راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

نامه‌یه‌ك بۆ شاره‌كه‌م
خه‌ونی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ موسڵ هێشتا هه‌ر زیندووه‌

نەوزەت شەمدین
ئه‌و گه‌مژه‌ییه‌ له‌ناخمدا مرد كه‌ پێیوابوو هه‌ر كه‌ جانتاكه‌م هه‌ڵگرت‌و له‌موسڵ دووركه‌وتمه‌وه‌، ده‌كرێت ئه‌و شاره‌ له‌بیربكه‌م، ئه‌وه‌تا سێیه‌م ساڵی غه‌ریبایه‌تیم تێده‌په‌ڕێت‌و هێشتا به‌یاده‌وه‌ریم به‌شه‌قام‌و…
13.10.2016  |  ئۆسلۆ
بازاڕی‌ موسڵ ساڵی‌ 1932 ( :وێنه الموسوعة الحرة)
بازاڕی‌ موسڵ ساڵی‌ 1932 ( :وێنه الموسوعة الحرة)

موسڵ كه‌ چل ساڵی‌ ته‌مه‌نم تیا بردووه‌ته‌ سه‌ر ره‌نگه‌ وه‌كو شاری Skienی نه‌رویج نه‌بێت كه‌ ئێستا له‌گه‌ڵ خێزانه‌ بچووكه‌كه‌م تێیدا نیشته‌جێم، چونكه‌ ئه‌و موسڵه‌ی چه‌ندین ده‌یه‌ی دوورودرێژ له‌پێشه‌وه‌ی شاره‌ عێراقیه‌كانه‌وه‌ بوو، جه‌نگه‌ بێسووده‌ یه‌ك له‌دوا یه‌كه‌كانی رژێمی به‌عس سزایانداو تیرۆریش به‌دڕنده‌ییه‌كه‌ی خنكاندوویه‌تی.

 

به‌هۆی‌ هه‌موو ئه‌و رووداوانه‌وه‌ خوێندن تێیدا پاشه‌كشه‌ی كردووه‌و جموجوڵی ئابووری وه‌ستاوه‌و خانه‌كانی سینه‌ماو شانۆی خانه‌نشین كراون‌و ژنانیش له‌زیندانی ماڵه‌وه‌دا به‌ندكراون‌و مه‌رگ بووه‌ته‌ سزا بۆ ساده‌ترین سه‌رپێچی یان ته‌نیا بیرۆكه‌یه‌كی گۆڕانكاری كه‌ به‌خه‌یاڵدا بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ نیشتمانه‌ كه‌ به‌سیمه‌ نه‌بینراوه‌كانی به‌ستوومیه‌ته‌وه‌و له‌خولگه‌ی خۆیدا ده‌مهێڵێته‌وه‌، ئه‌مه‌یه‌ جه‌وهه‌ره‌كه‌و شته‌كانی دیكه‌ش ته‌نیا ئه‌و توێكڵه‌ له‌سه‌ر یه‌كانه‌ن كه‌ هه‌لومه‌رج كه‌ڵه‌كه‌ی كردوون‌و ره‌نگه‌ هه‌ڵه‌كانی ئێمه‌ش وه‌كو هاوڵاتی رێگه‌یان به‌هه‌موو ئه‌وانه‌ دابێت رووبده‌ن‌و پاشان پشتیان تێكردین‌و به‌ئاسانی رۆیشتن.

 

ماوه‌یه‌كی زۆر پێموابوو من زیاترین كه‌سێكی موسڵی بم به‌ده‌ست كاریگه‌رییه‌كانی سه‌رگێژخواردنی تاراوگه‌وه‌ بناڵێنم‌و ته‌نیا كه‌سم كه‌ بۆم ده‌ركه‌وتووه‌ په‌تكی ناووكی نێوان شاره‌كان‌و رۆڵه‌كانیان هه‌رگیز ناپچڕێت، به‌ڵام ئه‌و رۆژه‌ی ئاماده‌ی ئه‌و دانیشتنه‌ بووم كه‌ مه‌ڵبه‌ندی رۆشنبیری عێراقی له‌ئۆسلۆ بۆ رۆماننووسی موسڵی محه‌مه‌د موفتی رێكیخستبوو، دركم به‌هه‌ڵه‌ گه‌وره‌كه‌م كرد.

 

ئه‌و ماوه‌ی 17 ساڵه‌ له‌نه‌رویج نیشته‌جێیه‌و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا وه‌ك ئه‌وه‌ وابوو ئێستا گه‌یشتبێت، چونكه‌ بۆنی باب سه‌رای‌و ناوچه‌ میللییه‌كانی لێده‌هات به‌ر له‌ته‌قاندنی تۆپی رۆژووشكاندن‌و له‌نێو ده‌سته‌كانیشه‌وه‌ پۆله‌ كۆتری دارستانه‌كان‌و په‌پوله‌ی پێده‌شته‌ به‌هارییه‌ ره‌نگاوڕه‌نگه‌كان ده‌رده‌چوون‌و له‌چاوانیشیه‌وه‌ فرمێسكی ئاواره‌كانی نێو كامپه‌كانی خه‌م‌و ئه‌وانه‌ی له‌گرتووخانه‌كاندا له‌ژێر چه‌پۆكی داگیركاری داعشدا ماون، ده‌هاته‌ خواره‌وه‌.

 

ئه‌و رۆژه‌ موفتی كاتێك به‌وره‌ی شۆڕشگێڕێكه‌وه‌ نه‌هامه‌تییه‌كانی كه‌سوكاری ده‌گواسته‌وه‌، فێریكردم نیشتمان ته‌نیا دروشمێك نییه‌ به‌رزی بكه‌ینه‌وه‌ یاخود بیچه‌سپێنین به‌دیواری ماڵه‌كانمان‌و كتێبه‌كانی قوتابخانه‌مانه‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌و له‌نێوچاوانماندا هه‌ڵكه‌ندراوه‌‌و له‌دڵ‌و ویژدانماندا شاردراوه‌ته‌وه‌و به‌رۆحمانه‌وه‌ لكاوه‌و هه‌نگاوه‌كانی كۆچ چه‌نده‌ دوورمان بخه‌نه‌وه‌ ئه‌و هه‌ر له‌ناخماندایه‌.

 

وه‌ك قوتابیه‌ك له‌یه‌كه‌م وانه‌یدا به‌شه‌رمه‌وه‌ پێموت "ئایا ده‌گه‌ڕێیته‌وه‌ بۆ موسڵ ئه‌گه‌ر رۆژێك ئاشتی تێدا به‌رقه‌رار بێت؟". كه‌مێك بیری كرده‌وه‌ به‌رله‌وه‌ی وه‌ڵام بداته‌وه‌ "ئه‌ی نابێت پێش ئه‌وه‌ به‌جێیبهێڵم !".

 

وا هه‌ستمكرد ده‌ستم بۆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی بردووه‌و هێڵێكی سووری مرۆییم به‌زاندووه‌، چونكه‌ له‌ نه‌رویج ناكرێت پرسیاری شتی تایبه‌تی له‌كه‌سانی نه‌ناسراو بكه‌یت‌و به‌زۆری گفتوگۆكان له‌باره‌ی كه‌شوهه‌واو به‌سه‌ربردنی پشوو خواردنن. موفتی هه‌موو ئه‌وانه‌ی سڕیه‌وه‌و گێڕامیه‌وه‌ له‌خه‌یاڵڕۆیشتنه‌كه‌م‌و وتی "ده‌بێت ئه‌و قه‌رزه‌ی موسڵ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ له‌ئه‌ستۆماندایه‌". ده‌ستبه‌جێش ئه‌و نیشانه‌ی پرسیاره‌ی وه‌رگرت كه‌ له‌سه‌ر روخسارم دروستبووبوو، به‌رده‌وامبوو "ده‌بێت له‌چوارچێوه‌ی عێراقدا بیهێڵینه‌وه‌و رێ له‌وانه‌ بگرین كه‌ ده‌یانه‌وێت دوای ئازادبوونی له‌داعش جیای بكه‌نه‌وه‌ به‌بیانووی گۆڕینی بۆ هه‌رێم و پرۆژه‌ی تر كه‌ له‌نێوان سیاسییه‌كاندا باس ده‌كرێن‌و كۆنگره‌و سیمیناریان بۆ ده‌گرن‌و له‌ كه‌ناڵه‌كانی میدیاشدا بانگه‌شه‌یان بۆ ده‌كه‌ن، به‌ڵام به‌بێ ئه‌وه‌ی رای ئه‌و هاووڵاتیانه‌ی شاره‌كه‌ وه‌ربگرن كه‌ له‌موسڵدا دابڕاون به‌هۆی پچڕانی ئامرازه‌كانی په‌یوه‌ندیكردن له‌ته‌له‌فۆن‌و ئینته‌رنێت‌و قه‌ده‌غه‌كردنی به‌كارهێنانی ئامێره‌كانی سه‌ته‌لایتی ته‌له‌فزیۆن".

 

"ئایا كردنی به‌هه‌رێم چاره‌سه‌ر نییه‌ بۆ رێگرتن له‌دووباره‌بوونه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی له‌موسڵ رووده‌دات له‌پشتگوێخستنی دۆسێ ئه‌منی‌و ئابووریه‌كانی له‌لایه‌ن به‌غداو به‌ته‌نیا ته‌ماشاكردنی كه‌ به‌ده‌ست شێرپه‌نجه‌ی تیرۆره‌وه‌ ده‌ناڵێنێت‌و پاشان به‌جێهێشتنی وه‌ك پاروویه‌كی ئاسان به‌هۆی كێشانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ ئه‌منییه‌كه‌یه‌وه‌". به‌هێمنی قسه‌كه‌ی پێبڕیم له‌كاتێكدا ده‌ستی له‌سه‌ر شانم دانا "ئه‌و سیناریۆیه‌ی ئێستا هه‌یه‌ بریتیه‌ له‌كردنی نه‌ینه‌وا به‌چه‌ند پارێزگایه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی ئه‌تنیكی‌و تایفی‌و ئه‌مه‌ش له‌دووتوێیدا مه‌ترسییه‌كی ئاینده‌یی گه‌وره‌ی هه‌ڵگرتووه‌".

 

دووباره‌ لێم پرسیه‌وه‌ "سروشتی هه‌رێمه‌كان وایه‌ كۆمه‌ڵێك كه‌س ئینتیما كۆیان ده‌كاته‌وه‌و له‌به‌ر رۆشنایی ئه‌وه‌دا یه‌كه‌ ئیدارییه‌كان پێكدێن"، وه‌ك ره‌تكردنه‌وه‌یه‌ك په‌نجه‌ی جوڵاند "ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ نه‌ینه‌وادا ناگونجێت، چونكه‌ پێكهاته‌ گریمانه‌ییه‌كانی پارێزگاكان له‌بنه‌ڕه‌تدا تووشی برینێكی قووڵ بوون كه‌ داعش دروستیكرووه‌و هۆكاره‌كانی ناكۆكیه‌كه‌ هه‌ر ده‌مێنن‌و ناتوانرێت به‌ئاسانی له‌هه‌رێمێكدا كۆبكرێنه‌وه‌، به‌ڵكو هه‌ندێكیان پێیان باشه‌ له‌گه‌ڵ دراوسێكاندا تێكه‌ڵ ببن بۆ نموونه‌ وه‌ك قه‌زای شنگال‌و شاره‌كانی ده‌شتی نه‌ینه‌وا، ئه‌و شارانه‌ هه‌رگیز دوودڵ نابن له‌وه‌ی داوا بكه‌ن بخرێنه‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان له‌بری ئه‌وه‌ی بچنه‌ نێو سیستمێكی ئیداری ناڕوونه‌وه‌ به‌بێ پارێزگاری یان سه‌رچاوه‌یه‌كی روونی پشتوانی دارایی ئه‌گه‌ر به‌غدا په‌سه‌ندكردن‌و پشتیوانیكردنی له‌بودجه‌ی گشتی ره‌ت بكاته‌وه‌".

 

سه‌رله‌نوێ نیشانه‌كانی سه‌رگێژخواردنی تاراوگه‌ دایگرتمه‌وه‌ كاتێك هه‌وڵمدا تێكه‌ڵاوی هزری نێوان ئاوات‌و واقیعی حاڵ شیبكه‌مه‌وه‌، چونكه‌ مه‌ده‌نییه‌كان هیچ رێگه‌یه‌كیان له‌به‌رده‌مدا نییه‌ جگه‌ له‌چوونه‌ نێو گێژاوی ململانێ سیاسیه‌كان‌و هه‌ر كه‌ خه‌ریكبن له‌قه‌یرانێك بێنه‌ده‌ره‌وه‌ ده‌بینن قه‌یرانێكی تر قۆڵی‌ هه‌شتپێئاساكانی بۆ كردوونه‌ته‌وه‌، وه‌ك كه‌سێك له‌گه‌ڵ خۆی قسه‌ بكات وتم "مه‌سه‌له‌كه‌ به‌نده‌ به‌و بڕیاره‌ی كه‌ خه‌ڵك ده‌یدات"، محه‌مه‌د موفتی زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌كی كردو وه‌ك جوڵه‌یه‌كی پێشوه‌خت بۆ قسه‌كه‌ی، ده‌ستی كرده‌وه‌، به‌ڵام من به‌رده‌وام بووم "دانه‌وه‌ی قه‌رزی شاره‌كه‌مان خۆی له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكدا بین بۆئه‌وه‌ی بڕیار له‌چاره‌نووسی خۆیان بده‌ن نه‌ك خه‌ڵك له‌بری ئه‌وان بڕیار بدات، پێویسته‌ ته‌نیا گوێ بۆ ئه‌م ده‌نگه‌ بگرین‌و بیگوازینه‌وه‌ بۆ جیهان بۆ به‌ده‌ستهێنانی پشتگیری‌و پشتیوانی".

 

به‌تێگه‌یشتنه‌وه‌ سه‌ری له‌قاند ئیتر سیمه‌ نه‌بینراوه‌كانی نیشتمان به‌توندی رایانكێشام‌و وتم "پێویسته‌ خه‌ڵكی نه‌ینه‌وا سوود له‌و په‌نده‌ قورسه‌ وه‌ربگرن‌و به‌دوای هه‌مان ئه‌و خاڵه‌ هاوبه‌شانه‌دا بگه‌ڕێن كه‌ پێشتر كۆیكردبوونه‌وه‌و وایكردبوو زه‌نگی كڵێساكان له‌ته‌نیشت بڵندگۆی مزگه‌وته‌كانه‌وه‌ لێبده‌ن له‌چوارچێوه‌ی ئاشتییه‌كدا كه‌ عه‌ره‌ب‌و كوردو توركمان‌و ئێزدی‌و شه‌به‌ك تامه‌ شیرینه‌كه‌یان چه‌شت".

 

زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌كی گه‌وره‌ی كردو سه‌یری چاوی كردم‌و لێی پرسیم "ئایا ده‌گه‌ڕێیته‌وه‌ بۆ موسڵ ئه‌گه‌ر رۆژێك ئاشتی تێدا به‌رقه‌رار بێت؟". ده‌ستبه‌جێ به‌لاسایی كردنه‌وه‌ی شێوازی قسه‌كردنه‌كه‌ی ئه‌و وه‌ڵامم دایه‌وه‌ "ئه‌ی نابێت پێش ئه‌وه‌ به‌جێیبهێڵم!".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌