راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

شارێك بێ چایخانه‌‌و چێشتخانه‌
لێره‌ به‌كارهێنانی وشه‌ی شیعه‌‌و سوننه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌

قاسم ئەلکەعبی
به‌سیه‌ ناحیه‌یه‌كه‌ له‌ئامێزی بیابانی بادیه‌ی باشووری عێراقدا راكشاوه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ شانازی‌ به‌به‌خشنده‌ییانه‌وه‌ ده‌كه‌ن‌و چایخانه‌‌و چێشتخانه‌یان له‌خۆیان حه‌رام كردووه‌‌و ماڵه‌كانی ئه‌و ئه‌ركه‌یان گرتووه‌ته‌ ئه‌ستۆ.
10.08.2017  |  نه‌جه‌ف

شاره‌كه‌ عاشقی ئاشتیه‌ تا ئه‌و راده‌یه‌ی سوننه‌كان كه‌ له‌سه‌دا 75ی خه‌ڵكی ناحیه‌كه‌ پێكده‌هێنن، شیعه‌ بۆ ئه‌ندامێتی ئه‌نجومه‌نی شاره‌وانی هه‌ڵبژێرن، هه‌رچی شیعه‌شه‌ ئه‌وا سوننه‌یان بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ هه‌ڵبژاردووه‌‌و هه‌ردوو پێكهاته‌كه‌ش وه‌كو یه‌ك جه‌سته‌ ده‌ژین‌و ئه‌و بارودۆخانه‌ نه‌یگۆڕیون كه‌ له‌رووخانی رژێمی پێشووه‌وه‌ عێراقی پێدا تێپه‌ڕیوه‌، بگره‌ خۆشه‌ویستی‌و برایه‌تیشی زیاتر كردوون كه‌ ئه‌وه‌ش وای لێكردوون به‌كارهێنانی وشه‌ی شیعه‌‌و سوننه‌ ره‌ت بكه‌نه‌وه‌.

 

ناحیه‌ی به‌سیه‌، ساڵی 1920 دامه‌زراوه‌‌و (240 كم) له‌باشووری پارێزگای موسه‌ناوه‌ دووره‌، جه‌نه‌ڕاڵی ئینگلیزی جۆن كلوب دروستی كردووه‌ كه‌ نازناوه‌كه‌ی "كلوب پاشا"یه‌. بنكه‌یه‌كی پۆلیسی تێدا دروستكراوه‌ بۆ پاراستنی هۆزه‌ عه‌ره‌به‌كانی نیشته‌جێی ناحیه‌كه‌ له‌هێرشی هۆزه‌كانی نه‌جد كه‌ له‌سعودیه‌وه‌ ده‌هاتن، به‌ڵام ئه‌و بنكه‌یه‌ ته‌نیا شوێنه‌واره‌كه‌ی ماوه‌.

 

به‌هۆی هه‌ڵكه‌وته‌ی ناحیه‌كه‌ له‌قووڵایی بادیه‌دا سروشتی به‌ده‌وی به‌سه‌ردا زاڵه‌‌و دانیشتوانه‌كه‌ی بۆ بژێویان پشت به‌ كاری حكومی‌و به‌خێوكردنی مه‌ڕ‌وماڵات ده‌به‌ستن، به‌ڵام زۆربه‌یان له‌هێڵی هه‌ژاریدا ده‌ژین، چونكه‌ ناحیه‌كه‌ رێگای قیرتاوكراوی نییه‌ به‌شاره‌كانی دراوسێیه‌وه‌ بیبه‌ستێته‌وه‌.

 

تۆفیق جابر به‌ڕێوه‌به‌ری ناحیه‌كه‌ ده‌ڵێت "زیاتر له‌ 2200 كه‌س له‌دانیشتوانی شاركه‌ له‌ناوه‌ندی ناحیه‌كه‌دا نیشته‌جێن، هه‌رچی ده‌وروبه‌ركه‌ی‌و بادیه‌كه‌شیه‌تی ئه‌وا نزیكه‌ی 5000 كه‌سی تێدا ده‌ژی كه‌ زۆربه‌یان كۆچه‌رین".

 

پاشماوه‌ی ئۆتۆمبێله‌كانی سوپای عێراق كه‌ جه‌نگی عێراق ئه‌مریكا له‌ساڵی 1991دا تێكیشكاندن، له‌ دۆڵه‌كان‌و هه‌ندێك گرۆڵكه‌ی به‌سیه‌ شوێنی خۆیان گرتووه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ش له‌و ئۆتۆمبێلانه‌ دوورده‌كه‌ونه‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌هه‌زاران مین‌و مووشه‌كی نه‌ته‌قیو هه‌ن له‌ نزیكیانه‌وه‌ بڵاوبوونه‌ته‌وه‌.

 

تۆفیق جابر دووپاتی ده‌كاته‌وه‌ "له‌ ساڵی 1991دا هێزه‌كانی هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی ناحیه‌كه‌یان بۆدومان كردووه‌، چونكه‌ هێزه‌كانی عێراقی تێدابووه‌، به‌هه‌زاران تۆن ته‌قه‌مه‌نی جه‌نگی فڕێدراونه‌ته‌ خواره‌وه‌ كه‌ پیسبوونێكی ژینگه‌یی لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌ زیاتر له‌ 1500 كه‌سی له‌ بریندار‌و كوژراو‌و كردووه‌ته‌ قوربانی كه‌ زۆربه‌یان منداڵبوون".

 

هه‌روه‌ها وتی "به‌م دواییانه‌ رێكخراوێكی نه‌رویجی راهێنانی به‌هه‌ندێك كادری خه‌ڵكی ناحیه‌كه‌ كرد له‌سه‌ر چۆنێتی ده‌ستنیشانكردنی شوێنی مین‌و هه‌ڵگرتنه‌وه‌ی، هه‌روه‌ك تیمی سێیه‌می بوومه‌له‌رزه‌ كه‌ تیمێكی دیده‌وانیه‌‌و خه‌ریكی رووپێوییه‌كی هه‌مه‌لایه‌نی ناوچه‌كه‌یه‌ بۆ دیاریكردنی سامان‌و خێروبێری ناحیه‌كه‌، به‌م دواییانه‌ ده‌یان كێڵگه‌ی نه‌وتی خاوی دۆزیوه‌ته‌وه‌".

 

ئه‌حمه‌د حه‌مدان جه‌بر سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی شاره‌وانی ناحیه‌ی به‌سیه‌ ده‌ڵێت "خه‌ڵكی ناحیه‌كه‌ وه‌ك یه‌ك جه‌سته‌ ده‌ژین، ناكه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری ئه‌و رووداوه‌ تایفیانه‌ یاخود ئه‌و كێشه‌ چه‌كداریانه‌ی له‌چه‌ندین ناوچه‌ی عێراق روویانداوه‌، دانیشتووانه‌كه‌ش به‌پیشه‌ی به‌خێوكردنی مه‌ڕ‌و ماڵات‌و حوشتر‌و كشتوكاڵه‌وه‌ خه‌ریكن، هه‌ندێكیشان كاری حكومی ده‌كه‌ن".

 

شێوه‌زاری خه‌ڵكی به‌سیه‌‌و داب‌و نه‌ریته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیان له‌ناوچه‌ی كه‌نداوی عه‌ره‌به‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ بادیه‌ی باشووری عێراق به‌درێژبوونه‌وه‌یه‌كی سروشتی دوورگه‌ی عه‌ره‌بی داده‌نرێت به‌وپێیه‌ش شێوازێكی قسه‌كردنی كه‌نداویان هه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌موو شێوه‌زاره‌ ناوخۆییه‌كانی عێراق جیاوازه‌‌و له‌ژێر كاریگه‌ری خه‌ڵكی كه‌نداودان به‌هۆی نزیكیان له‌سعودیه‌‌و كوه‌یت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و سه‌ردانه‌ وه‌رزیانه‌ی ئاره‌زوومه‌ندانی راو له‌ خه‌ڵكی كه‌نداو بۆ ناوچه‌كه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ن.

 

ئه‌م ناوچه‌یه‌ له‌لای كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندن نه‌ناسراوبوو تا رووداوی رفاندنی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ قه‌ته‌ریه‌ی بۆ راوكردن هاتبوونه‌ ناحیه‌كه‌‌و خێمه‌یان هه‌ڵدابوو له‌لایه‌ن هێزێكی چه‌كداره‌وه‌ رفێندران كه‌ به‌ نزیكه‌ی 70 ئۆتۆمبێلی ده‌بڵ ئه‌كسله‌وه‌ دوای نیوه‌ شه‌و هاتنه‌ بادیه‌ی سه‌ماوه‌‌و به‌دیاریكراویش بۆ ناوچه‌ی حنیه‌ی نزیك له‌ناحیه‌ی به‌سیه‌.

 

ئه‌بو سه‌جاد پیاوێكی به‌ ته‌مه‌نه‌‌و له‌وه‌ته‌ی له‌دایكبووه‌ له‌ ناحیه‌كه‌دا نیشته‌جێیه‌، زۆرێك له‌ خه‌ڵكی ناحیه‌كه‌ له‌ نزیكیه‌وه‌ داده‌نیشن بۆئه‌وه‌ی گوێ له‌ چیرۆكی كۆن‌و مێژوویی سه‌باره‌ت به‌ هۆزه‌كان‌و جه‌نگ‌و ململانێكانی ئه‌و شوێنه‌ بگرن له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌، هه‌روه‌ك باسی ئه‌وه‌شیان بۆ ده‌كات كه‌ باب‌و باپیرانیان ئه‌ستێره‌یان وه‌ك نیشانه‌ی رێگا‌و ئاڕاسته‌كان به‌كارهێناوه‌ له‌كاتی راوكردن‌و گه‌شتی وشكانیدا.

 

ئه‌و ده‌ڵێت "تا ئێستاش بادیه‌ی باشووری عێراق رووگه‌ی هه‌موو ئاره‌زوومه‌ندانی راوكردنی باڵنده‌یه‌ له‌ده‌وڵه‌تانی كه‌نداوی عه‌ره‌به‌وه‌، له‌وه‌رزی زستانیشدا راوچییه‌كی زۆر ده‌بینرێن به‌هۆی كۆچی چه‌ند باڵنده‌یه‌كی ده‌گمه‌ن له‌ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپاوه‌ بۆ عێراق له‌وانه‌ش قاز‌و قوڵینگ‌و قه‌تێ‌و قازی كێوی كه‌ به‌هۆی بازی راهێنراوه‌وه‌ راویان ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ك كه‌روێشكی كێویش راو ده‌كه‌ن".

 

بنكه‌ سه‌ربازیه‌كه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوه‌ڕاستی ناحیه‌كه‌وه‌ ته‌نیا شوێنه‌واره‌كه‌ی‌و قه‌ڵایه‌كی ماوه‌ كه‌ هێنده‌ی نه‌ماوه‌ بڕوخێت، هه‌مووان بایه‌خ به‌و بنكه‌یه‌ ده‌ده‌ن كه‌ جه‌نه‌ڕاڵی ئینگلیزی جۆن كلوب له‌ ساڵی 1920دا دروستی كردووه‌‌و به‌ یاده‌وه‌ریه‌ك داده‌نرێت كه‌ پاڵه‌وانێتی باب‌و باپیران به‌رجه‌سته‌ ده‌كات كاتێك له‌ ساڵی 1959دا به‌رپه‌رچی دوا داگیركاری سعودیه‌یان دایه‌وه‌ هه‌روه‌ها كاتێك له‌ساڵی 1991دا به‌رپه‌رچی هێزه‌كانی ئه‌مریكایان دایه‌وه‌.

 

پۆلیسی ئێستای به‌سیه‌ درێژكراوه‌ی پێشینانی خۆیانن له‌ پۆلیسه‌ دێرینه‌كانی به‌سیه‌ كه‌ پێشتر به‌ "هه‌جانه‌" ناسرابوون.

ئه‌بو كه‌ریم كه‌ یه‌كێكه‌ له‌پۆلیسه‌كانی ناحیه‌كه‌، ده‌ڵێت "هه‌ر كاتێك به‌ته‌نیشتی ئه‌م بنكه‌یه‌دا تێپه‌ڕده‌بم قاره‌مانێتی باب‌و باپیرانم بیر ده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ زیاتر شانازی به‌ ئه‌ركه‌كه‌مه‌وه‌ ده‌كه‌م‌و پابه‌ندی ده‌بم، له‌ هه‌موو بارێكیشدا كێشه‌كان له‌ڕێی ریشسپیانه‌وه‌ به‌ ڕه‌زامه‌ندی هه‌موو لایه‌ك چاره‌سه‌ر ده‌كرێن له‌به‌رئه‌وه‌ ناحیه‌كه‌ ناونراوه‌ ناحیه‌ی سپی".

 

 

به‌هۆی بوونی نه‌وتی خاو‌و كانزا له‌م ناحیه‌ بچووكه‌دا پارێزگای زیقار داوا ده‌كات بیخاته‌ پاڵ خۆی‌و له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ سكاڵایه‌كی پێشكه‌ش به‌ وه‌زاره‌تی شاره‌وانیه‌كان‌و ئه‌شغالی گشتی عێراق كردووه‌ ئه‌ویش له‌به‌ر نزیكی ناحیه‌كه‌ لێیه‌وه‌، به‌ڵام به‌رپرسانی پارێزگای موسه‌نا ده‌ڵێن ناحیه‌كه‌ سه‌ر به‌ ناسریه‌ نه‌بووه‌‌و به‌پێی مه‌رسومی كۆماری ژماره‌ 71ی ساڵی 1958 كراوه‌ته‌ ناحیه‌ كه‌ ده‌ڵێت ناحیه‌كه‌ سه‌ر به‌ قه‌زای سه‌لمانی سه‌ر به‌ پارێزگای موسه‌نایه‌.

 

یه‌كلاكردنه‌وه‌ی دۆسێی خاوه‌ندارێتی به‌سیه‌ په‌یوه‌ندی به‌ مادده‌ی 140ی ده‌ستووری عێراقه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی یه‌كێكه‌ له‌ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان، تا ئه‌و كاته‌ش هه‌ر ناحیه‌یه‌كی سه‌ر به‌ پارێزگای سه‌ماوه‌ ده‌بێت.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌