راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

یاده‌وه‌ری‌ زیندوو
موڵك‌و ماڵی‌ جێماوی‌ یه‌هودییه‌كانی‌ عێراق دنیایه‌ خاوه‌نی‌ بۆ په‌یدابووه‌

ئه‌وه‌ی‌ له‌یه‌هودییه‌ عێراقییه‌كانی‌ پارێزگای‌ زیقار جێماوه‌، ته‌نیا كاروكاسپی‌‌و بیناو ته‌لارسازییه‌كه‌یانه‌كه‌ كه‌ بووه‌نه‌ته‌ به‌شێكی‌ گرنگ له‌یاده‌وه‌ری‌ ئه‌و شاره‌.
23.06.2016  |  زیقار
ئه‌ستێره‌ی‌ داوودی‌ له‌سه‌ر موڵك‌و ماڵی‌ جێماوی‌ یه‌هودییه‌كانی‌ عێراق ( :وێنه علي الناصري)
ئه‌ستێره‌ی‌ داوودی‌ له‌سه‌ر موڵك‌و ماڵی‌ جێماوی‌ یه‌هودییه‌كانی‌ عێراق ( :وێنه علي الناصري)

یه‌عقوب كۆهین دواهه‌مین كه‌سی‌ زیندووی‌ یه‌هودییه‌كان بوو له‌ناسرییه‌، له‌ساڵانی‌ حه‌فتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوو ئه‌ویش بۆ به‌سره‌ كۆچی‌ كردو له‌وێ‌ گیانی‌ سپاردو هه‌ر له‌وێش به‌خاك سپێردرا.

 

به‌رۆیشتنی‌ كۆهین په‌رده‌ له‌سه‌ر مێژووی‌ پڕ له‌چیرۆكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و رۆشنبیری‌ یه‌هودییه‌كان دادرایه‌وه‌، به‌ڵام دوای‌ خۆیان هونه‌رێكی‌ ته‌لارسازی‌ گه‌وره‌یان جێهێشت.

 

زۆربه‌ی‌ چیرۆكی‌ یه‌هودییه‌كانی‌ زیقار له‌یاده‌وه‌ری‌ ئه‌و كه‌سه‌نه‌دا ماوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵیاندا ژیاون‌و تائێستاش له‌ژیاندان.

 

پاش ساڵی‌ 1948 به‌هۆی‌ فشاری‌ سیاسی‌‌و ناكۆكی‌ نێوان وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌‌و ئیسرائیل، ژیانی‌ یه‌هودییه‌كان كه‌وته‌ به‌رده‌م بوومه‌له‌رزه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌، سه‌ره‌ڕای‌ گوشاره‌ زۆرو زه‌وه‌نده‌كان، ئه‌و ده‌مه‌ ئیسرائیل داوای‌ له‌یه‌هودییه‌كانی‌ عێراق كرد روو له‌وڵاته‌كه‌ی‌ بكه‌ن تا ژیانێكی‌ باشتریان بۆ دابین بكرێت، به‌هۆیه‌وه‌ به‌ده‌یان هه‌زاریان كۆچیان كرد، به‌ڵام دوای‌ خۆیان چه‌ندین كاری‌ بازرگانی‌‌و ته‌لارسازیان جێهێشت.

 

حاجی‌ سه‌لیم توه‌یلی‌ كه‌ سه‌ربازێكی‌ خانه‌نشینه‌و ساڵی‌ 1930 له‌دایكبووه‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ یه‌عقوب كۆهینی‌ بازرگان ناسراو به‌(ئه‌بو ئه‌میر) له‌دوای‌ خۆی‌ "خان نیدی‌" جێهێشتووه‌ كه‌ تایبه‌ت بووه‌ به‌كڕین‌و فرۆشتنی‌ لۆكه‌، هه‌روه‌ها كه‌ره‌سته‌ی‌ تایبه‌تی‌ هه‌بوو بۆ به‌رهه‌مهێنانی‌ تێزاب كه‌ به‌ئاڵتونچییه‌كانی‌ فرۆشتووه‌.

 

حاجی‌ سه‌لیم به‌"نیقاش"ی‌ وت "به‌شێك له‌و خان‌و موڵك‌و ماڵ‌و بازاڕو باڵه‌خانانه‌ی‌ یه‌هودییه‌كان له‌شاری‌ ناسرییه‌ جێیان هێشتووه‌، تائێستاش ماونه‌ته‌وه‌".

 

توه‌یلی‌ پێی‌ وایه‌ یه‌هودییه‌كانی‌ ناسرییه‌ به‌بێ‌ فشاری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ بڕیاری‌ رۆیشتنیان داوه‌، به‌ڵام رووداوه‌ سیاسییه‌كانی‌ دوای‌ ساڵی‌ 1948 وایكردووه‌ روو له‌ئیسرائیل بكه‌ن.

 

به‌هۆی‌ ئه‌و كۆچانه‌وه‌ یه‌هودییه‌كانی‌ عێراق كه‌ ژماره‌یان 135 هه‌زار كه‌س ده‌بوو له‌ساڵی‌ 1948، ژماره‌یان بۆ سه‌د كه‌س دابه‌زی‌ تا ساڵی‌ 2003.

 

ده‌شڵێت "یه‌هودییه‌كان كه‌ ئێره‌یان جێهێشت موڵك‌و ماڵه‌كه‌یان دا به‌ره‌هن به‌هاوڕێكانیان، واته‌ بڕێك پاره‌یان له‌به‌رامبه‌ریدا وه‌رگرت به‌و مه‌رجه‌ی‌ كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ پاره‌كه‌ بگێڕنه‌وه‌و ببنه‌وه‌ خاوه‌نی‌ موڵك‌و ماڵه‌كه‌".

 

د. عه‌بدولئه‌میر حه‌مدانی‌ ئاكادیمیست‌و توێژه‌ر له‌بواری‌ كه‌له‌پور، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ زیاتر له‌ 150 شوێنی‌ كه‌له‌پوری‌ یه‌هودییه‌كان له‌زیقاردا ماوه‌ته‌وه‌، له‌مڕووه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "چه‌ندین ماڵ‌و خان‌و ناوه‌ندی‌ بازرگانی‌‌و ئاینییان جێهێشتووه‌ كه‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت دروستكراون‌و ئه‌ستێره‌ی‌ داودییان له‌سه‌ره‌".

 

ده‌شڵێت "هینری‌ فیلد له‌توێژینه‌وه‌یه‌كیدا بۆ په‌یمانگای‌ خۆرهه‌ڵات له‌شیكاگۆ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كردووه‌ له‌سه‌ردانێكدا بۆ ناسرییه‌ له‌ساڵی‌ 1923 بینیوێتی‌ 400 كه‌سی‌ یه‌هودی‌ هه‌بوون له‌كۆی‌ 400 خێزانی‌ خاوه‌ن ئایین‌و مه‌زهه‌بی‌ جیاواز".

 

سه‌ره‌ڕای‌ گۆڕانی‌ رووكاری‌ شاره‌كه‌، به‌ڵام هێشتا له‌شه‌قامی‌ جمهوری‌ چه‌ندین تاق‌و جێی‌ تایبه‌ت به‌شوێنكاری‌ یه‌هودییه‌كان هه‌یه‌.

 

ئه‌بو جه‌مال كه‌ له‌دایكبووی‌ ساڵی‌ 1938ه‌ ئێستاش سه‌رده‌می‌ هه‌ڵسوكه‌وتی‌ له‌گه‌ڵ یه‌هودییه‌كانی‌ هاوڕێی‌ بیرماوه‌و له‌یاده‌وه‌ریدا سینه‌مای‌ شاره‌كه‌ به‌شێكی‌ زیندووه‌ كه‌ ئه‌ستێره‌ی‌ داودی‌ له‌سه‌ر نه‌خشێنراوه‌، له‌مڕووه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌م سینه‌مایه‌ یه‌هودییه‌كان خاوه‌نین، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت ته‌واوی‌ كردووه‌و داوێتی‌ به‌كرێ‌، زۆر كه‌س نرخه‌كه‌ی‌ نازانن‌و به‌شێوه‌یه‌كی‌ خراپ به‌كاریان هێناوه‌".

 

ئه‌بو جه‌مال هێشتا ناوی‌ به‌شێك له‌و یه‌هودییانه‌ی‌ بیری‌ ماوه‌ كه‌ له‌گه‌ڕه‌كه‌كه‌یاندابوون وه‌ك حه‌ییمی‌ سه‌راف‌و خزوری‌ هارون‌و شلیمۆی‌ فرۆشیاری‌ كه‌لوپه‌لی‌ بیناسازی‌‌و شوعای‌ خاوه‌نی‌ دوكانی‌ شتن‌و ئوتو.

 

حه‌سه‌ن عه‌لی‌ توێژه‌ری‌ مێژوویی‌ كه‌ نۆ كتێبی‌ له‌سه‌ر مێژووی‌ شاره‌كه‌ هه‌یه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كاتێك عوسمانییه‌كان شاری‌ ناسرییه‌یان بنیادناوه‌ پێویستیان به‌هێزێكی‌ كاریگه‌ری‌ ئابوری‌‌و دارایی‌ هه‌بووه‌، ئه‌و ده‌مه‌ش جڵه‌وی‌ بازرگانی‌ به‌ده‌ست یه‌هودییه‌كانه‌وه‌ بووه‌ به‌و پێیه‌ی‌ زۆرینه‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌یان پێكهێناوه‌.

 

ده‌شڵێت "كه‌سێكی‌ وه‌ك حیكمه‌توڵا كۆبجیان كه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌گه‌وره‌ بازرگانه‌كان ده‌ستی‌ به‌سه‌ر بازرگانی‌ یه‌هودییه‌كاندا گرتووه‌، به‌ڵام پاش ئه‌وه‌ی‌ شاره‌كه‌ فراوانكراوه‌و به‌فتوای‌ ئاینی‌ هانی‌ عه‌ره‌بی‌ موسوڵمان دراوه‌ تیای‌ نیشته‌جێبن، ئیتر كاریگه‌ری‌ یه‌هودییه‌كان كه‌متر بووه‌ته‌وه‌".

 

یه‌هودییه‌كان گه‌لێك لێهاتوویی‌‌و پیشه‌یان له‌دوای‌ خۆیان جێهشێتووه‌، هونه‌رمه‌ند ئیحسان فه‌ره‌ج (48 ساڵ) كه‌ خۆی‌ سائیبه‌یه‌و پیشه‌ی‌ ئاڵتونچێتییان له‌یه‌هودییه‌كانه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌، به‌"نیقاش"ی‌ وت "له‌پێكهاته‌یه‌كی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ یه‌كگرتوو بووین، باوكم له‌گه‌ڵ ئاڵتونچییه‌كی‌ یه‌هودی‌ كاری‌ ده‌كرد به‌ناوی‌ خزوری‌ هارون‌و له‌وه‌وه‌ كاره‌كه‌ فێربوو، دواییش هارون شاره‌كه‌ی‌ جێهێشت".

 

به‌مدواییه‌ یه‌هودییه‌كانی‌ عێراق داوایان له‌هه‌ردوو حكومه‌تی‌ عێراق‌و ئیسرائیل كرد قه‌ره‌بووی‌ ئه‌و موڵك‌و ماڵه‌یان بكه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ده‌ستیان چووه‌، به‌ڵام ئه‌میال كوهین كه‌ كه‌سوكاره‌كه‌ی‌ له‌شاری‌ به‌سره‌ ژیاون به‌رۆژنامه‌ شه‌رقولئه‌وسه‌تی‌ وتبوو "ئه‌م بابه‌ته‌ سیاسییه‌و یه‌هودیه‌كانی‌ عێراق باش ده‌زانن ناتوانن هیچ قه‌ره‌بوویه‌ك وه‌ربگرنه‌وه‌".

 

عه‌لا جاسم محه‌مه‌د به‌ڕێوه‌به‌ری‌ تۆماری‌ خانوبه‌ره‌ی‌ ناوچه‌ی‌ (سه‌وبا جه‌زیره‌) ئه‌وه‌ ره‌ت ده‌كاته‌وه‌ ئێستا هیچ خانووبه‌ره‌یه‌ك به‌ناوی‌ یه‌هودییه‌كانه‌وه‌ تۆمار بێت‌و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌و كاته‌ی‌ یه‌هودییه‌كان كۆچیان كردووه‌ ده‌ست به‌سه‌ر هه‌موو موڵك‌و ماڵه‌كه‌یاندا گیراوه‌‌و ره‌گه‌زنامه‌ی‌ عێراقییان لێ‌ سه‌ندراوه‌ته‌وه‌.

 

عه‌لا به‌"نیقاش"ی‌ وت "ره‌وتی‌ سیاسی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ دژی‌ پێكهێنانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل بوو له‌سه‌ر خاكی‌ فه‌له‌ستینی‌، بۆیه‌ حكومه‌تی‌ عێراقی‌ ده‌ستیگرت به‌سه‌ر موڵك‌و ماڵی‌ ئه‌و یه‌هودیانه‌ی‌ عێراقیان جێهێشت، ئه‌م سیاسه‌ته‌ له‌ساڵانی‌ شه‌سته‌كانه‌وه‌ به‌رده‌وام بوو هه‌تا 2003".

 

ده‌شڵێت "سه‌یره‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو هه‌رچی‌ موڵك‌و ماڵیان له‌ناسرییه‌ هه‌بوو ده‌ستی‌ به‌سه‌ردا گیرا، ته‌نها ئه‌وانه‌ی‌ قه‌زای‌ شه‌تره‌ نه‌بێت كه‌ دوای‌ كۆچكردنیان فرۆشتیان له‌ژێر ئه‌و ناوه‌ی‌ كه‌ گوایه‌ مه‌سیحی‌ بوون، له‌وێ‌ له‌ڕێی‌ وڵاتانی‌ ئه‌وروپییه‌وه‌ بریكارنامه‌یان بۆ هاوڕێكانیان ده‌كرده‌وه‌و ئه‌وانیش موڵك‌و ماڵه‌كه‌یان بۆ ده‌فرۆشتن".

 

باس له‌وه‌ش ده‌كات كه‌ خاوه‌نی‌ موڵك‌و ماڵی‌ یه‌هودییه‌كان هیچ ناوو شوێنه‌وارێكیان دیار نه‌ماوه‌، چونكه‌ كڕین‌و فرۆشتنی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ به‌گرێبه‌ستی‌ نێوان دوو لایه‌نه‌كه‌ خۆیان بووه‌ به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ لای‌ فه‌رمانگه‌ حكومییه‌كان تۆمار بكرێت.

 

به‌ڵام حه‌سه‌ن عه‌لی‌ توێژه‌ر ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ یه‌هودییه‌كان له‌سه‌رده‌می‌ كۆچكردنیان له‌ماوه‌ی‌ نێوان ساڵانی‌ 1948 بۆ 1952 چه‌ندین بێستان‌و بازاڕو بڕه‌ پاره‌ی‌ زۆریان جێهێشتووه‌‌و ده‌ڵێت "به‌شێك له‌و موڵك‌و ماڵانه‌ خۆیان به‌دیاری‌ داویانه‌ به‌ناسیاوو هاوڕێ‌و دۆسته‌كانیان، حكومه‌تیش ده‌ستی‌ به‌سه‌ر به‌شێكیاندا گرتووه‌و هه‌ندێكی‌ تریشیان له‌لایه‌ن كه‌سانی‌ ناسراوه‌وه‌ داگیركراون"، به‌ڵام ئاماده‌ نییه‌ ناوی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ بهێنێت‌و ده‌ڵێت "چونكه‌ زۆر له‌سه‌رم ده‌كه‌وێت".

 

سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌فه‌رمانگه‌كانی‌ ناسرییه‌ هیچ تۆمارێكی‌ فه‌رمی‌ نییه‌ له‌باره‌ی‌ موڵك‌و ماڵی‌ یه‌هودییه‌كانه‌وه‌، به‌ڵام یاده‌وه‌ری‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ له‌ژیاندا ماون له‌گه‌ڵ شوێنده‌ستی‌ یه‌هودییه‌كان خۆیان به‌روونی‌ به‌شاری‌ ناسرییه‌وه‌ دیاره‌، ناوه‌ ناوه‌ش به‌شێوه‌یه‌كی‌ شه‌رمنانه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ فه‌رمی‌‌و له‌ناو خه‌ڵكدا باسیان لێوه‌ ده‌كرێت.

 

 

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌