راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

موسڵ‌ پاش ده‌ رۆژ له‌كه‌وتنی‌

تایبه‌ت
هه‌موو كه‌س ده‌زانێت چوونه‌ ناو موسڵ له‌م بارودۆخه‌دا گه‌وره‌ترین سه‌ركێشییه‌، ده‌ رۆژی‌ ته‌واوه‌ ئه‌و شاره‌…
20.06.2014  |  موسڵ
A military vehicle burning in Mosul last week, when extremists first took over the city.
A military vehicle burning in Mosul last week, when extremists first took over the city.

Tweet
//

دووسه‌د مه‌ترمان مابوو بگه‌ینه‌ ده‌روازه‌ی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ شاره‌كه‌، شۆفێره‌ كورده‌كه‌ كه‌ له‌هه‌ولێره‌وه‌ ئێمه‌ی‌ هه‌ڵگرتبوو، ئۆتۆمبێله‌كه‌ی‌ راگرت‌و پێی‌ وتین "ئیتر لێره‌ ئیشی‌ من ته‌واو بوو، یه‌ك مه‌تری‌ تر ناچمه‌ پێشه‌وه‌".

له‌ناو ئۆتۆمبێله‌كه‌دا دوو كه‌سی‌ ترم له‌گه‌ڵدا بوو، یه‌كێكیان پزیشك‌و ئه‌وی‌ تریان خوێندكاربوو، ئه‌وان بۆ ئه‌وه‌ گه‌ڕابوونه‌وه‌ كه‌ سۆراغی‌ كه‌سوكاره‌كه‌یان بكه‌ن‌و منیش ده‌مویست راستییه‌كان به‌چاوی‌ خۆم ببینم.

پاش وه‌ستانی‌ شۆفێره‌كه‌ له‌ئۆتۆمبێله‌كه‌ هاتینه‌ خواره‌وه‌و سواری‌ تاكسییه‌كی‌ تر بووین، به‌رێگایه‌كی‌ چۆڵدا به‌خێرایی‌ به‌ره‌و ناوشار كه‌وته‌ ڕێ‌، تووشی‌ سه‌رسوڕمان بووین كه‌ بینیمان ئه‌و هه‌موو گۆڕانكارییه‌ روویداوه‌، له‌یه‌كه‌م خاڵی‌ پشكنینی‌ چه‌كداره‌ ده‌مامكداره‌كاندا لافیته‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ هه‌ڵواسرابوو كه‌ لێی‌ نوسرابوو "ویلایه‌تی‌ نه‌ینه‌وا به‌خێرهاتنتان ده‌كات".

كاتێك كه‌ شۆفێره‌كه‌ بینی‌ ئێمه‌ په‌شۆكاوین، هه‌وڵیدا هێورمان بكاته‌وه‌و وتی‌ "مه‌ترسن، رێ‌ له‌كه‌س ناگرن".

كه‌ به‌بێ‌ هیچ كێشه‌یه‌ك له‌و خاڵی‌ پشكنینه‌ تێپه‌ڕبووین بینیمان هه‌موو باره‌گاو بورجه‌كانی‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان ته‌ختی‌ زه‌وی‌ كراوه‌و له‌سه‌ر رێگاكه‌ش چه‌ندین زرێپۆش‌و ئۆتۆمبێلی‌ شكاو كه‌وتوون له‌گه‌ڵ‌ پارچه‌ی‌ جل‌و به‌رگی‌ ئه‌و سه‌ربازانه‌ی‌ له‌ترسی‌ گیانی‌ خۆیان هه‌ڵهاتبوون.

شۆفێره‌كه‌ به‌گرنگییه‌وه‌ باسی‌ ئه‌م بارودۆخه‌ نوێیه‌ی‌ ده‌كرد كه‌ خه‌ڵك هه‌ست به‌دڵنیایی‌ ده‌كات‌و ژیان له‌موسڵ‌ وه‌ك پێش ساڵی‌ 2003ی‌ لێهاتووه‌ته‌وه‌‌و هه‌موو رێگاوبانه‌كان كراونه‌ته‌وه‌، كاتێكیش هاوڕێ‌ پزیشكه‌كه‌مان پرسیاری‌ خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی‌ وه‌ك سوته‌مه‌نی‌‌و ئاوو كاره‌بای‌ لێكرد، شۆفێره‌كه‌ وتی‌ "خوا ده‌بری‌ ده‌كات".

كه‌ گه‌یشتینه‌ ناو شاره‌كه‌ بینیمان چه‌كداره‌كان به‌شێوه‌یه‌كی‌ رێكخراو به‌چه‌ند ئۆتۆمبێلێك ده‌رۆیشتن كه‌ ئاڵای‌ ره‌ش له‌سه‌ریان ده‌شه‌كایه‌وه‌، به‌پێی‌ قسه‌ی‌ ئه‌بو ئه‌حمه‌د كه‌ شۆفێری‌ تایبه‌تی‌ یه‌كێك له‌ئه‌میره‌كانه‌، ئێستا پارێزگاكه‌ كراوه‌ به‌چوار كه‌رته‌وه‌و هه‌ر یه‌كێكیان له‌لایه‌ن ئه‌میرێكه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برێت‌و راسته‌وخۆ له‌یاریده‌ده‌ره‌كانی‌ والییه‌وه‌ رێنمایی‌ وه‌رده‌گرێن.

ئه‌بو ئه‌حمه‌د (28) ساڵ‌ له‌یه‌كێك له‌گرتوخانه‌كان ئه‌و ئه‌میره‌ی‌ ناسیوه‌و پاش هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ به‌ساڵێك، په‌یوه‌ندی‌ كردووه‌ به‌داعشه‌وه‌و راهێنانی‌ چڕوپڕی‌ له‌بیابانی‌ جه‌زیره‌ وه‌رگرتووه‌.

ئه‌و به‌جۆش‌و خرۆشه‌وه‌ قسه‌ی‌ بۆ كۆمه‌ڵێك گه‌نج ده‌كرد كه‌ تازه‌ په‌یوه‌ندییان كردبوو به‌داعشه‌وه‌‌و ده‌یوت "برا موجاهیده‌كانتان ئێستا له‌لێواری‌ به‌غدا شه‌ڕ ده‌كه‌ن، به‌ناوی‌ خوا ئه‌بێت هه‌موو شاره‌كانی‌ عێراق ئازاد بكه‌ین‌و ده‌وڵه‌تێكی‌ ئیسلامی‌ دادپه‌روه‌ر بنیاد بنێین" له‌دوای‌ ئه‌وه‌وه‌ گه‌نجه‌كان به‌یه‌ك ده‌نگ هاواریان ده‌كرد "ده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامی‌ ده‌مێنێ‌".

به‌ته‌نها رۆژێك به‌س نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌بارودۆخی‌ شارێك تێبگه‌یت كه‌ یه‌ك ملیۆن‌و 700 هه‌زار كه‌سی‌ تێدا ده‌ژی‌، من زیاتر مامه‌وه‌و سوودم له‌و ئارامییه‌ رێژه‌ییه‌ وه‌رگرت كه‌ له‌شاره‌كه‌دا هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ به‌باشی‌ گه‌ڕه‌ك‌و كۆڵانه‌كانی‌ شاره‌زام‌و خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ ده‌ناسم.

هێشتا خه‌ڵك دوودڵن له‌وه‌ی‌ ده‌ست بكه‌نه‌وه‌ به‌ژیانی‌ ئاسایی‌ خۆیان، كۆمه‌ڵێك هاوڕێ‌ بۆ یه‌كه‌مجار بوو له‌پاش كۆنترۆڵكردنی‌ شاره‌كه‌ له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ له‌چایخانه‌یه‌كی‌ ناو شاردا كۆبوبوونه‌وه‌، ئه‌و رۆژه‌ له‌باس خواسه‌كانیاندا ده‌رده‌كه‌وت كه‌ هیچ گرنگی‌ به‌جامی‌ جیهانی‌ به‌رازیل ناده‌ن، به‌ڵكو هه‌موو خه‌یاڵیان له‌لای‌ بارودۆخی‌ شاره‌كه‌و ئاینده‌ی‌ بوو، له‌خه‌می‌ ئه‌وه‌دابوون شوێنێكی‌ باش بۆ كه‌سوكاره‌كه‌یان دابین بكه‌ن، چونكه‌ له‌وه‌ ناچێت به‌خێر بشكێته‌وه‌.

ئه‌وانه‌ی‌ دانیشتبوون به‌گاڵته‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ زیاتر له‌راستی‌ ده‌چوو به‌یه‌كتریان ده‌وت "ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ دواجار بێت بتوانین نێرگه‌له‌ بكێشین، چونكه‌ ده‌نگوباسی‌ ئه‌وه‌ هه‌یه‌ قه‌ده‌غه‌ی‌ ده‌كه‌ن".

زۆر هه‌وڵمدا چاوم به‌چه‌كداره‌ عه‌ره‌ب‌و بیانییه‌كان بكه‌وێت كه‌ له‌گه‌ڵ‌ داعشدا بوون، به‌ڵام سه‌ركه‌وتوو نه‌بووم، چونكه‌ هه‌موویان به‌ئاراسته‌ی‌ سه‌لاحه‌دین‌و دیاله‌و به‌غدا رۆیشتبوون‌و نه‌ینه‌وایان بۆ چه‌كداره‌كانی‌ ناو شاره‌كه‌ جێهێشتبوو.

به‌قسه‌ی‌ یه‌كێك له‌ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی‌ حیزبی‌ به‌عس، داعش باڵاده‌ستی‌ یه‌كه‌مه‌ له‌ناو پارێزگاكه‌داو گروپه‌ چه‌كداره‌كانی‌ تر به‌شێوه‌یه‌كی‌ شه‌رمنانه‌ ئاماده‌ییان هه‌یه‌.

ئه‌و كه‌سه‌ وتی‌ "داعش رێنادات هیچ چالاكییه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ ئاڵای‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامی‌ هه‌بێت، بۆیه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ پێداگریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردووه‌ هاوڵاتیانی‌ مه‌ده‌نی‌ نه‌بنه‌ خاوه‌نی‌ چه‌ك، نه‌وه‌ك له‌دژیان رابپه‌ڕن".

به‌قسه‌ی‌ ئه‌و ئه‌ندامه‌ی‌ حیزبی‌ به‌عس سه‌ركرده‌ توندڕه‌وه‌كانی‌ داعش فێڵیان له‌حیزبه‌كه‌ی‌ ئه‌و كردووه‌، چونكه‌ هه‌رچه‌نده‌ پێشتر رێككه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌فسه‌رێكی‌ پله‌باڵای‌ پێشووی‌ سوپا شاره‌كه‌ به‌ڕێوه‌ ببات، به‌ڵام دواتر پاشگه‌زبوونه‌ته‌وه‌، له‌مڕووه‌وه‌ وتی‌ "چاوه‌ڕێ‌ ده‌كه‌ین هه‌تا مه‌سه‌له‌ی‌ به‌غدا یه‌كلایی‌ ده‌بێته‌وه‌".

یه‌كێك له‌هه‌وڵه‌كانم بۆ ئه‌وه‌ بوو كه‌ له‌بارودۆخی‌ مه‌سیحییه‌كان تێبگه‌م، چونكه‌ پێشتر له‌هه‌ولێر هه‌ندێ‌ قسه‌م له‌پیاوێكی‌ مه‌سیحی‌ بیستبوو كه‌ خۆی‌‌و خێزانه‌كه‌ی‌ بۆ سه‌هلی‌ نه‌ینه‌وا هه‌ڵهاتبوون، ئه‌و جێگه‌یه‌ی‌ چه‌قی‌ كۆبوونه‌وه‌ی‌ مه‌سیحییه‌كانه‌.

به‌لای‌ كه‌نیسه‌ی‌ ئابا دومنیكان تێپه‌ڕیم كه‌ به‌"كه‌نیسه‌ی‌ ساعه‌" ناوی‌ ده‌ركردووه‌، بینیم چه‌ند چه‌كدارێك له‌به‌رده‌م كه‌نیسه‌كه‌دا وه‌ستاون پاش ئه‌وه‌ی‌ سوتاندویانه‌، به‌ڵام سه‌یره‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو سێ‌ راهیبه‌م بینی‌ به‌جله‌ تایبه‌ته‌كه‌ی‌ خۆیانه‌وه‌ له‌بازاڕ ده‌سوڕانه‌وه‌.

خه‌ڵكی‌ ناوچه‌ی‌ ساعه‌ له‌ناوه‌ندی‌ شار كه‌ زۆربه‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ مه‌سیحین ئاماژه‌یان به‌وه‌ كرد به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ خێزانه‌ مه‌سیحییه‌كان هه‌ڵهاتوون‌و ته‌نها چه‌ند كه‌سێكی‌ كه‌م ماونه‌ته‌وه‌.

هه‌ر له‌نزیك ئه‌وێ‌‌و له‌به‌رده‌م مزگه‌وتی‌ عومه‌ر ئه‌سوه‌د له‌ناوچه‌ی‌ فاروق پاسێكی‌ بچكۆله‌ وه‌ستاو چه‌ند كه‌سێك لێی‌ دابه‌زین‌و چوونه‌ ژووره‌وه‌، ده‌ركه‌وت ئه‌وانه‌ ئه‌ندامانی‌ هێزه‌ ئه‌نییه‌كان بوون ئێستا بۆ تۆبه‌كردن هاتوون پاش ئه‌وه‌ی‌ لێبوردنی‌ گشتییان بۆ ده‌رچووه‌.

واسق خه‌له‌ف كه‌ پۆلیسێكی‌ ته‌مه‌ن چل ساڵ‌ بوو له‌ناو مزگه‌وته‌كه‌ چه‌كه‌كه‌ی‌ راده‌ست كردوو شایه‌تمانی‌ هێناو تۆبه‌ی‌ كرد، به‌و پێیه‌ش هه‌ڕه‌شه‌ی‌ له‌سه‌ر نه‌ما، ئه‌مه‌ش ئه‌و حاڵه‌ته‌یه‌ كه‌ چه‌ندین پۆلیس‌و سه‌ربازو ئه‌فسه‌ری‌ پله‌دار دووباره‌یان كردووه‌ته‌وه‌.

كاتێك پرسیارم لێكرد پاش وازهێنان له‌هێزه‌ ئه‌منییه‌كان‌و نه‌مانی‌ موچه‌كه‌ی‌ چۆن خێزانه‌ پێنج كه‌سییه‌كه‌ی‌ به‌ڕێوه‌ ده‌بات، وتی‌ "به‌ته‌نها نیم، به‌سه‌دانی‌ تر موچه‌یان نه‌ماوه‌و هیچ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ تری‌ داراییان نییه‌".

سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌وڵده‌درێت دام‌و ده‌زگاكانی‌ بخرێنه‌وه‌ كار، به‌ڵام هه‌موو شتێك په‌كی‌ كه‌وتووه‌، ته‌نانه‌ت فه‌رمانبه‌رانی‌ دامه‌زراوه‌ ته‌ندروستی‌‌و خزمه‌تگوزارییه‌كان كه‌ به‌رده‌وامن له‌ده‌وامكردن دڵنیانین له‌وه‌ی‌ موچه‌كانیان وه‌رده‌گرن یان نا، مه‌گه‌ر له‌حاڵه‌تێكدا داعش ئه‌و پاره‌یه‌ خه‌رج بكات كه‌ له‌بانكه‌كاندا ده‌ستی‌ به‌سه‌ردا گرتوون‌و مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت به‌یه‌ك ملیارو پێنج سه‌د ملیۆن دۆلار.

هه‌ندێ‌ له‌و هاوڵاتیانه‌ی‌ سه‌ره‌تا خۆشحاڵ‌ بوون به‌م بارودۆخ نوێیه‌، دواتر تێگه‌یشتوون كه‌ گوزه‌رانیان چه‌نده‌ شێواوه‌، ئه‌مه‌ش پاش ئه‌وه‌ی‌ قه‌یرانی‌ خزمه‌تگوزاری‌ دروست بووه‌و بۆ ده‌ستكه‌وتنی‌ 20 لیتر به‌نزین ده‌بێت چه‌ند كاتژمێرێك له‌ریزدا بووه‌ستن‌و نرخی‌ یه‌ك لیتر به‌نزینیش بووه‌ته‌ سێ‌ ئه‌وه‌نده‌ی‌ جاران.

هه‌رچی‌ كاره‌بای‌ نیشتیمانییه‌ ته‌نها دوو كاتژمێر هه‌یه‌ له‌رۆژێكداو خاوه‌نی‌ مۆلیده‌ ئه‌هلییه‌كانیش هاواریان لێهه‌ستاوه‌ كه‌ سوته‌مه‌نیان نامێنێت، ئینته‌رنێتیش به‌ته‌واوی‌ پچڕاوه‌.

له‌كاتی‌ سوڕانه‌وه‌م له‌شاره‌كه‌ ئۆتۆمبێلێكی‌ گولله‌ نه‌بڕم بینی‌ كه‌ شوێنی‌ چه‌ند فیشه‌كێكی‌ پێوه‌ بوو، رێبوارانی‌ ئه‌و ده‌وروبه‌ره‌ ئاماژه‌یان به‌وه‌ ده‌كرد كه‌ ئه‌وه‌ ئۆتۆمبێلی‌ كونسوڵی‌ توركیایه‌، چونكه‌ باش ده‌یناسن.

دواهه‌مین جار كاروانی‌ ئۆتۆمبێله‌كانی‌ كونسوڵ‌ له‌لای‌ خۆرئاوای‌ شاره‌كه‌ بینراوه‌ پاش رفاندنی‌، دوای‌ ئه‌وه‌ ئیتر دیار نه‌ماوه‌، چونكه‌ زوو زوو شوێنی‌ كه‌سه‌ رفێندراوه‌كان ده‌گۆڕن.

خه‌ڵكی‌ زۆر له‌وه‌ ده‌ترسن كه‌ چه‌كداره‌ توندڕه‌وه‌كان شوێنه‌ ئاینی‌‌و پیرۆزه‌كان خاپور بكه‌ن، چونكه‌ چه‌ند رۆژێك له‌مه‌وبه‌ر مه‌زارێكیان رووخاندووه‌ كه‌ به‌"قبر البنت" ناسراوه‌ به‌و بیانووه‌ی‌ له‌گه‌ڵ‌ ئاینی‌ ئیسلامدا نایه‌ته‌وه‌، ئێستا ترس له‌وه‌یه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ بپه‌ڕێته‌وه‌ بۆ جێگه‌ ئاینییه‌كانی‌ تریش، هاوشێوه‌ی‌ مه‌زاری‌ نه‌بی‌ یونس.

هه‌ندێكی‌ تر له‌رۆشنبیرانی‌ شاره‌كه‌ له‌وه‌ ده‌ترسن گورزی‌ گه‌وره‌ له‌كه‌لتوری‌‌و شارستانی‌ موسڵ‌ بكه‌وێت، چونكه‌ ده‌نگۆی‌ ئه‌وه‌ بڵاوبووه‌وه‌ كه‌ چه‌ند ده‌ستنوسێكی‌ ده‌گمه‌ن دزه‌یان پێكراوه‌ بۆ توركیا.

هه‌تا ئه‌مڕۆ موسڵ‌ شارێكی‌ ئارامه‌، ئه‌مه‌ش له‌دوای‌ یانزه‌ ساڵی‌ ره‌به‌ق نائارامی‌ دێت له‌م شاره‌دا، سه‌ره‌ڕای‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ به‌شێك له‌ئاواره‌كان، به‌ڵام هێشتا زۆرێك له‌ماڵه‌كان چۆڵن، به‌كه‌میش دووكان‌و بازاڕ كراونه‌ته‌وه‌و جموجۆڵ‌ هه‌یه‌، هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ رووده‌دات خه‌ڵكی‌ وا لێكی‌ ده‌ده‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ "ئارامی‌ پێش زریانه‌".