راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ئاراكسی‌ به‌ته‌مه‌نترین رزگاربووی‌ كۆمه‌ڵكوژییه‌كه‌
دواهه‌مین شایه‌تحاڵی‌ ئه‌رمه‌نه‌كان چیرۆكه‌كه‌ی‌ مایه‌وه‌و خۆی‌ چووه‌ ژێر گڵ

سه‌عد سه‌للوم
ئه‌و كاته‌ی‌ ئه‌م منداڵ بووه‌ له‌جینۆسایدی‌ ئه‌رمه‌ندا هه‌موو كه‌سوكاره‌كه‌ی‌ له‌ناوچوون، دواتر ژنێكی‌ عێراقی‌ هه‌ڵگیرتووه‌ته‌وه‌و ناوی‌ ناوه‌ فاتیمه‌، ئه‌مه‌ به‌كورتی‌ چیرۆكه‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كه‌ی‌ "ئاراكسی‌"ه‌.
26.11.2015  |  به‌غدا
ئه‌رمه‌نه‌كان له‌چاوه‌ڕوانی‌ وه‌ده‌رنانیان له‌توركیا ( :وێنه Wikimedia Commons)
ئه‌رمه‌نه‌كان له‌چاوه‌ڕوانی‌ وه‌ده‌رنانیان له‌توركیا ( :وێنه Wikimedia Commons)

ئاراكسی‌ بابازیان ئارشایكان ته‌مه‌نی‌ پێنج ساڵان بووه‌ كاتێك له‌ساڵی‌ 1915 توركیا ئه‌رمه‌نه‌كانی‌ جینۆساید كردووه‌، به‌و ته‌مه‌نه‌ منداڵییه‌وه‌ بووه‌ته‌ شایه‌تحاڵێك به‌سه‌ر ره‌شه‌كوژی‌‌و ده‌ركردنی‌ زۆره‌ملێی‌ ئه‌رمه‌نه‌كانه‌وه‌، له‌ناو ره‌وی‌ سه‌دان هه‌زار ئه‌رمه‌ن كه‌ ناچاركراون به‌پێ له‌توركیاوه‌ به‌ره‌و سوریا بكه‌ونه‌ رێ‌، زۆریان له‌رێگا به‌هۆی‌ تینوێتی‌‌و برسێتی‌‌و ماندووبوونه‌وه‌ گیانیان سپاردووه‌، به‌ڵام ئاراكسی‌ یه‌كێك بووه‌ له‌وانه‌ی‌ به‌ته‌نها له‌ناو خێزانه‌كه‌یدا رزگاری‌ بووه‌.

 

ئاراكسی‌ چه‌ند رۆژێك به‌ر له‌وه‌ی‌ كۆچی‌ دوایی‌ بكات چیرۆكه‌كه‌ی‌ بۆ "نیقاش" گێڕایه‌وه‌ (رۆژی‌ 22ی‌ ته‌مموزی‌ ئه‌مساڵ كۆچی‌ دوایی‌ كرد)، به‌وردی‌ ئه‌و رێگا سه‌خته‌ی‌ باسكرد كه‌ پیایدا تێپه‌ڕبوون‌و چۆن دواتر گه‌یشتووه‌ته‌ بیابانی‌ نێوان سوریاو عێراق‌و پیاوێك له‌هۆزی‌ جحێشان له‌ناوچه‌ی‌ سنوری‌ ره‌بیعه‌ له‌سوریا هه‌ڵیگرتووه‌ته‌وه‌و وایزانیوه‌ كوڕه‌، به‌ڵام دواتر كه‌ بۆی‌ روونبووه‌ته‌وه‌ كچه‌ داوێتی‌ به‌پیاوێكی‌ به‌ته‌مه‌ن ئه‌ویش له‌گه‌ڵ كچه‌كانی‌ خۆیدا په‌روه‌رده‌ی‌ كردووه‌.

 

دایكه‌ نوێیه‌كه‌ی‌ ئاراكسی‌ ناوی‌ ناوه‌ فاتیمه‌‌و به‌نازناوی‌ "فه‌توم" بانگیان كردووه‌، فه‌توم هه‌ر زوو له‌سه‌ر ده‌ستی‌ دایكی‌ فێری‌ داب‌و نه‌ریتی‌ خێزانه‌ گه‌ڕۆكه‌كانی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ بووه‌و زانیوێتی‌ كه‌ چۆن مه‌ڕو ماڵات بدۆشێت‌و چێشت لێبنێت‌و چیرۆك بگێڕێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت هه‌تا رۆژی‌ مردنیشی‌ له‌هۆزه‌ گه‌ڕۆكه‌كان دوور نه‌كه‌وته‌وه‌.

 

وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌چاره‌نووسی‌ ئه‌رمه‌ن‌و تایفه‌ نامسوڵمانه‌كانی‌ تری‌ ناوچه‌كه‌ نوسرابێت، ئه‌بێت له‌هه‌ر سه‌رده‌مێكدا به‌شیان كوشتن‌و ده‌ربه‌ده‌ری‌‌و ماڵوێرانی‌ بێت.

 

ملكون ملوكیان سه‌رۆكی‌ لیژنه‌ی‌ كارگێڕی‌ ئه‌رمه‌نی‌ ئارسۆدۆكس له‌عێراق به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌مڕۆ چه‌ند له‌دوێنێ‌ ده‌چێت، به‌ر له‌سه‌ده‌یه‌ك به‌دڕندانه‌ترین شێوه‌ ئه‌رمه‌نه‌كان له‌ناوده‌بران، ئێستاش داعش هه‌مان كار ده‌كاته‌وه‌ كه‌ توركه‌كان له‌گه‌ڵیاندا كردین، هیچ نه‌گۆڕاوه‌ جگه‌ له‌شێوه‌ی‌ بكوژه‌كه‌و ناوی‌ قوربانیه‌كه‌، به‌ڵام رێگاكانی‌ كوشتن هه‌ر یه‌كن، ئامانجیش هه‌ر یه‌كه‌، هه‌مووان ده‌یانه‌وێت سامانی‌ ناوچه‌كه‌ بۆ خۆیان ببه‌ن".

 

به‌ر له‌وه‌ی‌ كۆچی‌ دوایی‌ بكات كوڕو كچ‌و كوڕه‌زاو كچه‌زاكانی‌ له‌ده‌وری‌ ئاراكسی‌ كۆبوبوونه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ گوێ‌ له‌چیرۆكی‌ دوا رزگاربووی‌ له‌ژیاندا ماوه‌ی‌ ئه‌رمه‌ن‌و به‌ته‌مه‌نترین كه‌سی‌ ئه‌رمه‌ن له‌عێراقدا بگرن، ئه‌ویش باسی‌ دڵسۆزی‌ دایكه‌ عه‌ره‌به‌كه‌ی‌ بۆ ده‌كردن كه‌ هه‌میشه‌ ئاگای‌ لێی‌ بووه‌‌و ده‌یوت "رۆژێك ویستم لاسایی‌ كچانی‌ عه‌ره‌ب بكه‌مه‌وه‌و خاڵم له‌سه‌ر ده‌موچاوو شانم دانا به‌ده‌ستوری‌ به‌دوی‌ عه‌ره‌ب، كاتێك دایكم پێی‌ زانی‌ زله‌ی‌ لێدام‌و وتی‌ تۆ ئامانه‌تی‌ لای من، ئه‌بێت ده‌موچاوت به‌پاكی‌‌و ناسكی‌ بمێنێته‌وه‌ تا ئه‌تده‌مه‌وه‌ ده‌ست كه‌سوكارت، وه‌ك چۆن به‌پاك‌و بێگه‌ردی‌ وه‌رمگرتیت".

 

دایكه‌ عه‌ره‌به‌كه‌ی‌ ئاراكسی‌ ئاماده‌ نه‌بووه‌ بیداته‌ هیچ كوڕێكی‌ موسوڵمان تا له‌ساڵی‌ 1924 كوڕێكی‌ ئه‌رمه‌ن چووه‌ته‌ خوازبێنی‌ كه‌ ئه‌ویش رزگاربووی‌ جینۆسایدی‌ ئه‌رمه‌ن بووه‌، دایكه‌كه‌ی‌ به‌وه‌ زۆر ئاسووده‌ بووه‌و وتویه‌تی‌ "سوپاس بۆخوا به‌بێ‌ خه‌می‌ ئه‌مرم پاش ئه‌وه‌ی‌ كچه‌كه‌م دا به‌شوو".

 

ئاراكسی‌ هه‌تا پێش ئه‌وه‌ش كه‌ بمرێت ورده‌كاری‌ ئه‌و سه‌ده‌یه‌ی‌ رابردووی‌ له‌بیر مابوو وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ دوێنێ‌ بێت‌و شانازی‌ ده‌كرد به‌وه‌ی‌ له‌ناو خێزانه‌ عه‌ره‌به‌ گه‌ڕۆكه‌كان گه‌وره‌ بووه‌، كاتێكیش كچه‌كه‌ی‌ (ئازادوهی‌ ئارتین ئارشاكیان) ته‌ماشای‌ وێنه‌كه‌ی‌ خۆی‌ ده‌كات له‌ناو خێزانێكی‌ هه‌شتا كه‌سی‌ له‌كوڕو كچ‌و كوڕه‌زاو كچه‌ زاو نه‌وه‌ی‌ كوڕه‌زاو كچه‌زا، سه‌یری‌ به‌وه‌ دێت كه‌ چۆن تاكه‌ كچێكی‌ ده‌ربازبووی‌ ره‌شه‌كوژی‌ ئه‌رمه‌ن ئه‌م خێزانه‌ گه‌وره‌یه‌ی‌ له‌پزیشك‌و ئه‌ندازیارو بازرگان دروست كردووه‌.

 

ئازادوهی‌ ده‌ڵێت "كه‌ ئه‌م وێنانه‌ ده‌بینم‌و بیر ده‌كه‌مه‌وه‌ چۆن له‌تاكه‌ رزگاربوویه‌ك ئه‌م خێزانه‌ گه‌وره‌یه‌ دروست بووه‌، یه‌كسه‌ر خه‌یاڵم ده‌چێت بۆ لای‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ ئه‌رمه‌ن‌و ده‌پرسم ئه‌گه‌ر ئه‌و كۆمه‌ڵكوژییه‌ رووینه‌دایه‌ ئێستا ئه‌رمه‌نه‌كان ژماره‌یان چه‌ند ده‌بوو؟".

 

به‌هۆی‌ بڕیارێكی‌ سیاسی‌ توركه‌كانه‌وه‌ به‌ملیۆنان ئه‌رمه‌ن ده‌رفه‌تی‌ له‌دایكبوونیان پێنه‌درا، ئه‌وانه‌ی‌ له‌و كۆمه‌ڵكوژییه‌ش رزگاریان بوو به‌هه‌موو جیهاندا بڵاوبوونه‌وه‌، ئێستاش ده‌ستبه‌رداری‌ یه‌كتر نه‌بوون‌و نه‌ژادی‌ ئه‌رمه‌ن‌و یاده‌وه‌ری‌ كۆمه‌ڵكوژی‌ كۆیان ده‌كاته‌وه‌.

 

كیفو تامر كالدیجان كه‌ ئه‌رمه‌نییه‌كی‌ سورییه‌وه‌و له‌شاری‌ یه‌ریڤانی‌ پایته‌ختی‌ ئه‌رمینیا كاری‌ شۆفێری‌ تاكسی‌ ده‌كات به‌"نیقاش"ی‌ وت "هه‌موو ئه‌رمه‌نه‌كان له‌هه‌موو وڵاتانی‌ جیهانه‌وه‌ دێنه‌ یه‌ریڤان بۆ ئه‌وه‌ی‌ سه‌ردانی‌ مۆنۆمێنتی‌ كۆمه‌ڵكوژی‌ ئه‌رمه‌ن بكه‌ن به‌ر له‌وه‌ی‌ بچنه‌ هه‌ر شوێنێكی‌ تری‌ ئاینی‌و كه‌له‌پوری‌، یاده‌وه‌ری‌ كۆمه‌ڵكوژی‌ هه‌موو ئه‌رمه‌ن كۆده‌كاته‌وه‌".

 

ئه‌گه‌ر یاده‌وه‌ری‌ ساڵانه‌ی‌ جینۆسایدی‌ ئه‌رمه‌ن ده‌رفه‌تێك بێت بۆ بیرهێنانه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵكوژی‌‌و ئه‌و زوڵمه‌ی‌ له‌ئه‌رمه‌نه‌كان كراوه‌، ئه‌وا یادی‌ سه‌د ساڵه‌ی‌ ئه‌و كۆمه‌ڵكوژییه‌ ده‌رفه‌تێكی‌ تر بوو بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ خواستی‌ ئه‌رمه‌نه‌كان، چونكه‌ ئه‌وان ئێستا ده‌یانه‌وێت به‌فه‌رمی‌ جینۆسایدی‌ ئه‌رمه‌نه‌كان له‌سه‌ر ده‌ستی‌ تورك بناسرێت‌و له‌گه‌ڵ هه‌ر وڵاتێكی‌ تر كه‌ ئه‌رمه‌نی‌ تیا ده‌ژی‌، هه‌روه‌ها داوا ده‌كه‌ن له‌هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ كورسی‌ په‌رله‌مانیان هه‌بێت.

 

یه‌كه‌م هه‌نگاوی‌ ئه‌م داواكارییه‌ش له‌عێراقه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێكرد كاتێك رۆژی‌ 24ی‌ نیسانی‌ ئه‌مساڵ له‌یادی‌ سه‌د ساڵه‌ی‌ كۆمه‌ڵكوژی‌ ئه‌رمه‌ن بۆ یه‌كه‌مجار ئه‌رمه‌نه‌كان له‌به‌غدا كۆبوونه‌وه‌و خۆپیشاندانێكیان له‌به‌رده‌م باڵیۆزخانه‌ی‌ توركیا له‌به‌غدا رێكخست، دروشمه‌كانی‌ ئه‌و خۆپیشاندانه‌ جگه‌ له‌باسكردنی‌ كۆمه‌ڵكوژییه‌كه‌، گرێدرابۆوه‌ به‌و روداوانه‌ی‌ له‌عێراق رووده‌ده‌ن وه‌ك كۆمه‌ڵكوژی‌ ئێزدی‌‌و سه‌ربازگه‌ی‌ سپایكه‌ر.

 

د. ئافاك ئاسادۆریان مه‌ترانی‌ ئه‌رمه‌نی‌ ئه‌رسۆدۆكس له‌عێراق به‌"نیقاش"ی‌ وت "دوای‌ سه‌د ساڵیش یاده‌وه‌ری‌ برینداری‌ ئێمه‌ ئه‌و تاوانه‌ له‌بیر ناكات".

 

هه‌روه‌ها وتیشی‌ "ئه‌وه‌ وانه‌یه‌كه‌ له‌كاره‌ساتی‌ كۆمه‌ڵكوژییه‌وه‌ فێری‌ ده‌بین‌و كه‌سانێكی‌ تریش وانه‌ له‌كه‌له‌ره‌قی‌ دان پیادا نه‌نان فێر ده‌بن، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌نده‌ی‌ تر یاده‌وه‌رییه‌كه‌ قوڵ ده‌كاته‌وه‌و رێگا له‌به‌رده‌م ئاشتبوونه‌وه‌و چاره‌سه‌ردا داده‌خات".

 

له‌هه‌نگاوێكی‌ بێوێنه‌دا هه‌ر له‌مانگی‌ نیسانی‌ رابردوو ئه‌رمه‌نه‌كان سه‌ردانی‌ نه‌جه‌فیان كردو له‌گه‌ڵ عه‌لی‌ سیستانی‌ كۆبوونه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ فه‌توایه‌ك ده‌ربكات كه‌ كوشتنی‌ ئه‌رمه‌ن به‌جینۆساید بناسێنێت، له‌مڕووه‌وه‌ مه‌تران ئاسادوریان ده‌ڵێت "هاوسۆزی‌ له‌گه‌ڵ داخوازییه‌كانماندا هه‌بوو بۆ به‌جینۆساید ناساندنی‌ كۆمه‌ڵكوژی‌ ئه‌رمه‌ن".

 

مانگێك دواترو له‌كۆتایی‌ مانگی‌ ئایار ئه‌رمه‌نه‌كان له‌به‌غدا كۆنگره‌یه‌كی‌ نێوده‌وڵه‌تیان رێكخست كه‌ تیایدا جگه‌ له‌به‌جینۆساید ناساندنی‌ كۆمه‌ڵكوژی‌ ئه‌رمه‌ن خواستی‌ سه‌ره‌كیان پێدانی‌ كورسی‌ بوو له‌په‌رله‌مانی‌ عێراق، ئه‌مه‌ش مانای‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ جیا دانیان پیادا بنرێت، ئه‌م هه‌وڵانه‌ تائێستاش هه‌ر به‌رده‌وامیان هه‌یه‌.

 

راسته‌ بۆ چوار مانگ ده‌چێت ئه‌رمه‌نه‌كانی‌ عێراق به‌ته‌مه‌نترین كه‌سی‌ رزگاربووی كۆمه‌ڵكوژی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌یان له‌ده‌ستداوه‌، به‌ڵام ده‌یانه‌وێت چیرۆكه‌كه‌ی‌ (ئاراكسی‌) بكه‌نه‌ داستانێك‌و به‌پشتیوانی‌ جیهان مه‌ترسی‌ له‌ناوچوون له‌ئه‌رمه‌ن دووربخه‌نه‌وه‌.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌