راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: إحاطات من داخل وعبر العراق
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

مه‌زارگای‌ پڕ رازو نهێنی‌
گه‌وره‌ترین‌و دێرینترین گۆڕستانی جیهان چیرۆكی سه‌یر ده‌گێڕێته‌وه‌

قاسم ئەلکەعبی
كاتێك له‌كۆنترین گۆڕستان له‌مێژوودا نزیك ده‌بیته‌وه‌ كه‌ پاشا‌و هه‌ژاران له‌ژێر خاكه‌كه‌یدا راكشاون، بێده‌نگی باڵ به‌سه‌ر دیمه‌نه‌كه‌دا ده‌كێشێت، سه‌دان چیرۆكی‌ سه‌یر له‌و گۆڕستانه‌دا به‌دی‌ ده‌كرێن.
20.07.2017  |  نه‌جه‌ف

له‌وێ‌ چه‌ند گۆڕێك به‌ئاڵای عێراق داپۆشران‌و ژماره‌یه‌كی تریش به‌جلوبه‌رگی هاوسه‌رگیری‌و وێنه‌‌و ئایه‌تی قورئان‌و هۆنراوه‌، چونكه‌ ملیۆنان مردوو له‌مسوڵمان‌و جوله‌كه‌‌و پێش ئه‌وانیش له‌مه‌سیحیه‌كان له‌و گۆڕستانه‌دا نێژراون.

 

سه‌ره‌ڕای سه‌ختی رێكردن به‌نێو گۆڕه‌كاندا، به‌ڵام بۆنی بخورد‌و گوڵا‌و شوێنه‌كه‌ی پڕكردووه‌‌و تێكه‌ڵ به‌هاواری دایكان‌و منداڵان بۆ كۆچی خۆشه‌ویستانیان ده‌بێت، منداڵانی گۆڕشۆر به‌و ناوه‌دا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌‌و گۆڕی باوانیان ده‌شۆن‌و وێنه‌كانیان ده‌سڕن، له‌جه‌ژنان‌و بۆنه‌ ئایینیه‌كانیشدا ره‌نگی گۆڕستانه‌كه‌ له‌خۆڵه‌مێشیه‌وه‌ ده‌گۆڕێت بۆ ره‌ش ئه‌ویش به‌هۆی پۆشینی ره‌نگی ره‌ش له‌لایه‌ن سه‌ردانیكه‌ران‌و پۆشینی عه‌بای ره‌ش له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌ كه‌ به‌رگی باوه‌ له‌و پارێزگا موحافزكاره‌دا ئه‌ویش وه‌ك خه‌فه‌تبارییه‌ك بۆ كه‌سوكاریان.

 

هه‌ر كه‌سێك گۆڕستانی نه‌جه‌ف یاخود "گۆڕستانی وادی سه‌لام" كه‌ ناوه‌ ره‌سمیه‌كه‌یه‌تی، له‌شوێنێكی به‌رزه‌وه‌ ببینێت، وای به‌خه‌یاڵدا دێت كه‌ ملیۆنان مردوو له‌هه‌موو ناوچه‌كانی جیهانه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ سه‌ردانی، هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ له‌گۆڕستانه‌كانی دیكه‌ی جیای ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ دێرینترین گۆڕستانه‌ له‌مێژووی جیهاندا، پێغه‌مبه‌ران هود‌و ساڵح‌و پاشاكانی عه‌ره‌ب‌و فارسی تێدا نێژراوه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌كۆنی ئه‌و ماددانه‌ی گۆڕه‌كانی پێ دروست كراوه‌ له‌گه‌ڵ مێژووی ناشتنیان كه‌ له‌سه‌ر به‌رده‌كان نووسراوه‌.

 

ئه‌و گۆڕستانه‌ كه‌ به‌پێی كتێبه‌ مێژووییه‌كانی شاره‌كه‌ ته‌مه‌نی (1400) ساڵی تێپه‌ڕاندووه‌، بۆ ساڵانێكی دوور‌ودرێژ له‌كاتی جه‌نگی عێراق ئێراندا له‌هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو په‌ناگه‌ی هه‌ڵاتووان له‌خزمه‌تی سه‌ربازی ناچاری بووه‌، چه‌ندین چیرۆك‌و به‌سه‌رهاتیش له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌گێڕدرێنه‌وه‌ ته‌نانه‌ت هه‌ندێك له‌هه‌ڵاتووان دوای راهاتنیان به‌شوێنه‌كه‌ كاریان بووه‌ به‌ناشتنی مردووان.

 

مردوونێژ محه‌مه‌د ئه‌بو ئوسێبع یه‌كێكه‌ له‌ناودارترین مردوونێژه‌كانی ناوچه‌كه‌‌و له‌هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌ كار له‌و پیشه‌یه‌دا ده‌كات له‌دوای هه‌ڵاتنی له‌خزمه‌تی سه‌ربازی ناچاری له‌سه‌رده‌می رژێمی پێشوودا، چه‌ند ساڵێك به‌هه‌ڵاتوویی له‌ ژێرزه‌مینێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی تر له‌گۆڕستانه‌كه‌دا ماوه‌ته‌وه‌، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت "دوای راوه‌دوونانێكی زۆر‌و هه‌ڵكوتانه‌سه‌ر ماڵه‌كانمان له‌لایه‌ن رژێمی پێشووه‌وه‌، په‌نامان بۆ ژێرزه‌مینه‌كانی وادی سه‌لام هێنا‌و بووینه‌ چه‌ند گرووپێك كه‌ هه‌ر گرووپێك 5 بۆ 7 كه‌س ده‌بووین‌و شه‌و‌و رۆژمان له‌نێو گۆڕه‌كاندا به‌سه‌ر ده‌برد، چونكه‌ ئه‌و كاته‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان نه‌یانده‌توانی بێنه‌ ناو گۆڕستانه‌كه‌ له‌ترسی پێكدادان له‌گه‌ڵمان".

 

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "كاری ئێمه‌ ته‌نیا له‌شه‌ودا بوو، گۆڕمان به‌نرخێكی زۆر هه‌رزان هه‌ڵده‌كه‌ند‌و ئه‌و پاره‌یه‌ش كه‌ ده‌ستمان ده‌كه‌وت به‌برا بچووكه‌كانماندا ره‌وانه‌مان ده‌كرد تا خواردنمان له‌شاره‌وه‌ یاخود له‌ماڵه‌كانمانه‌وه‌ بۆ بهێنن، هه‌روه‌ها بۆ رووناككردنه‌وه‌ش پشتمان به‌پاشماوه‌ی ئه‌و مۆمان ده‌به‌ست كه‌ سه‌ردانیكه‌رانی شوێنه‌كه‌ له‌سه‌ر گۆڕی كه‌سوكاریان به‌جێیان ده‌هێشت".

 

محه‌مه‌د خه‌فاجی پیاوێكی ته‌مه‌ن چل ساڵانه‌‌و دوای هه‌ڵاتنی له‌سوپا چه‌ند ساڵێك له‌گۆڕستانه‌كه‌دا ژیاوه‌، ئه‌و ده‌ڵێت "له‌یه‌كه‌م شه‌ودا له‌ژێرزه‌مینێكی تاریكدا خه‌وتم هه‌ستم به‌ترسێكی زۆر كرد، چونكه‌ ته‌نیا كه‌مێك رووناكی مانگم به‌دیده‌كرد كه‌ له‌كونێكی سه‌قفی ژێرزه‌مینه‌كه‌وه‌ ده‌هاته‌ ژووره‌وه‌ كه‌ بۆ هه‌واگۆڕكێ به‌جێده‌هێڵرا، به‌درێژایی شه‌و له‌ترساندا خه‌وم لێنه‌كه‌وت، چونكه‌ مشك‌و جرج له‌هه‌مان جێگه‌دا له‌گه‌ڵمان ده‌نووستن.

 

هه‌روه‌ها ده‌شڵێت "بۆ ساتێك مۆمێكم داگیرساند تا بزانم چی له‌ ته‌نیشتمه‌وه‌ ده‌گوزه‌رێت، ئیتر خزمێكمان به‌توندی پێیداكێشام‌و هۆشداری دامێ كه‌ رووناكی مۆمه‌كه‌ پیاوانی ئه‌منمان لێ ئاگادار ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ ته‌نیا له‌قوڵایی حه‌وت مه‌تردا نووستبووین".

 

له‌ساڵی 2004دا ئه‌و شوێنه‌ بووه‌ گۆڕه‌پانی شه‌ڕێكی سه‌خت له‌نێوان سوپای مه‌هدی‌و هێزه‌كانی ئه‌مریكا كه‌ چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك درێژه‌ی كێشا له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌ندامانی سوپای مه‌هدی به‌باشی شاره‌زای شوێنه‌كه‌ بوون‌و ئه‌و شوێنانه‌یان ده‌زانی كه‌ حه‌شارگه‌یه‌كی باشبوون بۆ خۆشاردنه‌وه‌ی قه‌ناس به‌ده‌ست‌و چه‌كداره‌كانیان، له‌ئه‌نجامی ئه‌و شه‌ڕه‌ به‌ناوبانگه‌شدا كه‌ له‌وێ روویدا، سه‌دان گۆڕ رووخان.

 

سروشتی گۆڕستانه‌كه‌ له‌ڕووی جوگرافی‌و درێژبوونه‌وه‌ی له‌رووبه‌رێكی به‌رفراواندا وای كردووه‌ تێكه‌ڵ به‌ناوچه‌یه‌ك ببێت كه‌ (به‌حرولنه‌جه‌ف)ی پێ ده‌وترێت‌و بریتیه‌ له‌نزماییه‌كی به‌ناوبانگ له‌شاره‌كه‌دا، چیرۆكه‌كانیش ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ له‌رابردوودا رووبارێك بووه‌، به‌ڵام به‌هۆی فاكته‌ره‌ ژینگه‌ییه‌كانه‌وه‌ وشك بووه‌‌و ئه‌مڕۆش نزماییه‌كی به‌تاڵه‌‌و له‌هه‌ندێك به‌شیدا دارخورمای تێدایه‌، چه‌ند گه‌ڕه‌كێكی نیشته‌جێش به‌ته‌نیشت شوێنه‌ كۆنه‌كه‌وه‌ن.

 

گۆڕستانه‌كه‌ له‌ساڵانی گرژی تایفیدا له‌نێوان ساڵانی (2005- 2006) به‌هه‌زاران ته‌رمی نه‌ناسروای له‌قوربانیانی كوشتنی تایفی له‌به‌غدا‌و شاره‌ تێكه‌ڵه‌ مه‌زهه‌بیه‌كانی تر له‌خۆگرت، كاتێكیش ژماره‌كه‌ له‌راده‌ی مه‌عقول تێپه‌ڕی، به‌شێكی تایبه‌ت له‌گۆڕستانه‌كه‌ بۆ ته‌رمه‌ نه‌ناسراوه‌كان دیاریكرا.

 

مردوونێژ حه‌سه‌ن عه‌لی ده‌ڵێت "گۆڕستانی ته‌رمه‌ نه‌ناسراوه‌كان رووبه‌رێكی له‌گۆڕستانه‌كه‌ داگیركردووه‌ به‌هۆی زۆری ژماره‌یان به‌تایبه‌تی له‌ساڵانی 2005 بۆ 2006 ژماره‌یه‌كی زۆر ته‌رم له‌پارێزگاكانه‌وه‌ به‌تایبه‌تی له‌به‌غدا‌و ده‌وروبه‌ریه‌وه‌ ده‌هاتن‌و كه‌سوكاری قوربانییه‌كانیش گۆڕیان بۆ دروست ده‌كردن له‌پاش ناسینه‌وه‌ی ئه‌و وێنه‌‌و به‌ڵگه‌نامانه‌ی كارمه‌ندانی پزیشكی داد له‌گه‌ڵ ته‌رمه‌كاندا به‌ر له‌ناشتنیان ده‌یاندۆزینه‌وه‌".

 

ئه‌مڕۆش عێراق له‌هه‌وڵدایه‌ تا باوه‌ڕ به‌یونسكۆ بهێنێت به‌م نزیكانه‌ گۆڕستانه‌كه‌ بخاته‌ لیستی شوێنه‌واری جیهانیه‌وه‌، به‌ڵام ئاماده‌كاریه‌كانی بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ته‌واو نه‌كردووه‌، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ محه‌مه‌د مه‌یالی به‌ڕێوه‌به‌ری شوێنه‌وار‌و كه‌له‌پوری نه‌جه‌ف ده‌ڵێت "دۆسێی گۆڕستانی وادی سه‌لام له‌ڕووی ته‌نیكیه‌وه‌ ته‌واو بووه‌ ئه‌ویش دوای چه‌ند ساڵێك له‌ئاماده‌كاری‌و چه‌ندین سه‌ردان له‌لایه‌ن یونسكۆوه‌".

 

دووپاتیشی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ته‌نیا رێگری به‌رده‌م دانانی گۆڕستانه‌كه‌ له‌لیستی شوێنه‌واری جیهانیدا، ناكۆكی نێوان دیوانی وه‌قفی شیعی‌و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شاره‌وانی نه‌جه‌فه‌ سه‌باره‌ت به‌خاوه‌ندارێتی گۆڕستانه‌كه‌، چونكه‌ هه‌ر لایه‌كیان سووره‌ له‌سه‌ر خاوه‌ندارێتی گۆڕستانه‌كه‌‌و تائێستاش ناكۆكییه‌كه‌ یه‌كلا نه‌كراوه‌ته‌وه‌.

 

حه‌سه‌ن حه‌كیم توێژه‌ری بواری مێژوو ده‌ڵێت "گۆڕستانی وادی سه‌لام له‌مه‌زاری ئیمام عه‌لیه‌وه‌ درێژده‌بێته‌وه‌ بۆ به‌شی باكووری شاره‌كه‌ به‌ته‌نیشت رووباری نه‌جه‌فه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی رووبه‌ری گۆڕستانه‌كه‌ به‌ره‌و فراوانبوون چووه‌، چونكه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌رووی مادییه‌وه‌  گوزه‌رانیان باشه‌ رووبه‌ری (20 بۆ 100) مه‌تر چوارگۆشه‌یان بۆ ناشتنی مردووه‌كانیان گرتووه‌.

 

دووپاتیشی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ مێژووی گۆڕستانه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مه‌ كۆنه‌كان‌و گۆڕی یاوه‌رانی پاشای به‌ناوبانگ نوعمان بن مونزیریش له‌خۆده‌گرێت كه‌ فه‌رمانڕه‌وایی ده‌وڵه‌تی مه‌نازیره‌ی مه‌سیحی كردووه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌گۆڕی چه‌ند پاشایه‌كی حه‌مدانیه‌كان‌و جه‌لائیریه‌كان‌و سه‌فه‌وییه‌كان كه‌ سه‌دان ساڵ له‌مه‌وبه‌ر مردوون، چونكه‌ گۆڕستانه‌كه‌ له‌و كاته‌دا تایبه‌ت بووه‌ به‌ده‌سه‌ڵاتداران له‌میر‌و سوڵتانه‌كان‌و كه‌سایه‌تییه‌ گه‌وره‌كان كه‌ توانایان هه‌بووه‌ ته‌رمه‌كانیان بگوازرێته‌وه‌ بۆ نه‌جه‌ف.

 

حه‌كیم  هه‌روه‌ها وتیشی "له‌نێو گۆڕستانه‌ به‌ربڵاوه‌كه‌ی نه‌جه‌فدا گۆڕستانی ره‌گه‌زنامه‌ی جیاجیا هه‌یه‌، له‌م رووه‌وه‌ گۆڕستانی ئه‌و به‌ریتانیانه‌ی تێدایه‌ كه‌ له‌شۆڕشی بیستدا كوژراون، گۆڕستانێكی دیكه‌ش هی ئه‌و هیندیانه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ده‌كانی رابردوودا بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر له‌نه‌جه‌ف ماونه‌ته‌وه‌‌و دامه‌زراوه‌شیان له‌نه‌جه‌ف هه‌یه‌، گۆڕستانێكیشیان هه‌بووه‌ له‌نێوان نه‌جه‌ف‌و كوفه‌دا، ئه‌م دوو گۆڕستانه‌ش له‌ناوبران بۆ فراوانكردنی شه‌قامه‌كان هه‌رچه‌نده‌ له‌ڕووی مێژووییشه‌وه‌ دێرین بوون‌و بۆ سه‌دان ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕانه‌وه‌".

 

هه‌ندێك له‌ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان له‌هیندیه‌كان‌و ناوچه‌ ئیسلامیه‌ جیاجیاكانی جیهانه‌وه‌ راسپارده‌یان وابووه‌ له‌وادی سه‌لام بنێژرێن، ته‌رمه‌كانیشان له‌شێوه‌ی ئه‌سپارده‌دا (ته‌نیا ئێسك) ده‌هاتنه‌ نه‌جه‌ف، چونكه‌ مردوو له‌خاكی خۆیدا ده‌نێژرێت‌و پاش ئه‌وه‌ی ته‌رمه‌كه‌ شیده‌بێته‌وه‌‌و ده‌بێته‌ ئێسك، ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ نه‌جه‌ف تا له‌گۆڕستانی نه‌جه‌ف له‌كیسه‌یه‌كدا بنێژرێت ئه‌ویش به‌هۆی بارودۆخی سیاسی یاخود ئابووری یان به‌هۆی دووری گۆڕستانه‌كه‌وه‌، كه‌ ئه‌وكاته‌ش هۆكاره‌كانی گواستنه‌وه‌ زۆر ساده‌بوون.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌