راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: إحاطات من داخل وعبر العراق
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

شه‌ڕو چه‌كه‌ قورسه‌كان هۆكاری‌ سه‌ره‌كین
له‌كوردستان 10 هه‌زار منداڵ تووشی‌ نه‌خۆشی‌ دڵ بوون

ئیسماعیل عوسمان
ژماره‌ی‌ ئه‌و منداڵانه‌ی‌ تووشی‌ نه‌خۆشی‌ دڵ هاتوون ژماره‌یان گه‌یشتووه‌ته‌ ده‌ هه‌زار، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ چاره‌سه‌ریشیان ته‌نها له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراقه‌، بۆیه‌ كه‌سوكاره‌كانیان چاویان له‌سه‌ر هیمه‌تی‌ رێكخراوه‌…
13.10.2016  |  سلێمانی‌
د. ئاسۆ فایه‌ق له‌كاتی‌ پشكنینی‌ منداڵێكدا ( :وێنه اسماعيل عثمان )
د. ئاسۆ فایه‌ق له‌كاتی‌ پشكنینی‌ منداڵێكدا ( :وێنه اسماعيل عثمان )

محه‌مه‌د تاڵب، كوڕێكی رووخۆش‌و ده‌م به‌خه‌نده‌و منداڵێكی وریا، زۆرجار جلێكی وه‌رزشی له‌به‌رده‌كات‌و خۆی به‌(كریستیانۆ رۆناڵدۆ)ی‌ هه‌ورامان (رۆژهه‌ڵاتی‌ سلێمانی‌) ده‌زانێت، ئه‌و له‌چل رۆژی یه‌كه‌می ته‌مه‌نیدا بوو كه‌ دوای پشكنینی دڵی له‌لایه‌ن پزیشكه‌كانه‌وه‌ به‌دایك‌و باوكی راده‌گه‌یه‌نن منداڵه‌كه‌یان سێ نه‌خۆشی دڵی هه‌یه‌ (ناته‌واوی‌ كه‌لێنی‌ لای راست‌و كونی دڵ‌و پێچه‌وانه‌ی‌ رێره‌وی‌ شاخوێنبه‌ر).

 

دایك‌و باوكی خه‌مبار ده‌بن، منداڵه‌كه‌یان ده‌به‌نه‌ لای چه‌ندین پزیشكی پسپۆڕ له‌كوردستان‌و ئێران، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ ده‌یبیستن هه‌واڵێكی‌ ناخۆشه‌، چونكه‌ سێ نه‌شته‌رگه‌ی‌ پێویسته‌ كه‌ بڕی‌ شه‌ست هه‌زار دۆلاریان تێده‌چێت، بۆیه‌ به‌ناچاری روو ده‌كه‌نه‌ رێكخراوی منداڵپارێزی كوردستان‌و له‌و رێیه‌وه‌ ده‌برێته‌ وڵاتی‌ نه‌مسا بۆ چاره‌سه‌ر.

 

نه‌خۆشیه‌كانی دڵی منداڵان، له‌هه‌رێمی كوردستاندا رووی له‌زیادبوون كردووه‌، به‌تایبه‌ت له‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌ هه‌ژارنشینن‌و چه‌كه‌ جه‌نگیه‌ قورسه‌كانی تێدا به‌كارهاتووه‌، هه‌موو ئه‌و جۆره‌ چه‌كانه‌ش له‌ماوه‌ی جه‌نگه‌ یه‌ك له‌دوایه‌كه‌كانی ناوچه‌كه‌و پرۆسه‌ی ئازادی عێراقه‌وه‌ به‌كارهاتوون.

 

 

به‌شێكی زۆری ئه‌و چه‌كانه‌ی‌ له‌هه‌رێمی‌ كوردستان به‌كارهاتوون له‌ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا یاساغ بوون، له‌وانه‌ش چه‌كی كیمیاوی له‌هه‌ڵه‌بجه‌و چه‌ند ناوچه‌یه‌كی‌ تر، هه‌روه‌ها موشه‌كه‌ قورسه‌ دورهاوێژه‌كان، كه‌ هێزه‌ هاوپه‌یمانه‌كان بۆ له‌ناوبردنی نه‌یاره‌كانیان به‌كاریان هێنا له‌گونده‌كانی هه‌ورامان بۆ له‌ناوبردنی چه‌كدارانی‌ "ئه‌نسار ئیسلام".

 

ئه‌م نه‌خۆشییه‌ بووه‌ته‌ جێگای‌ مشتومڕی‌ پزیشكه‌كان، پێیانوایه‌ هۆكاری‌ نه‌خۆشیه‌كه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ده‌وربه‌رو به‌كارهێنانی‌ چه‌كه‌ مه‌ترسیداره‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ به‌توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ ساغیان نه‌كردووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌پاڵ ئه‌مانه‌شدا سه‌لماوه‌ كه‌ پیسی‌ ژینگه‌و خۆراك‌و هاوسه‌رگیری خزمایه‌تی كاریگه‌ر هه‌یه‌ له‌سه‌ر ده‌ركه‌وتنی نه‌خۆشیه‌كه‌.

 

له‌مانگی ئایاری‌ ساڵی 2007ه‌وه‌ له‌هه‌رێمی كوردستاندا داتاكانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ تۆمار كراون، ئێستا له‌كوردستان زیاتر له‌ ده‌ هه‌زار نه‌خۆش هه‌ن، 5400 له‌ناوچه‌كانی (سلێمانی، هه‌ڵه‌بجه‌، گه‌رمیان) دایه‌، له‌ناوچه‌كانی هه‌ولێریش زیاتر  4500نه‌خۆش هه‌ن‌و 10%  ئه‌و نه‌خۆشانه‌ گیانیان له‌ده‌ستداوه‌.

 

چاره‌سه‌كردنی ئه‌م جۆره‌ نه‌خۆشیانه‌ش له‌منداڵاندا دوو جۆره‌، جۆرێكیان له‌رێگای قه‌سته‌ری دڵه‌وه‌و ئه‌وی دیكه‌یان له‌رێگای كردنه‌وه‌ی‌ سنگی منداڵه‌كه‌وه‌ ده‌بێت، ئه‌و منداڵانه‌ كه‌ له‌كوردستاندا ناتوانرێت چاره‌سه‌ر بكرێت، له‌رێگای رێكخراوی منداڵپارێزی كوردستان ده‌نێردرێنه‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات، تائێستاش زیاتر له‌ 400 منداڵ بۆ هیندستان‌و 260 منداڵ بۆ نه‌مسا‌و 600 منداڵ بۆ ئیتاڵیا نێردراون.

 

رێكخراوی منداڵپارێزی كوردستان، رێكخراوێكی ناحكومی سه‌ربه‌خۆیه‌  له‌ساڵی 1991  له‌هه‌رێمی كوردستان له‌لایه‌ن (هێرۆ ئیبراهیم ئه‌حمه‌د) كۆمه‌لێك ستافی خۆبه‌خشه‌وه‌ دامه‌زراوه‌، وه‌ك خۆیان ده‌ڵێن كاریان چاودێری باری ژیان‌و گوزه‌رانی منداڵانه‌‌و یه‌كێك له‌سێكته‌ره‌كانیشیان ته‌ندروستیه‌.

 

باوكی شاگوڵ ساڵح، ته‌مه‌ن چوارمانگ، دانیشتوی هه‌ڵه‌بجه‌یه‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ پزیشكه‌كان پێیان وتووه‌ كچه‌كه‌ی‌ به‌هۆی‌ چه‌كه‌ قورسه‌كانه‌وه‌ دڵی كونی تێدایه‌و دیواری دڵیشی بۆ دروست نه‌بێت، ئێستا چاوی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ منداڵپارێز بینێرنه‌ ده‌ره‌وه‌، به‌و هیوایه‌ی‌ له‌وێ‌ چاره‌سه‌رێكی‌ هه‌بێت.

 

له‌كوردستاندا سه‌نته‌رێكی تایبه‌ت به‌نه‌خۆشی‌ دڵی‌ منداڵان نییه‌، ئێستا فه‌رمانگه‌ی‌ ته‌ندروستی‌ سلێمانی‌ ده‌ستیان داوه‌ته‌ پرۆژه‌یه‌كی‌ له‌م جۆره‌، به‌ڵام ته‌واو نه‌بووه‌.

 

د.میران محه‌مه‌د، به‌رێوه‌به‌ری فه‌رمانگه‌ی‌ ته‌ندروستی سلێمانی به‌"نیقاش"ی‌ وت "بینای‌ سه‌نته‌ره‌كه‌ ته‌واو بووه‌، به‌ڵام به‌هۆی قه‌یرانی دارایه‌وه‌ تاوه‌كو ئێستا نه‌مانتوانیوه‌ ئامێری تایبه‌تی بۆ دابین بكه‌ین، چونكه‌ كرێی تێچوون‌و گواستنه‌وه‌ی‌ ئه‌و ئامێرانه‌ پاره‌یه‌كی زۆری ده‌وێت".

 

له‌هه‌ولێریش هه‌وڵێكی‌ له‌و جۆره‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌یان كردنه‌وه‌ی‌ به‌شێكی‌ بچووكه‌ له‌ناو نه‌خۆشخانه‌ی‌ دڵی‌ گه‌وران، ئه‌م پرۆژه‌یه‌ش هێشتا ته‌واو نه‌بووه‌.

 

ره‌یان حه‌سه‌ن ئه‌مین، منداڵێكی دوانزه‌ رۆژه‌ بوو، له‌پڕ كردیان به‌ژووی دكتۆر ئاسۆدا، دایكی كه‌ سیمای ده‌موچاوی زه‌رد هه‌ڵگه‌رابوو وتی "ئۆكسجین كه‌م بووه‌ له‌نه‌خۆشخانه‌ی شاره‌وه‌ به‌په‌له‌ هێناومه‌ بۆ ئێره‌".

 

دوای پشكنین‌و ئیكۆی دڵی منداڵه‌كه‌، ده‌نگی لێدانه‌ نارێكه‌كانی دڵی له‌رێگای ئامێره‌كه‌وه‌ به‌ئاسانی ده‌بیسترا، د. ئاسۆ وتی‌ "كونێكی 9 مللم ده‌رچه‌ی‌ دڵ‌و كونێكی دیكه‌ش له‌گوێچكه‌له‌دا هه‌یه‌، بۆرییه‌كانی دڵی هه‌ردووكیان نارێك بوون، تا كێشی نه‌بیت به‌چوار كیلۆو نیو ناتوانرێت نه‌شته‌رگه‌ری بۆ بكرێت".

 

دایكی ڕه‌یان، له‌كاتی‌ پشكنینی‌ منداڵه‌كه‌یدا به‌"نیقاش"ی‌ وت "خه‌ڵكی ناوچه‌ی كه‌لارم ئه‌مه‌ نۆهه‌م مناڵمه‌، مناڵه‌كانی ترم هیچ كێشه‌یان نه‌بووه‌، هیچ جۆره‌ خزمایه‌تیه‌كیشمان له‌گه‌ڵ مێرده‌كه‌مدا نیه‌، ده‌یبه‌مه‌ ماڵ، ده‌یده‌یمه‌ ده‌ست خوا".

 

د.ئاسۆ فایه‌ق، پسپۆڕی‌ نه‌خۆشه‌یه‌كانی‌ دڵی‌ منداڵان له‌سلێمانی، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ چه‌كه‌ قورسه‌كان كاریگه‌ری له‌سه‌ر زیادبوونی‌ نه‌خۆشییه‌كانی‌ دڵ هه‌یه‌، به‌ڵام به‌هۆی نه‌بوونی‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی جدی‌و سه‌نته‌رێكی لێكۆلێنه‌وه‌ی‌ باش نه‌توانراوه‌، هه‌موو راستییه‌كانی‌ به‌ته‌واوی‌ بسه‌لمێنرێن.

 

د. ئاسۆ ده‌مێ‌ ساڵه‌ خه‌ریكی‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ داتای‌ نه‌خۆشییه‌كانی‌ دڵی‌ منداڵانه‌، له‌مڕووه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "به‌كارهێنانی چه‌كه‌ قورسه‌كان‌و ژینگه‌و خۆراك، هه‌ندێك جاریش هۆكای‌ بۆماوه‌یی، كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌م نه‌خۆشیه‌ ده‌بێت".

 

ئاماژه‌ به‌وه‌ش ده‌كات كاریگه‌ری‌ به‌كارهێنانی‌ چه‌كه‌ قورسه‌كان به‌تایبه‌تی‌ له‌وناوچانه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ شه‌ڕی‌ زۆریان تیابووه‌، وه‌ك هه‌ڵه‌بجه‌، رانیه‌و چه‌مچه‌ماڵ (سه‌ر به‌سلێمانی‌) له‌گه‌ڵ كه‌ركوك، ده‌شڵێت "منداڵی‌ ئه‌و ناوچانه‌ كێشه‌یان زۆره‌ له‌بۆرییه‌كانی‌ دڵدا".

 

رێكخراوی منداڵپارێزی كوردستان كه‌ ئه‌ركی‌ بردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ منداڵه‌كان له‌ئه‌ستۆ ده‌گرێت، پشكنینی ئیكۆی دڵی منداڵه‌كان ده‌نێرێ بۆ نه‌خۆشخانه‌‌و له‌وێ‌ چاره‌سه‌ری‌ پێویستیان بۆ وه‌رده‌گیرێت.

 

ره‌نج عومه‌ر سدیق نوێنه‌ری‌ منداڵپارێزی كوردستان له‌نه‌مسا، كه‌ به‌ سه‌فه‌ر گه‌رابۆوه‌ بۆ كوردستان، به‌"نیقاش"ی‌ وت "هه‌موو ئه‌و منداڵانه‌ی‌ دێنه‌ نه‌مسا، چاره‌سه‌ریان له‌كوردستان قورس‌و ئه‌سته‌مه‌، له‌رێگای منداڵپارێزی كوردستان‌و به‌هاوكاری دكتۆر ئاسۆ منداڵاكان ده‌ست نیشان ده‌كرێن‌و ده‌نێرێن‌و چاره‌سه‌ری‌ پێویستیان بۆ وه‌رده‌گیرێت، هه‌ندێك منداڵ یه‌ك نه‌شته‌رگه‌ری‌و هه‌ندێكی دیكه‌ دوو تا سێ نه‌شته‌رگه‌ریان ده‌وێت".

 

رێكخراوه‌كه‌ ئه‌ركی‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ ناوه‌نده‌ پزیشكییه‌كه‌و تێچوونی‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ له‌ئه‌ستۆ ده‌گرێت، به‌ڵام تێچوونی‌ هاتوچۆ له‌سه‌ر نه‌خۆش‌و كه‌سوكاره‌كه‌یه‌تی‌، مه‌گه‌ر بۆ ئه‌وانه‌ نه‌بێت كه‌ توانای‌ داراییان كه‌مه‌.

 

نوعمان عه‌بدوره‌حمان به‌رێوه‌به‌ری‌ به‌رنامه‌كانی منداڵپارێز به‌"نیقاش"ی‌ وت "ته‌نها له‌ساڵی 2015دا زیاتر له‌464 منداڵمان له‌هه‌رێمی كوردستان‌و به‌شێكی عێراقیش ناردووه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ نه‌شته‌رگه‌ری، له‌ساڵانی‌ رابردووه‌وه‌ تائێستا 4500 منداڵ نه‌شته‌گه‌ریان بۆ كراوه‌ 99% نه‌شته‌رگه‌یه‌كانیان سه‌ركه‌توو بوون".

 

محه‌مه‌د تالب "رۆناڵدۆی‌ هه‌ورامان" یه‌كێكه‌ له‌و منداڵانه‌ی‌ چاره‌سه‌ری‌ بۆ كراوه‌، دوای سێ نه‌شته‌رگه‌ری له‌نه‌مسا، ئێستا باری ته‌ندروستی زۆر باشه‌و له‌ناو منداڵه‌كانی گه‌ڕه‌كدا یاری ده‌كات، وه‌ك خۆی ده‌ڵێت ده‌رچووه‌ بۆ پۆلی دووه‌می سه‌ره‌تایی، ده‌شڵێت "زیره‌كم له‌قوتابخانه‌و یاری باشیش ده‌كه‌م"، ئێستاش زۆر دایك‌و باوك هه‌ن هیوای‌ هه‌مان چاره‌نووس بۆ منداڵه‌كه‌یان ده‌خوازن.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌