژایی چه‌ند رۆژێك بۆ پشتشێلان ده‌چووینه‌ به‌رده‌ستی پشتشێله‌ به‌هێزه‌كان تا هه‌ندێك كێش دابه‌زێنین، له‌و كاته‌شه‌وه‌ واملێهاتووه‌ ناتوانم ده‌ستبه‌رداری گه‌رماو ببم".

 

هه‌ززاع به‌دوای خه‌ششان نه‌جم عه‌بدوڵڵای پشتشێلدا ده‌گه‌رێت كه‌ دێرینترینه‌، ئه‌و كه‌سێكی لاوازه‌‌و له‌ حه‌فتاكانی ته‌مه‌نیدایه‌، به‌ڵام هێشتا توندوتوڵییه‌كه‌ی ماوه‌، ئه‌و ده‌ڵێت: "كاری پشتشێل بریتییه‌ له‌پاككردنه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ی خۆی ده‌شوات‌و چاره‌سه‌ركردنی گرژبوونی ماسولكه‌كان‌و ئازاری پشت‌و ده‌ماری سك ئه‌گه‌ر پێویست بكات".

 

خه‌ششان له‌ نه‌وه‌ی پشتشێله‌ دێرینه‌كانه‌، ئه‌و له‌باره‌ی پابه‌ندبوونی به‌ كاره‌كه‌یه‌وه‌ كه‌ ئێستا پاره‌یه‌كی ئه‌وتۆی لێ ده‌ستناكه‌وێت، به‌ "نیقاش"ی وت: "حه‌زم له‌ ته‌مه‌ڵی نییه‌ له‌ ماڵه‌وه‌، چونكه‌ ده‌بێته‌ هۆی نه‌خۆشی، بۆیه‌ دێم بۆ كاركردن له‌ گه‌رماوه‌كه‌‌و هاوڕێكانیشم ده‌بینم، له‌ باشترین باریشدا له‌ سێ كه‌س زیاترم ده‌ستناكه‌وێت".

 

هه‌روه‌ها سروشتی كاره‌كه‌ی روونده‌كاته‌وه‌‌و ده‌ڵێت: "چه‌نده‌ پشتشێله‌كه‌ به‌هێز بێت نه‌رمونیانیشی تێدایه‌، بۆ نموونه‌، ده‌بێت بزانێت چۆن لفكه‌ بۆ پاككردنه‌وه‌ به‌كاردێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی هێزێكی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر به‌كاربهێنێت‌و جه‌سته‌ی كه‌سه‌كه‌ بریندار بكات كه‌ خۆی ده‌شوات، نابێت ئه‌وه‌نده‌ش نه‌رمونیان بێت هیچ سوودێكی نه‌بێت، هه‌روه‌ك خه‌نه‌ی تێكه‌ڵكراو به‌ خه‌لی خورما به‌كارده‌هێنین بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی سه‌رئێشه‌یان هه‌یه‌ ئه‌ویش به‌دانانی له‌سه‌ر سه‌ریان بۆ ماوه‌ی دوو سه‌عات، له‌گه‌ڵ چه‌ند رێگایه‌كی دیكه‌ی چاره‌سه‌ری كۆن".

 

له‌نێو هۆڵی بازنه‌یی خۆشۆردندا كه‌ سه‌حنه‌یه‌كی خڕی گه‌رمی له‌ناوه‌ڕاستدایه‌‌و چاڵی كه‌وانه‌یی كۆنی تێدایه‌ بۆ خۆشۆردن‌و دانیشتن. به‌در عه‌بدوڵڵا (50 ساڵ) كه‌ دارتاشی ده‌كات، گه‌رماوه‌كانی ساڵانی هه‌شتاكان به‌بیر دێنێته‌وه‌و ده‌ڵێت: "رێژه‌ی هه‌ڵمه‌كه‌ كه‌م بوو، به‌ڵام به‌س بوو".

 

له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ به‌ "نیقاش"ی وت: "له‌ تاو گه‌رما نه‌مانده‌توانی له‌سه‌ر زه‌وییه‌كه‌ راوه‌ستین به‌بێ له‌پێكردنی قابقاب، له‌دوای ته‌وابوون له‌ خۆشۆردن‌و له‌ كاتی پشوودانیشدا شه‌ربه‌تی دارچینی ده‌خورایه‌وه‌، پارچه‌ دارچینی ئه‌سڵییان به‌كارده‌هێنا‌و خواردنه‌وه‌یه‌كی گه‌رمیان تێده‌كرد بۆ به‌رگریكردن له‌ سه‌رما".

 

ئه‌و رووداوێك به‌ بیرده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ شه‌وی ژنهێنانی رووی داوه‌‌و ده‌ڵێت: "وا باوبوو زاواكان شه‌وێك پێش شه‌وی یه‌كه‌می ژنهێنان واته‌ له‌ شه‌وی خه‌نه‌به‌نداندا به‌ یاوه‌ری كه‌سوكار‌و هاوڕێیانیان ده‌هاتن بۆ خۆشۆردن‌و خۆئاماده‌كردن بۆ ئاهه‌نگگێڕان، كه‌باب‌و میوه‌یان له‌گه‌ڵ خۆیان ده‌هێنا تا له‌ كاتی پشووداندا بیخۆن".

 

ده‌شڵێت: "له‌ رۆژی ژنهێنانه‌كه‌مدا ویستم مووی سه‌ر له‌شم لابه‌رم‌و شاره‌زاییم نه‌بوو، بۆیه‌ موولابه‌ره‌كه‌م هێنا‌و وه‌كو شله‌یه‌كی توندم لێكرد‌و شوێنه‌ هه‌ستیاره‌كانی جه‌سته‌م پێ چه‌وركرد، كه‌ ده‌بووایه‌ له‌ شوێنه‌ وشكه‌كانی جه‌سته‌ بدرێت".

 

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: "نه‌مده‌زانی مادده‌كه‌ تێكه‌ڵاوی زه‌رنیخ كراوه‌، خاوه‌خاوم كرد له‌ لێكردنه‌وه‌ی، پاش چه‌ند ده‌قیقه‌یه‌ك به‌ ئاوی گه‌رم خۆم شۆرد، ئیتر ده‌ستبه‌جێ هه‌ستم كرد ئاگرێك جه‌سته‌م ده‌خوات، ئه‌وه‌نده‌ ئازاری هه‌بوو تا ئه‌و راده‌یه‌ی له‌ترسا ده‌ستمكرد به‌ هاوار‌و به‌ رووتی به‌ گه‌رماوه‌كه‌دا رامده‌كرد، ئه‌و رووداوه‌ دوو هه‌فته‌ ژنهێنانه‌كه‌می دواخست".

 

عه‌بادی ئه‌و رووداوه‌ی ده‌كه‌وێته‌وه‌ یاد‌و ده‌ست ده‌كات به‌ پێكه‌نین‌و ده‌ڵێت: "به‌در گه‌نج بوو دیمه‌نه‌كه‌ی تۆقاندینی كه‌ به‌ رووتی هه‌ر هه‌ڵده‌به‌زیه‌وه‌‌و دواتر چیرۆكه‌كه‌مان زانی، باوكم خێرا له‌لای عه‌تاره‌كان گیراوه‌ی قوڕی هێنا‌و كردیه‌ هه‌ویر‌و جه‌سته‌ی پێ داپۆشی‌و بردمان له‌ شوێنێكی سارددا پاڵكه‌وێت".

 

له‌ حه‌فتاكانیشدا هه‌ندێك له‌ پارێزگاره‌كانی به‌سره‌ روویان له‌ گه‌رماوی حسێنی كردووه‌ بۆ خۆشۆردن وه‌كو محه‌مه‌د مه‌حجوب، هه‌روه‌ك پێشوازیشی له‌ وه‌رزشكاران‌و یاریزانیانی هه‌ڵبژارده‌ی تۆپی پێی نیشتمانی‌و له‌شجوانی كردووه‌.

 

تا ئێستاش توونی ئاگردانه‌ گه‌وره‌كان له‌شوێنی خۆیدا له‌ ژێر هۆڵی خۆشۆردنه‌كه‌ به‌جێهێڵدراوه‌‌و ئاوی ژێرزه‌وی دایپۆشیوه‌. عه‌بادی ده‌شڵێت كه‌ هیچ پیشه‌یه‌كی تر نازانێت جگه‌ له‌م پیشه‌یه‌، ئه‌ویش به‌ره‌و نه‌مان ده‌چێت، له‌كۆتاییشدا به‌زه‌رده‌خه‌نه‌وه‌ وتی: "باوكم په‌ندێكی دووباره‌ ده‌كرده‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: له‌ گه‌رماو له‌شساغی وه‌ربگره‌‌و له‌ توریش گه‌ڵاكه‌ی".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌