راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

به‌ڵاكه‌ی‌ كه‌رتی‌ ته‌ندروستی‌
حكومه‌تی‌ هه‌رێم ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌سه‌ر قاچاخچێتی‌ ده‌رماندا ناشكێت

ئیسماعیل عوسمان
حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان تائێستا توانای‌ ناشكێت به‌سه‌ر رێگه‌گرتن له‌قاچاغچێتی‌ ده‌رمان، گومانی‌ ساغنه‌كراوه‌ی‌ ناو خه‌ڵكیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م بازرگانییه‌، به‌رپرسه‌ باڵاكانی‌ له‌پشته‌وه‌ن.
15.09.2016  |  سلێمانی
ده‌رمانخانه‌یه‌ك له‌سلێمانی‌ ( :وێنه Ismail Othman)
ده‌رمانخانه‌یه‌ك له‌سلێمانی‌ ( :وێنه Ismail Othman)

سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌پێی‌ ستانداره‌كانی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان، هه‌موو ئه‌و ده‌رمانانه‌ی‌ دێنه‌ ناوه‌وه‌ ده‌بێت به‌فلته‌ری‌ "كۆنترۆڵی‌ جۆری"دا بڕۆن‌و ره‌زامه‌ندیان پێبدرێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا نه‌توانراوه‌ كۆنترۆڵی‌ ده‌رمانی‌ قاچاغ بكرێت.

 

له‌ئێستادا ئه‌و یاساو رێنمای دانراوه‌ بۆ هێنان ده‌رمان وه‌ك پێویست جێبه‌جێناكرێت، كۆمه‌ڵێك كه‌س مامه‌ڵه‌ به‌ ده‌رمانه‌وه‌ ده‌كه‌ن به‌شێوه‌ی‌ نایاسایی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ چاودێری‌ توندیش نییه‌، ده‌رمانه‌ قاچاخه‌كان به‌ئاسانی‌ له‌بازاڕدا ساغ ده‌بنه‌وه‌.

 

قاچاخچیه‌تی ده‌رمان، هه‌موو ئه‌و ده‌رمانانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ نایاسایی‌‌و به‌بێ‌ تێپه‌ڕبوون به‌كۆنترۆڵی‌ جۆری‌ تێپه‌ڕ ده‌بن (كۆنترۆڵی‌ جۆری‌ – ده‌زگایه‌كه‌ له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی‌ ته‌ندروستییه‌وه‌ سه‌رپه‌رشتی‌ ده‌كرێت، پاش پشكنین ستیكه‌ر ده‌دات له‌و ده‌رمانانه‌ی‌ دێنه‌ ناوه‌وه‌)، زۆرترین ئه‌و ده‌رمانانه‌ش كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ ده‌هێنرێن ئه‌وانه‌ن كه‌ خواستی بازاریان له‌سه‌ره‌، وه‌ك ده‌رمانی نه‌خۆشیه‌ درێژخایه‌نه‌كان (به‌رزی‌ په‌ستانی‌ خوێن، شه‌كره‌، نه‌خۆشییه‌كانی‌ دڵ) شیرپه‌نجه‌.

 

به‌رپرسانی‌ ته‌ندروستی‌ هه‌رێم ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌و ده‌رمانه‌ قاچاخانه‌ توركیاو شاره‌كانی‌ خوارووی‌ عێراقن كه‌ به‌چه‌ندین رێگای‌ جیاواز ده‌رمانیان لێوه‌ ده‌هێنرێت.

 

د.گۆران رۆژبه‌یانی، به‌رپرسی كۆنترۆڵ جۆری ده‌رمان له‌هه‌رێمی‌ كوردستان ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌رده‌وام ده‌ست به‌سه‌ر ده‌رمانی‌ قاچاخدا ده‌گیرێت‌و به‌"نیقاش"ی‌ وت "له‌مانگی تشرینی یه‌كه‌م ساڵی 2015دا (150) ته‌ن ده‌رمان قاچاخ له‌ كه‌ركوكدا ده‌ستی به‌سه‌ردا گیراوه‌".

 

هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ قسه‌یان بۆ "نیقاش" كردووه‌ ته‌ئكید له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌بازرگانی كردن هیچی كه‌متر نیه‌ له‌بازرگانی نه‌وت‌و چه‌ك، زۆرترین ئه‌و كه‌سانه‌ش ئه‌و كاره‌ ده‌كه‌ن حیزب‌و كه‌سانی سیاسین، یان كه‌سانێكن كه‌ خه‌ڵكی سیاسیان له‌پشته‌وه‌یه‌.

 

د.ژین ئه‌وره‌حمان موتابچی، پسپۆر ده‌رمانسازو مامۆستای زانكۆ سلێمانی، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كاری ده‌رمان كارێكی پڕ قازانجه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌ی نایاسایی مامه‌ڵه‌ی‌ پێوه‌ بكرێت، بۆیه‌ تائێستا نه‌توانراوه‌ كۆنترۆڵ بكرێت.

 

موتابچی‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "بازرگانی ده‌رمان ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ ئیستغلال كراو قاچاخی پێوه‌ كرا، خۆ ده‌دات له‌بازرگانی نه‌وت‌و چه‌ك‌و ماده‌ هۆشبه‌ره‌كان، به‌ڵام ئه‌گه‌ر یاسا جێبه‌جێبكرێت قازانجی به‌و جۆره‌ نابێت كه‌ ئێستا هه‌یه‌".

 

كۆمپانیا به‌ناوبانگه‌كانی‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ ده‌رمان له‌رێی‌ وڵاتانی‌ (ئیمارات، ئه‌رده‌ن، لوبنان) ده‌رمانه‌كانیان له‌خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست دابه‌ش ده‌كه‌ن، له‌و وڵاتانه‌وه‌ به‌ڕێگای‌ جیاواز ده‌رمان ده‌گواسترێته‌وه‌ بۆ عێراق‌و هه‌رێمی‌ كوردستان، ئه‌وه‌ی‌ به‌ره‌سمی‌ دێت پاش پشكنین مۆڵه‌تی‌ بۆ ده‌كرێت، ئه‌وه‌شی‌ كه‌ به‌قاچاخ دێت هیچ پشكنینێك نایگرێته‌وه‌.

 

به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ به‌قاچاخهێنانی‌ ده‌رمان به‌دوو رێگای‌ سه‌ره‌كی‌ ده‌بێت، رێگه‌یه‌كیان به‌پشتی‌ بازگه‌كاندا تێپه‌ڕ ده‌بن‌و به‌نهێنی‌ ده‌گه‌نه‌ ناو شاره‌كان، رێگای‌ دووه‌م به‌بازگه‌كاندا تێپه‌ڕ ده‌بن، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی‌ نایاسایی‌ نوسراوی‌ رێگه‌پێدانیان بۆ كراوه‌.

 

د.ئاراس عه‌لی محمد، كه‌ دكتۆری گه‌نجه‌و له‌ده‌رمانخانه‌ی‌ (دایك) له‌شاری‌ سلێمانی كارده‌كات، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات به‌هۆی‌ نه‌بونی سیسته‌می ته‌ندروستی كه‌ كاری ده‌رمان رێك بخات‌و دابه‌ش نه‌كردنی له‌لایه‌ن ده‌زگای (هێنان‌و هاورده‌كردنی ده‌رمان) وایكردووه‌ كه‌ كۆمپانیا باشه‌كانیش له‌رێگای قاچاخیه‌وه‌ ده‌رمان بهێننه‌ هه‌رێم.

 

به‌قسه‌ی‌ د. ئاراس، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ پشكنینی‌ ده‌رمان له‌كۆنترۆڵی‌ جۆری‌ به‌رۆتینی‌ قورسدا تێپه‌ڕ ده‌بێت‌و هه‌ندێجار ماوه‌كه‌ی‌ ده‌گاته‌ دوو مانگ، بۆیه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و كۆمپانیایانه‌ش كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ فه‌رمی‌ مۆڵه‌تی‌ هێنانی‌ ده‌رمانیان هه‌یه‌، به‌شێك له‌ده‌رمانه‌كه‌یان به‌قاچاخ ده‌هێننه‌ ناوه‌وه‌، تا له‌كات‌و تێچوونی‌ زۆر ده‌ربازیان ببێت.

 

د. ئاراس ده‌شڵێت "زۆرجار ئه‌و ده‌رمانه‌ی‌ به‌نوسراوێك به‌ناوی رێگه‌ پێدانه‌وه‌ له‌بازگه‌كان تێده‌په‌رێ‌و له‌بازار ده‌فرۆشرێت، زۆرێك له‌و ده‌رمانه‌ی‌ دێته‌ هه‌رێم خه‌حس ناكرێت، چونكه‌ به‌شێك له‌كۆمپانیا گه‌وره‌كانی ده‌رمان، خاوه‌نه‌كانیان به‌رپرسی‌ حزبین‌و له‌سه‌روی یاساون".

 

یه‌كێك له‌كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ به‌رده‌وامی‌ قاچاخی‌ ده‌رمان ئه‌وه‌یه‌، ده‌زگا كوالێتی‌ كۆنترۆڵ توانای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌به‌رده‌ستدا نییه‌ هه‌موو جۆره‌كانی‌ ده‌رمان بپشكنێت، د. ئاراس له‌به‌رپرسی كوالیتی كۆنترۆڵی‌ گوێ‌ لێبووه‌ كاتێك وتوویه‌تی‌ "ئێمه‌ ده‌توانین پشكنین بۆ 30%-35% ئه‌و ده‌رمانانه‌ بكه‌ین كه‌ ده‌هێنرێته‌ بازاره‌وه‌".

 

باس‌و خواسی‌ به‌قاچاخهێنانی‌ ده‌رمان به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌ربڵاو له‌ناو خه‌ڵكیدا باسی‌ لێوه‌ ده‌كرێت، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ زۆر كه‌س گومان بكه‌ن له‌جۆری‌ ده‌رمانه‌كان‌و كۆی‌ كه‌رتی‌ ته‌ندروستی‌، ته‌نانه‌ت زۆرجار ئه‌وانه‌ی‌ توانای‌ داراییان باشه‌ كه‌سوكاریان له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ كوردستان راده‌سپێرن ده‌رمانیان بۆ بهێنن.

 

خه‌یری حه‌سه‌ن، كه‌ هاوڵاتییه‌كی‌ خه‌ڵكی شه‌نگاله‌و ماوه‌ دوو ساڵه‌ له‌هه‌رێمی كوردستانه‌، له‌و كاته‌ی‌ ده‌رمانی‌ خێزانه‌كه‌ی‌ به‌ده‌وه‌سته‌وه‌ بوو (نورا فه‌له‌ك - 34 ساڵ) به‌"نیقاش"ی‌ وت " من نازانم ئه‌م ده‌رمان كڕیوه‌ چیه‌؟ ته‌نها ئه‌وه‌ ده‌زانم كه‌ دكتۆر بۆی‌ نوسیوه‌ بۆ فه‌قه‌رات ده‌بێت".

 

كاتێك نه‌خۆش ده‌رمان ده‌كڕێت هیچ هۆكارێك نییه‌ له‌رێیه‌وه‌ بزانێت ئه‌و ده‌رمانه‌ی‌ كڕیوێتی‌ به‌كۆنترۆڵی‌ حكومه‌تدا تێپه‌ڕبووه‌ یان نا، چونكه‌ ئه‌و ستیكه‌ره‌ی‌ له‌كۆنترۆڵی‌ جۆری‌ ده‌درێت به‌ده‌رمانه‌ پشكنراوه‌كان، به‌ئاسانی‌ ده‌توانێت له‌بازاڕدا به‌ساخته‌ دروست بكرێته‌وه‌.

 

د.یادگار ئه‌حمه‌د سدیق، پسپۆڕی ده‌رمانساز، خاوه‌ن كۆگای (یادگار) له‌سلێمانی، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات ده‌رمان یه‌كێكه‌ له‌بزنسه‌ گه‌وره‌كان، ئه‌و ده‌رمانه‌ی‌ قاچاخچیه‌تی پێوه‌ ده‌كرێت خواستی زۆری له‌سه‌ره‌، له‌وه‌ڵامی ئه‌وه‌ی كێ‌ له‌پشت قاچاخچیه‌تی ده‌رمانه‌وه‌؟ وتی‌" كێ له‌پشت نه‌وت‌و چه‌كه‌وه‌یه‌، هه‌مان كه‌سیش له‌پشت ده‌رمانه‌وه‌یه‌، چونكه‌ كه‌س ناتوانێت ده‌رمان داخڵ بكات تا پشتی‌ نه‌بێت، حزبه‌كانش نایانه‌وێت چاره‌سه‌ری‌  بكه‌ن".

 

زۆرجار كۆگانی ده‌رمان، ده‌رمان له‌ده‌ست قاچاخچی ده‌كڕن به‌نرخێكی كه‌متر له‌بازاڕو دواتر به‌ڕێگای‌ خۆیان ده‌یفرۆشنه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ سه‌ركێشی‌ یاسایی‌ تێدایه‌، به‌ڵام قازانجه‌ زۆره‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌ ده‌هێنێت سڵی‌ لێنه‌كه‌نه‌وه‌.

 

قاچاخچیه‌تی‌و فێڵكردن له‌ده‌رماندا له‌رووی یاسایه‌وه‌ یاساغه‌، یاسای ژماره‌ 40 پیشه‌ی ده‌رمانخانه‌كانی ساڵی 1970 عێراق به‌روونی‌ باسی‌ له‌م حاڵه‌تانه‌ كردووه‌.

 

فه‌یسه‌ل مه‌هدی، پسپۆر له‌بواری یاسا له‌دادگای هه‌ڵه‌بجه‌، ئه‌و ده‌قه‌ یاساییانه‌ی‌ بۆ "نیقاش" رونكرده‌وه‌و وتی‌ "سزای‌ ئه‌و جۆره‌ كارانه‌ زیندانی له‌ساڵێك بۆ سێ ساڵ، له‌گه‌ڵ غه‌رامه‌ كردنه‌ به‌پێ جۆری‌و شێوازی كاره‌كه‌".

 

زۆربه‌ی‌ ئه‌و پسپۆڕانه‌ی‌ ده‌رمان كه‌ په‌یامنێری‌ "نیقاش" قسه‌ی‌ له‌گه‌ڵ كردن، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و ده‌رمانه‌ی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ ره‌سمی‌ دێته‌ بازاڕه‌وه‌ به‌شی‌ پێداویستی‌ خه‌ڵكی‌ ناكات، بۆیه‌ رۆژ به‌رۆژ قاچاخی‌ ده‌رمان بره‌و ده‌سه‌نێت، ده‌زگا ته‌ندروستییه‌كانیش چاودێری‌ وردیان له‌سه‌ر كۆگاكانی‌ ده‌رمان نییه‌، بۆیه‌ ساغكردنه‌وه‌ی‌ ده‌رمانه‌كه‌ له‌بازاڕدا زۆر قورس نابێت.

 

پسپۆرێكی ده‌رمان كه‌ خۆی‌ داوایكرد ناوی‌ بڵاونه‌كرێته‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ده‌رمانی شێرپه‌نجه‌م به‌مه‌منونی له‌قاچاخچی ده‌رمان كڕیوه‌، چونكه‌ نه‌خۆش هه‌بووه‌ پێویستی پێ بوو، كه‌سیش ناتوانێت كۆنترۆڵی‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ بكات".

 

د.گۆران رۆژبه‌یانی، به‌رپرسی كۆنترۆڵ جۆری ده‌رمان هه‌رێم، ته‌ئكیدی له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ له‌هه‌موو دونیا ده‌رمانی‌ قاچاخ هه‌یه‌، به‌ڵام له‌كوردستاندا رێژه‌كه‌ی‌ زیاتره‌و ده‌ڵێت "به‌شێك له‌و ده‌رمانانه‌ به‌فێڵ‌و ئاسانكاریی‌ له‌بازگاكان دێنه‌ ناوه‌وه‌".

 

رۆژبه‌یانی‌ ئه‌وه‌ ره‌ت ده‌كاته‌وه‌ حزب له‌پشت هێنانی‌ ده‌رمانه‌وه‌ بێت‌و ده‌ڵێت "كه‌سانی قاچاخچین ئه‌و كاره‌ ده‌كه‌ن، چه‌ندین كه‌سیشمان داوه‌ته‌ دادگا".

 

"نیقاش" زۆر هه‌وڵیدا كه‌ چه‌ند قاچاخچیه‌كی ده‌رمان بدۆزێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ قسه‌یان له‌گه‌ڵ بكات، به‌ڵام هیچ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندیمان پێوه‌كردن ئاماده‌نه‌بوون ئه‌و كه‌سانه‌مان پێ بناسێنێت كه‌ ئه‌و كاره‌ ده‌كه‌ن، چونكه‌ مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیانیان دروست ده‌بوو،" به‌دیار چاوی حكومه‌ته‌وه‌ ئه‌و كاره‌ ده‌كه‌ن، خۆشیان له‌ پشت ئه‌و كاره‌وه‌ن" دكتۆر یادگار وای گوت.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌