راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

هۆمۆکانی بەغدا پارووی چەوری هەموو دەمێکن

ئه‌حمه‌د سه‌عداوی
لەگەڵ كۆستی دوای تەقینەوەكەی رۆژی…
22.04.2009  |  به‌غدا

ئەم بریندارانە قوربانی ئۆتۆمبێلە مینڕێژكراوەكان نەبوون، بەڵكو قوربانی دەستی چەند باندێكی نەناسراون كە ناوی خۆیان ناوە ( ئەهلی هەق) و كار بۆ سزدانی ئەو كەسانە دەكەن كە "سەرپێچی لە شەریعەت" دەكەن یان وەك ئەوان دەڵێن، "خۆیان بە ئافرەت دەچوێنن".

"خۆچوواندن بە ئافرەتان" مەسەلەیەكی فرەمانایە، جاری وا هەیە مانای تەنها لەوەدایە كە بانتۆڵی جێنزی ماركەی نوێ لە بەر بكەن، یان پرچ درێژ بكەن و لە پشتەوە بیبەستن، یان ریش و سمێل بتاشن یان بە گوێرەی دواین مۆدە گوارە لە گوێ بكەن، جاری واش هەیە بە زەقی ناسنامەی شازبوونی خۆیان بە ماكیاژكردن و برۆهەڵگرتن یان لەبەركردنی پۆشاكی ئافەتەان، ئاشكرا دەكەن، ئەمەش لە دیدی گرووپە توندڕەوەكان "تاوانێكی گەورەیە" و كوشتنی لەسەرە.

لە شارۆچكەی سەدری رۆژهەڵاتی بەغداد، گرووپێكی نەناسراوی "ئەهلی حەق"، سێ لیستی بە ناوی دە گەنجی شاز لە شەقامەكانی بەغدا هەڵواسی. لە یەكێك لەو لیستانەدا نوسراوە "سزاتان دەدەین ئەی داوێن پیسەکان". وێڕای چەند نووسینێكی دیكەی سەر دیوارەكانی ناوچە جیاجیاكان كە بە رەنگی سوور نووسراوەنەتەوە و هەڕەشەی كوشتن و بە پەندانیان لێدەكەن.

كێشەكە تەنها لە گرووپە توندڕەوەكاندا نییە، خۆ كۆمەڵگەی عێراقیش دان بە بوونی "خۆشوبهاندن بە ئافرەتان" دەنێت، بەڵام پەسەندنی ناكات و بە شایستەی سزای توندی دادەنێت.

بەم دواییانە لە ناوچەكانی سەدر و دۆرە و كەڕادە سێ تەرم دۆزرانەوە كە بە گوتەی بەرپرسانی ئەمنی تەرمی هۆمۆکان بوون و ئاسەواری ئەشكەنجە و شێواندن و شكاندنی دەستیان پێوە دیاربوو، و ناسنامەی بكوژانیشیان نادیاربوو.

لە میانی بەدواداچوونی مەیدانیدا، ژمارەیەك لە هاووڵاتییان باسی یەك دوو حاڵەتیان كرد كە تێیدا بە هۆی شێوە و رەفتاریان، گەنجان رووبەرووی لێدان بووبوونەوە، ئەمەش لە نێو بێ دەنگی فەرمی و راگەیاندندا رووی دا، هەرچەندە كە بە پێشێلكارییەكی زەقی مافی كەسێتی و ئازادی تاك دادەنرێت و بە گوتەی پەیوەندیداران لە دەستووریشدا ئەو مافە پارێزراوە.

پێدەچێت سۆزی كۆمەلایەتی لە هەمبەر شازەكان تا رادەیەك نەبێت، یەكێك لە شایەتەكان لە باسكردنی رووداوی لێدانی توندی گەنجێك لە شارۆچكەی سەدر، دەڵێت: "ئەو توولەیە بەشی خۆی خوارد.!"

بە پێی یاسای ئێستای عێراق، هەر حاڵەتێكی پێشێلكردنی نەریتە كۆمەڵایەتی و ئاینییەكان لە لایەن یاسا و دادگاوە دەستنیشان دەكرێن و سزایان بۆ دیاری دەكرێت، نەك لەلایەن تاك و گرووپەكان. بەڵام هەندێك لەم پەلامارانە لە لایەن خودی هێزە ئەمنییەكانەوە ئەنجام دەدرێن، ئەوەبوو یەكێك لە شایەتە بە چاودیتەكان بە "نیقاش"ی راگەیاند كە كاروانێكی پۆلیس لە ناوچەی شەعبی باكووری بەغدادی پایتەخت، لە ناوەڕاستی مانگی ئاداری رابردوو دوو گەنجی "بەئافەرت چوو"یان راگرت و لە بەرچاوی هاوڵاتیان رووتیان كردنەوە و گاڵتەیان بە جەستەیان كرد.

هەروەها چەندین حاڵەتی بێدەنگی یان تێوەگلانی ناراستەوخۆی لایەنە فەرمییەكان دەبینرێت لە هەمبەر كوشتنی ژمارەیەك لەو گەنجانە كە لە ماوەی چەند مانگی رابردوودا بە شێوەیەك كوژرابوون كە ئاستەمە مرۆڤ بتوانێت بەخەیاڵیش تەسەوری بکات.

تەنیا كەناڵی "بەغدادیە"ی عێراقی كە لە قاهیرەوە بەرنامەكانی پەخش دەكات، ئاماژەی بە چەند حاڵەتێكی پەلاماردانی گەنجان دابوو، لە راپۆرتێكدا شەوی سێشەممە 7ی نیساندا بڵاوی كردەوە كە بیست بریندار گەیشتوونەتە نەخۆشخانەی "ابن النفیس"ی بەغداد و بە تۆمەتی شازبوونیان، بە سیکۆتین ئەندامانی زاوزێیان شوێنرابوو.

زۆرجار جیاكردنەوەی شازەكان لە خەڵكانی دیكە دەگەڕێتەوە بۆ بیری تاكڕەوانەی گرووپە توندڕەوەكان، ئەمەش ئەگەرێك دەهێنێتە پێش بەوەی رەنگە رێژەیەكی زۆری ئەو كەسانەی سزا دەدرێن لە بنەڕەتدا شاز نەبن، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە كە دیاردەی شازبوون نەهاتۆتە نێو كایەی كۆمەڵایەتی بەغداوە، بە تایبەت كە ماوەی دوو ساڵە رەوشی ئەمنی بەرقەرار بووە. بە گوتەی عەلا حەمید توێژەری كۆمەڵایەتی، سەرباری فاكتەری سەقامگیری ئەمنی، فاكتەری دیكە بۆ دەركەوتنی دیاردەی شازبوون لە بەغداد هەن، گرنگترینیان كاریگەری هۆیەكانی پەیوەندیی نوێن وەك كەناڵە ئاسمانییەكان و ئینتەرنێت و مۆبایل، حەمید هەروەها دەڵێت: "پەیوەندیی ئاسان و ناسینی كۆمە خەڵكانێك لە شوێنی جیاجیا، زیاتر توانای دەربڕین و متمانە بەخۆبوونی پێداون".

سەردار محەمەد عەلی پزیشكی تایبەتمەند لە بواری هۆرمۆن ئاماژە بەوە دەدات كە دەیان گەنجی نێر سەردانی نۆڕینگەكەی دەكەن " ئارەزوو دەكەن كە خەسڵەتە مێینەكانیان زیاتر لە جەستەیان بە دیار بكەوێت" ئاماژە بەوەش دەدات كە "هەندێكیان رووبەڕووی كۆمەڵگە دەبنەوە و گوێ نادەن بەوەی حەزی سێكسییان بەزەقی دەركەوێت".
ڤئێستا لە عێراقدا دەقێکی یاسایی روون بۆ دیاریكردنی شێوەی مامەڵەكردن لەگەڵ شازەكان نییە، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی ئەوان لەسەردەمی رژێمی پێشوودا زیاتر ئازاد بوون، پێشتریش وەك لە راپۆرتی رێكخراوە مافپەروەرەكاندا بە شێوەی پچڕپچڕ هاتبوو، بە هۆی ئەو پشێوییە ئەمنییەی كە دوای رووخانی رژێمی پێشووەوە بەدەركەوت، هۆمۆکان لە عێراق كۆچی بەكۆمەڵییان بەرەو بریتانیا و چەند ولاتێكی دیكەی ئەورووپی كردووە و لەوێ داوای پەنابەرێتی مرۆییان كردووە.

لە میانی توندوتیژییە ناوخۆییەكان لە 2007 - 2006، هۆمۆکان بوونە ئامانجی هاوبەش گرووپە شیعی و سوننییەكان.

بە گوێرەی كۆمەڵەی شازەكان (نێر و مێ) لە عێراق، كە سایتێكی ئینتەرنێتی هەیە و نازانرێت ئایا نوسینگە و بارەگای هەیە یان نا؛ لە ساڵی 2003ـوە 26 ئەندامی كۆمەڵكە كوژراون ، لەوانە ئەمیری تەمەن 11 ساڵ و ئەحمەدی 14 ساڵ كە لە 2006 بە هۆی ئارەزووی سێكسییانەوە كوژران.

بە پێی راپۆرتی پەیمانگەی رۆژنامەگەریی جەنگ و ئاشتی (بارەگاكەی لە سلێمانییە)، هەڵمەتەكانی كوشتنی شازەكان لە بەغداد و ناوچەكانی دیكە لە ساڵی 2006 بە رەزامەندیی و پشتگیریی پیاوانی ئایینی ئەنجام دراون، هەمان ئەو ساڵە چەندین شاز دادگایی "شەرعی" كراون و سزاشیان بەسەردا سەپێنراوە، ئەو سزایانەش لە نێوان چل جەلدە تا مردنیشی تێدابووە.

بە شێوەیەكی گشتی واپێدەچێت جۆرێك لە ناحەزیی كۆمەلایەتی گشتیی دژی شازەكان لە كۆمەڵگەی عێراقدا هەبێت، خەڵكانێك هەن دەركەوتنی ئەمانە لە بەهاری ئەمساڵدا بە پۆشاك و شێوەی جەستەیانەوە، بە جۆرێك لە بێئابڕویی و هەڵوەشاندنەوەی ئەخلاقی دادەنێن، ئەمەش وا دەكات كە پەلاماردانیان لە لایەن گرووپە چەكدارەكانەوە بە كارێكی دروست و رەوا دابنرێت.

هەندێك لە میدیاكانی عێراق و لە نێوانیشیاندا عەلمانییەكان پێیان باشترە ناو لەمانە بنێن "شازە رەگەرزییەكان" ئەمەش وای كردووە ببنە پاروویەكی چەوری دەستی هەمووان، بە هۆی نەبوونی سۆزی كۆمەلایەتی و بایەخی راگەیاندن، ئەم توێژە وای لێهاتووە كە دەستنیشان و ئابڵۆقە نەدرێت و بەو كۆمەڵە و پارتە نهێنییانە بچێت كە لە سەردەمی رژێمی پێشوودا چالاكییان دەنواند.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌