راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ده‌نگی‌ ناڕه‌زایی‌ هه‌ڵكشاوه‌
شارێكی شوێنه‌واری له‌نه‌جه‌ف ده‌بێته‌ باخی شووتی

عەدنان ئەبو زەید
گه‌وره‌ترین شاری شوێنه‌واری نه‌جه‌ف كه‌ مێژووه‌كه‌ی بۆ قۆناغی غه‌ساسینه‌ (636ی زاینی) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئێستا بووه‌ته‌ باخی شووتی‌و كێڵگه‌ی په‌رله‌وه‌ر.
4.05.2017  |  به‌غدا
نارەزایی دژی شێواندنی شوێنەوارەکان
نارەزایی دژی شێواندنی شوێنەوارەکان

له‌27ی نیسانی رابردوودا لیژنه‌ی میللی بۆ پاراستنی شوێنه‌واره‌كان تێبینی ژماره‌یه‌ك زیاده‌ڕه‌وی له‌ناوچه‌ی غه‌ساسینه‌ی شوێنه‌واری كرد، ئه‌و زیاده‌ڕه‌ویانه‌ به‌شێكن له‌ئه‌ڵقه‌ی ده‌ستدرێژیكردنه‌ سه‌ر شوێنه‌واره‌ مێژووییه‌كان له‌ نه‌جه‌ف، چونكه‌ له‌ یه‌كی شوباتدا چه‌ند چالاكوانێكی مه‌ده‌نی له‌ شاری نه‌جه‌ف وه‌ستانێكی ناڕه‌زایی ده‌ربڕینیان رێكخست له‌دژی ده‌ستدرێژیكردنه‌ سه‌ر شوێنه‌واره‌كانی حیره‌‌و مه‌نازیره‌ كه‌ مێژووه‌كه‌یان بۆ چاره‌كی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی سێیه‌می زاینی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.

 

به‌شداربووانی ناڕه‌زایی ده‌ربڕینه‌كه‌ داوایانكرد "گۆڕینی ئه‌و ناوچانه‌ بۆ كێڵگه‌‌و پرۆژه‌ی وه‌به‌رهێنان رابگیرێت‌و كار بۆ دابینكردنی پارێزگاری بۆ ناوچه‌ شوێنه‌واریه‌كان بكرێت له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌" هه‌روه‌ك داواشیان كرد "له‌لایه‌ن رێكخراوی یونسكۆوه‌ پارێزگاری نێوده‌وڵه‌تیان بۆ دابین بكرێت".

 

مه‌كی سوڵتانی نووسه‌ر‌و توێژه‌ر ده‌ڵێت "شوێنه‌واره‌كانی هه‌ردوو ناوچه‌ی حیره‌‌و مه‌نازیره‌ زۆربه‌یان مه‌سیحین‌و دووچاری له‌ناوچوون‌و كۆنبوون هاتوون به‌هۆی پشتگوێخستن‌و نه‌بوونی نۆژه‌نكردنه‌وه‌‌و گۆڕینیان بۆ ناوچه‌ی نیشته‌جێ‌و پرۆژه‌ی كشتوكاڵی".

 

په‌یامنێری "نیقاش" به‌و ناوچه‌یه‌دا گه‌ڕاوه‌ كه‌ نزیكه‌ی 130 كم له‌به‌غدای پایته‌خته‌وه‌ دووره‌‌و كێڵگه‌‌و په‌یكه‌ری ئه‌و خانووانه‌ی بینیوه‌ كه‌ خه‌ڵك له‌ ناو سنووری ئه‌و ناوچه‌ شوێنه‌واریه‌دا دروستیان كردووه‌، هه‌روه‌ك گردی شوێنه‌واری‌و زه‌وی به‌رزونزمیش ده‌بینرێت‌و دیارترینیشیان پاشماوه‌ی كۆشكی مێژوویی سه‌دیره‌ كه‌ شا نوعمان كوڕی مونزیر له‌ نێوان ساڵانی 403- 430ی زاینی بنیاتی ناوه‌.

 

له‌ هه‌مان ئه‌و شوێنه‌دا گردێكی فراوان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ پاشماوه‌ی كۆشكی خه‌وه‌رنه‌قی ئه‌فسانه‌ییه‌ كه‌ نێرده‌یه‌كی زانكۆی ئۆكسفۆردی به‌ریتانیا له‌ ساڵی 1931 كنه‌‌و پشكنینی بۆ كرد‌و مێژووه‌كه‌ی بۆ هه‌مان قۆناغ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.

 

به‌ڵام ئه‌م ناوچه‌ مێژووییه‌ كه‌ خۆڵ دایپۆشیوه‌‌و كردوویه‌تیه‌ چه‌ند گردێكی بێده‌نگ، تێبینی ده‌یان رێڕه‌وی تێدا ده‌كرێت كه‌ به‌هۆی كنه‌و پشكنینی هه‌ڕه‌مه‌كی دزه‌كانی شوێنه‌وار‌و ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌دوای گه‌نجینه‌‌و جادوودا ده‌گه‌ڕێن دروست بوون له‌و گۆڕانه‌ی زۆربه‌یان بۆ مه‌سیحیه‌ دێرینه‌كانی عێراق ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

 

سوڵتانی دووپاتی كرده‌وه‌ كه‌ "كه‌لوپه‌لی به‌نرخ دۆزراونه‌ته‌وه‌ له‌ پاره‌ی كانزایی شوێنه‌واری‌و پارچه‌ زێڕ كه‌ هه‌ندێكیان راده‌ستی لایه‌نه‌ تایبه‌تمه‌نده‌كان كراون‌و به‌شه‌كه‌ی تریش چاره‌نووسیان نادیاره‌".

 

له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌شدا سه‌ردانیكه‌ری ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌یان گۆڕی هه‌ڵكه‌ندراو ده‌بینێت كه‌ بوونه‌ته‌ گۆماوی بچووكی ئاوی ژێر زه‌وی‌و مۆڵگه‌یه‌ك بۆ شتی پیس‌و كیسه‌ی خاشاك، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ سوڵتانی ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ "زۆرێك له‌ دانیشتووانی ناوچه‌كه‌ به‌ردی پاشماوه‌ی گۆڕه‌كان ده‌دزن تا خانووه‌كانیانی پێ دروست بكه‌ن".

 

ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌و رووداوه‌ به‌ بیر بهێنێته‌وه‌ كه‌ له‌شاری بابلی مێژوویی روویدا كاتێك دانیشتووانی شاری حلله‌ی نزیك له‌ بابل (100 كم له‌ باشووری به‌غدا) به‌درێژایی ساڵانێك خشتیان بۆ بنیاتنای خانووه‌كانیان گواسته‌وه‌‌و ئه‌وه‌ش بووه‌ هۆی دیارنه‌مانی به‌شێكی زۆری بینا مێژووییه‌كان.

 

به‌هۆی ئه‌وه‌شه‌وه‌ شتێكی نامۆ نییه‌ كه‌ هاووڵاتیان پارچه‌ شوێنه‌وار بدۆزنه‌وه‌ یاخود كه‌سانێكی دیكه‌ بیاندزن، چونكه‌ له‌ سێی ئازاری 2016دا به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شوێنه‌وار‌و كه‌له‌پووری نه‌جه‌ف 43 پارچه‌ شوێنه‌واری له‌ هاووڵاتیه‌كه‌وه‌ بۆ گه‌ڕایه‌وه‌.

 

له‌ پێنجی شوباتی 2017یشدا هێزه‌ ئه‌منیه‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ر 35 پارچه‌ شوێنه‌واردا گرت كه‌ مێژووه‌كه‌یان بۆ قۆناغیی مێژوویی جیاجیا ده‌گه‌ڕایه‌وه‌‌و له‌ ئۆتۆمبێلێكدا شاردرابوونه‌وه‌، له‌ شوێنێكیشدا كه‌ زۆر له‌ حیره‌وه‌ دوور نییه‌، گۆڕستانی وادی سه‌لام كه‌ مۆركێكی ئیسلامی هه‌یه‌، گۆڕستانی "ئوم خه‌شم" له‌خۆده‌گرێت كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان نه‌جه‌ف‌و مه‌نازیره‌‌و گه‌وره‌ترین گۆڕستانی مه‌سیحیه‌كان له‌ عێراق‌و دووه‌م كۆنترین گۆڕستانی مه‌سیحیه‌ له‌ جیهان له‌دوای گۆڕستانی ڤاتیكان، له‌و ناوچه‌یه‌شدا شوێنه‌واری ئه‌و گۆڕانه‌ ده‌ركه‌وتوون كه‌ لم ده‌وری داون‌و به‌جێهێڵراون بۆ تاڵان‌و بڕۆ.

 

عه‌لی حه‌سن ئه‌كادیمیستی بواری مێژوو كه‌ پێشتر سه‌ردانی شوێنه‌كه‌ی كردووه‌، به‌ "نیقاش"ی وت: "زۆرێك له‌ كاری هه‌ڵكه‌ندنی گۆڕه‌كان بۆ مه‌به‌ستی جادووه‌ كه‌ جادووگه‌ران بۆ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی خه‌ڵك به‌كاری ده‌هێنن" دووپاتیشی كرده‌وه‌ "به‌جێهێشتنی ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌بێ پارێزگاری بۆ ماوه‌ی ده‌یان ساڵ وای كردووه‌ دووچاری تاڵانكردن ببێته‌وه‌‌و ئه‌گه‌ر دۆخه‌كه‌ ئاوا بمێنێته‌وه‌ ئه‌وا به‌ره‌و نه‌مان ده‌چێت".

 

له‌ سه‌روبه‌ندی مشتومڕ له‌باره‌ی هۆكاره‌كانی خراپی ره‌وشی شوێنه‌واره‌كان له‌ نه‌جه‌ف، هه‌ندێك له‌و هۆكارانه‌ بۆ هه‌ڵوێستی مێژوویی‌و مه‌سه‌له‌ی بیروباوه‌ڕیش ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، ئه‌وه‌ش به‌روونی له‌ پشتگوێخستنی به‌ئه‌نقه‌ستی كۆشكی مێژوویی ئه‌ماره‌تدا ده‌ریده‌كه‌وێت كه‌ له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی شاری كوفه‌ له‌ ساڵی 17ی كۆچیدا بنیات نراوه‌، چونكه‌ مێژوونووسان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ سیمبولێكه‌ بۆ كۆشكێك كه‌ مێژووه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ قۆناغی ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وی (660 زاینی) كه‌ شیعه‌ رقیان لێیه‌تی‌و ئه‌وانیش زۆرینه‌ی ره‌های دانیشتووانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ پێكده‌هێنن.

 

هه‌روه‌ك "مه‌دره‌جی فڕۆكه‌خانه‌ی نه‌جه‌ف سێ شوێنی شوێنه‌واری تێدایه‌ كه‌ له‌ پێنج ساڵی رابردوودا دۆزراونه‌ته‌وه‌‌و به‌هه‌مان شێوه‌ بۆ قۆناغی مه‌نازیره‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، ئه‌وه‌ش مانای خراپی پلاندانان ده‌گه‌یه‌نێت"، ئه‌سیل تاڵه‌قانی سه‌رۆكی لیژنه‌ی گه‌شتوگوزار‌و شوێنه‌واریش له‌ مانگی ئایاری رابردوودا دانی به‌وه‌دا ناوه‌.

 

به‌ڵام محه‌مه‌د مه‌یالی به‌ڕێوه‌به‌ری شوێنه‌واری شاری نه‌جه‌ف به‌ "نیقاش"ی وت: "زیاده‌ڕه‌وییه‌كان به‌به‌رنامه‌ نین، چونكه‌ پرۆژه‌ی حكومی نییه‌ بۆ زیاده‌ڕه‌ویكردنه‌ سه‌ر شوێنه‌واره‌كان، به‌ڵكو سه‌رچاوه‌كه‌ی ئه‌و هاووڵاتیانه‌ن كه‌ زیاده‌ڕه‌وی ده‌كه‌نه‌ سه‌ر موڵكی ده‌وڵه‌ت له‌ ناوچه‌ شوێنه‌وارییه‌كانی مه‌نازیره‌‌و حیره‌، ئه‌ویش له‌ ئه‌نجامی كێشه‌ی یاسایی‌و ته‌نانه‌ت عه‌شایریشدا، ئه‌وه‌ی زیاتریش كێشه‌كه‌ ئاڵۆز ده‌كات كه‌می هۆشیاری ئه‌و خه‌ڵكه‌یه‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تیان له‌ سه‌روو به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمان‌و شوێنه‌وار‌و مێژووه‌كه‌یه‌وه‌ داناوه‌".

 

مه‌یالی ئاشكرای ده‌كات "یه‌كێك له‌ رێوشوێنه‌كان بۆ راگرتنی ئه‌و ده‌ستدرێژیانه‌ بۆسه‌ر ناوچه‌ شوێنه‌واریه‌كان ئه‌وه‌یه‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شوێنه‌وار داوای یاسایی له‌ دژی زیاده‌ڕه‌ویكه‌ران به‌رزبكاته‌وه‌‌و ده‌ستدرێژیكه‌ران بۆسه‌ر شوێنه‌واره‌كان غه‌رامه‌ بكرێن".

 

دووپاتیشی كرده‌وه‌ كه‌ "هه‌موو شوێنه‌ مێژووییه‌كان له‌ پارێزگاكه‌دا له‌لایه‌ن پۆلیسی شوێنه‌واره‌وه‌ پارێزراون‌و سه‌رپێچیش هه‌یه‌ به‌ڵام له‌ژێر كۆنترۆڵدایه‌".

 

بۆ په‌ره‌پێدانی ناوچه‌ شوێنه‌واریه‌كانیش له‌ نه‌جه‌ف‌و كوفه‌‌و حیره‌‌و مه‌نازیره‌‌و گۆڕینیان بۆ ناوچه‌ی گه‌شتیاری‌و سه‌نته‌ری كه‌لتوری، مه‌یالی ئاشكرای كرد كه‌ نیاز هه‌یه‌ "هه‌ر كه‌ پاره‌ی ته‌رخانكراو به‌رده‌ست بێت كه‌ له‌ ئێستا به‌هۆی قه‌یرانی داراییه‌وه‌ راگیراوه‌، دامه‌زراوه‌ی خزمه‌تگوزاری دروست بكرێن‌و ژێرخانیان ئاماده‌ بكرێته‌وه‌‌و هه‌ندێك شوێنیش چاكبكرێنه‌وه‌".

 

له‌ سێی شوباتی رابردوودا وه‌فدێكی كه‌نیسه‌ی مار گورگیسی كلدانی سه‌ردانی كه‌نیسه‌‌و دێره‌ كۆنه‌كانی حیره‌‌و كوفه‌‌و نه‌جه‌فی كرد، وه‌ك هه‌نگاوی یه‌كه‌م له‌سه‌ر رێگای ژیاندنه‌وه‌ی مێژووی ئه‌و ناوچه‌یه‌ی پێكه‌وه‌ گرێدراوه‌ به‌ بیروباوه‌ڕی ئیسلامی‌و مه‌سیحی، به‌ڵام وادیاره‌ ئه‌و هه‌نگاوه‌ به‌س نییه‌ بۆ پارێزگاریكردن له‌ شوێنه‌واره‌كان، ئه‌گه‌ر رێوشوێنی دیاریكراو نه‌گیرێنه‌به‌ر بۆ رێگرتن له‌ زیاده‌ڕه‌ویكردنه‌ سه‌ریان.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌