راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

کوردو عەرەب.. دوو گەلی بێ ئاگا لەیەکتر لەوڵاتێکدا

موکریان کاوە
ساڵح سەغیرو خێزانەکەی، بەهاری ساڵی ٢٠١٤ بۆ گەشتوگوزار لەشاری بەغداوە چوونە هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردستان، کاتێ گەیشتنە ئەوێ پێکڕا ژن‌و منداڵەکانی واقیان وڕما کاتێ بینیان وڵات‌و میللەتێکی تر لەباکووری…
6.11.2014  |  هه‌ولێر
احد مقاهي بغداد
احد مقاهي بغداد

سەغیر خاوەنی دوکانێکی گەورەی فرۆشتنی یاریی منداڵانە لەناوچەی (بەتاوین) لەشاری بەغدا، بۆ خۆی هەرێمی کوردستان‌و کوردی بە باشی ناسیوە پێشتر، بەڵام بۆ ژن‌و منداڵەکانی چیرۆکێکی نەبیستراو بووە تا ئەو کاتەی بۆ گەشت‌و سەیران دەیانباتە هەولێر. لەوێ ئەو خێزانە دەزانن کە چەندە بێ ئاگان لەبەشێکی زۆری وڵاتەکەیان.

لەعێراقی پڕ لەکێشە دوو گەلی جیاواز پێکەوە دەژین کە بەدرێژایی دامەزراندنی لەساڵی ١٩٢١ بەهۆی سیاسەتی دەوڵەتە یەک لەدوای یەکەکانی تائێستا نەیانتوانیوە پێکەوە بەباشی بسازێن، هەر لەسەرەتای دروستکردنی لەلایەن ئینگلیزەکان شۆڕشێکی چەکداریی بەسەرکردایەتی شێخ مەحموودی حەفید لەشاری سلێمانی هەڵایساو خوازیاری نەلکاندنی کوردستان بوون بەعێراقەوە. لەو کاتەوە تائێستا چەک‌و شەڕ زمانی یەکلاییکردنەوەی کێشە سیاسییەکان بوون.

بەڵام لەساڵی ١٩٥٠ بەدواوە دەوڵەتی عێراق کەناڵی میدیای بەزمانی کوردیی هەبووەو تارووخانی رژێمی سەدام حوسێن لەبەهاری ٢٠٠٣ ئەو کەناڵانە کە لەهەر سەردەمێکدا گوتاری رەسمی حکومەت‌و سیستەمەکانیان پەخش کردووە، بەردەوام بوون چ تەلەڤزیۆن چ رۆژنامەو رادیۆ.

یەکەم میدیای دەوڵەتیی لەعێراق کە بەزمانی کوردیی پەخش بکات، رادیۆی کوردیی بەغدا بوو لەساڵی ١٩٥٠، دوای ئینقلابی عەبدولکەریم قاسم لەمانگی تەمموزی ١٩٥٨، پارتە کوردییەکان قورسایی چالاکیی سیاسیی‌و میدیایی خۆیان بردە ئەو شارە. بەڵام بەهۆی هەڵایسانی شۆڕشی ئەیلول بەسەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی لەمانگی ئەیلولی ١٩٦١، کوردەکان چالاکییەکانیان بردەوە بۆ سەر چیاکان‌و بەغدایان چۆڵکرد بۆ حکومەتی عێراق.

ئێستا کە عێراق لەسەر سیستمێکی فیدراڵی بەڕێوە دەبرێ، دەوڵەتی ناوەند هیچ بایەخێک بەزمانی کوردیی نادات لەمیدیا رەسمییەکانی خۆی، بۆیە خەڵکی کوردستان هەرگیز ئاگایان لەسیاسەتی گشتی دەوڵەت نییە مەگەر ئەو هەواڵانەی لەمیدیا جیهانییەکان بڵاو دەبنەوەو بەشێک لەمیدیا کوردییەکان وەریدەگێڕنە سەر زمانی کوردیی.

پێچەوانەی حکومەتی بەغدا، کوردەکان کەمێ زیاتر بایەخیان بەمیدیای خۆیان بەزمانی عەرەبیی داوە. ساڵی ٢٠٠٣ هەر لەیەکەم ساتەکانی رووخانی رژێمی سەدام حوسێن، یەکەم کەناڵی میدیایی بەناوی تەلەڤزیۆن‌و رادیۆی (ئەلحوڕیە) کە لەلایەن مەکتەبی راگەیاندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دامەزرا لەشاری بەغدا کەوتە کارو تائێستایش بەردەوامن لەپەخش، هەردوو حزبی دەسەڵاتداری کوردستان یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان‌و پارتی دیموکراتی کوردستان هەردوو رۆژنامەی (التاخی‌و الاتحاد) بەزمانی عەرەبی رۆژانە دەردەکەن.

رۆژنامەوانانی میدیاکانی کورد لەبەغداو عەرەبییەکان لەکوردستان، بەهۆی پیشەکانیانەوە کەوتوونەتە بەر هێرش‌و پەلاماری خەڵک، ئەوان وەکو نوێنەری حزب‌و تایفەیەکی دیاریکراو مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە.

ساڵی ٢٠٠٧ تیمێکی کەناڵی ئەلجەزیرەی قەتەری لەشاری دهۆک کەوتنە بەر هێرشی تەماشاکەرانی یارییەکی تۆپیپێ، هەرچەندە بەشی زۆری تیمە رۆژنامەوانییەکە کوردبوون، بەڵام هێرشبەران ئەوانیان وەکو بەکرێگیراوو شۆڤێنی ناوبردو هەوڵیاندا بەتۆبزی تیمەکەی جەزیرە لەو ناوە دوور بخەنەوە.

هەروەها لەهەمان ساڵدا، چەند گەنجێک لەشاری سلێمانی هێرشیان بردە ناو بارەگای تەلەڤزیۆنی فەیحا کە لەتەلارێکی بەرزی ئەو شارەدا پەخشی دەکرد. هێرشبەران بیانوویەکی بەرچاویان نەبوو بۆ هێرشەکەیان، لەو کاتەی پۆلیس چوو بەدەم کێشەکەوە هێرشبەران وتبوویان: ئەوانەی لەوێ کاردەکەن عەرەبی شۆڤێنین‌و نابێ لەکوردستان بمێننەوە، لەکاتێکدا ئەو کەناڵە لەو وەختەدا راستەوخۆ بانگەشەی بۆ هیچ ئاین‌و مەزهەبێکی دیاریکراو نەدەکرد.

حاڵی میدیا کوردستانییەکانی ناوچە عەرەبییەکان باشتر نەبووە، رۆژنامەکانی التاخی‌و الاتحاد لەدوو کاتی جیاوازدا کەوتوونەتە بەر شاڵاوی خەڵکی ناوچە عەرەبییەکان.

ساڵی ٢٠٠٨ بەهۆی بڵاوکردنەوەی وتارێک کە بەشێک لەشیعە بەسوکایەتیان زانیبوو، نووسینگەکانی رۆژنامەی الاتحادی یەکێتی کە پێشتر لەشاری سلێمانی هەر بەزمانی عەرەبیی دەردەچوو، لەچەند شارو ناوچەیەکی باشووری عێراق کەوتنە بەر هێرش و پەلامارو سوتێنران. ساڵی 2014 یش نووسینگەی رۆژنامەی التاخی سەر بە پارتی كە لەشاری بەغدا دەردەچوو تاڵانكرا. تائێستاش ئەو رۆژنامەیە لەدەرچوون راوەستێنراوە.

بەگوێرەی ئاماری سەندیکای رۆژنامەنووسانی کوردستان، ئێستا هەزارو ٢٠٠ کەناڵی جۆربەجۆری میدیا (تەلەڤزیۆن، رۆژنامە، رادیۆ) رەسمی‌و ناڕەسمی لەهەرێمی کوردستان کار دەکەن، بەڵام هیچ کام لەمانە بەزمانی عەرەبی بۆ ناوخۆی کوردستان‌و عێراق پەخش ناکەن. لەکاتێکدا ژمارەی ئاوارەو لێقەوماوی ناوچە عەرەبییەک بۆ ئەو هەرێمە نزیک بۆتەوە لەنیو ملیۆن کەس.

کاروان ئەنوەر، سکرتێری لقی سلێمانی سەندیکای رۆژنامەنووسانی کوردستان بە"نیقاش"ی وت "كۆمەڵێك هۆكاری سیاسی هەن کە وایکردووە كورد لەهەرێمی كوردستان‌و عەرەبەكانیش لە عێراقی عەرەبی، گرنگی بەمیدیا بەزمانی بەرامبەر نەدەن".

کاروان لە هەمان کاتدا سەرنووسەری سایتی PUKmediaی یەکێتی نیشتمانیی کوردستانیشە سەبارەت بەنەبوونی میدیا بەزمانی عەرەبیی وتی: " چەند ساڵێكە ساردییەكی سیاسی لەنێوان هەرێمی كوردستان‌و بەغدا هەیە. ئەمە هۆكارێكی راستەوخۆی كەمبوونەوەی ئەو كەناڵانەن كە بەزمانی عەرەبیی دەردەچوون، ئەگینا دوای رووخانی رژێمی بەغدا لەساڵی 2003 یەكەم میدیای ئازاد پاش رووخانی رژێم، بەدەستی كوردەكان گەیشتە بەغدا، ئەمە سەروەرییە بۆ میدیای كوردیی بەتایبەت یه‌كێتی‌ كە توانی لەگەڵ ئازادكردنی بەغداد، بەزمانی عەرەبی میدیایی كوردی بگەنێتە ئەو شوێنە، بەڵام كەمترین هەوڵ لەمیدیای عەرەبی عێراقییەوە هەبووە كە نەیویستووە زمانی كوردیی بخاتە ناو میدیاكەیەوە. تۆڕی میدیایی عێراق كە سەرۆكایەتیی میدیای رەسمی عێراق دەكات، ئەندامێكی كوردی تێدا نییە ئەمەش ئەوە دەریدەخا كە میدیای عێراقی نایەوێ یان نەیویستووە بەهیچ شێوەیەك زمانی كوردی بكاتە بەشێك لەمیدیاكەی."

کاروان وتیشی: " ئەوە دەگەرێتەوە بۆ تێڕوانینێكی سایكۆلۆژیی كەمینەو زۆرینە، چونكە عەرەب لەعێراقدا زۆرینەن، زۆرینەش وەها بیردەكاتەوە كە ئەوان پێویستیان بەزمانی كوردیی نەبێ، زمانێك یان میدیایەك چەند ملیۆنێكی كەم تێی دەگات لەكاتێكدا عەرەبەكان خۆیان نزیكەی 25 ملیۆن كەس دەبن".

سالم دەروێش رۆژنامەوانێکی عێراقییەو لەشاری بەغدا دەژی لەگەڵ بۆچوونەکانی کاروان ئەنوەر هاوڕایەو پێیوایە ئەزموونی حوکمڕانی عێراق لەدوای رووخانی رژێمی سەدام، ئەزموونێکی شکستخواردووە بۆ گەیاندنی پەیامەکانی بەکوردەکان لەباکووری وڵاتەکەی.

سالم لەمبارەیەوە بۆ "نیقاش" وتی: " کوردەکان سەرمایەیەکی گەورەی عێراقن، سەدام بەو دڕندەییەی خۆی نەیتوانی گرنگی ئەوان لەبەرچاو نەگرێ‌و بەردەوام میدیایەکی تەرخانکردبوو بۆ ئەوان، تەنانەت ئەو کاتانەشی کە ناوچەیەکی زۆریان لێ سەندبووەو لەساڵی ١٩٩١ەوە حکومەتێکیان تیا دروستکردبوو، کەچی ئێستا لەسەردەمی میدیای دیجیتاڵیش، کوردەکان نازانن حکومەتەکەیان لەبەغدا چی دەکات‌و چی دەوێت. حکومەت‌و میدیاکان لەبەغدا هیچ ئومێدێکیان بەکوردستان نەماوەو وا دیارە حەز دەکەن هەرچی زووە لەکۆڵیان بێتەوە ئەگینا ئەو فه‌رامۆشکردنە لەپای چی."

ئەو رۆژنامەوانە عێراقییە دەڵێ: "ئەوەیش کەموکوڕییە کە کوردەکان میدیایان بەعەرەبیی نییە، ئەوان نازانن شەقامی عەرەبی چۆن یارییان پێدەکرێ بۆ ئەوەی وەکو دوژمن وێنایان بکەن، ئەگەر میدیایەکی کاریگەرییان هەبێ، پێویستیان بەوە نییە بترسن لەهەوڵی چەواشەکاریی هەندێ لایەنی سیاسی‌و بەشێک لەدەسەڵاتدارانی بەغدا".