راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

پاشماوه‌ ئه‌تۆمیی نیگه‌رانی له‌ موسڵ ده‌&#160

عادل که‌مال
دوای چه‌ند مانگێک له‌ هاتنی…
30.10.2008  |  موسڵ

عه‌دایه‌ ناوچه‌یه‌که‌ له‌ رووی ئیدارییه‌وه‌ سه‌ر به‌ ناچییه‌ی مه‌حله‌بییه‌یه‌ و که‌وتۆته‌ 35 کیلۆمه‌تری رۆژئاوای شاری موسڵ. له‌وێ دوو کیلۆمه‌تر له‌ ده‌سته‌ڕاستی شه‌قامی سه‌ره‌کی قه‌زای ته‌له‌عفه‌ر حکومه‌تی عێراقی له‌ هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی رابردوودا پڕۆژه‌یه‌کی دامه‌زراندبوو ناوی نابوو "کارگه‌ی مۆم – مصنع الشمع". هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م کارگه‌یه‌ سه‌ر به‌ ده‌سته‌ی پیشه‌سازی سه‌ربازی بوو، که‌چی وای نیشانی خه‌ڵکی ناوچه‌که‌ ده‌دا که‌ ئه‌مه‌ کارگه‌ی درووستکردنی مۆمه‌. دوای ئه‌وه‌ی ساڵی 1991 کارگه‌که‌ له‌لایه‌ن هێزه‌کانی هاوپه‌یمانانه‌وه‌ بۆردومان کرا و له‌ نه‌وه‌ده‌کانیشدا لێژنه‌ی پشکنینی چه‌که‌ کۆکوژه‌کانی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان چه‌ندین جار سه‌ردانی ناوچه‌که‌یان کرد، هه‌موو ئامێر و که‌لوپه‌له‌کانی له‌ شوێنێکی نزیک کرانه‌ ژێر خاکه‌وه‌ و کارگه‌که‌ داخرا.

ساڵی 2005 خه‌ڵکانێک شوێنه‌که‌یان هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌ و هه‌موو که‌لوپه‌ل و ئامێر و ده‌زگاکانیان ده‌رکردوون. دواتر ئه‌م شتانه‌ گه‌یه‌نراونه‌ته‌ بازاره‌کانی ورده‌واڵه‌ی موسڵ. له‌ تاقیکردنه‌وه‌کانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ژینگه‌ی موسڵ ئه‌وه‌ ده‌رکه‌وتووه‌ که‌ ئه‌م که‌لوپه‌لانه‌ مادده‌ی هایدرۆئه‌کسیدی یۆرانیۆمیان پێوه‌یه‌ که‌ له‌ ده‌زگا ئه‌تۆمییه‌کان به‌کار ده‌هێنرێت. ئه‌مه‌ش یه‌که‌م هۆشداریدانی ره‌سمی بوو له‌ بوونی تیشکی ئه‌تۆمی له‌ ناوچه‌ی عه‌دایه‌.

چه‌ند رۆژێک دوای ئه‌وه‌ سه‌رۆکی پێشووی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای موسڵ لیوا سالم حاجی عیسا، له‌ راگه‌یاندنێکی رۆژنامه‌وانییدا، داوای له‌ حکومه‌ت و به‌رپرسان کرد چاره‌سه‌رێک بۆ ئه‌م "کاره‌ساته‌"ی عه‌دایه‌ دابنێن. سه‌رۆکی ئه‌نجومه‌ن هه‌روه‌ها رای گه‌یاند که‌ "ده‌زگا ته‌ندروستییه‌کانی چه‌ندین حاڵه‌تی توشبوون به‌ شێرپه‌نجه‌ و شێواوی زگماکیان له‌ منداڵانی تازه‌ له‌دایکبوودا له‌ ناوچه‌کانی ده‌وروبه‌ری عه‌دایه‌ ده‌ستنیشان کردووه‌".

ئه‌مڕۆش له‌گه‌ڵ راگه‌یاندنی ئامارگه‌لێێکی پزیشکیی نوێ سه‌باره‌ت به‌ زیادبوونی ژماره‌ی توشبوان به‌ نه‌خۆشی پێست و شێرپه‌نجه‌ له‌ ناوچه‌ی عه‌دایه‌، که‌ له‌لایه‌ن چه‌ند پزیشکێکی ده‌زگا ته‌ندرووستییه‌کانی ئه‌وێ ئاماده‌کراون، مۆته‌که‌ی تیشکی ئه‌تۆمی باڵی به‌سه‌ر ژیانی خه‌ڵکی موسڵدا کێشاوه‌.

له‌ کۆبوونه‌وه‌یه‌کی نائاسایی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای موسڵیشدا که‌ بۆ تاوتێوکردنی ئه‌م کێشه‌یه‌ ته‌رخان کرابوو، به‌ڕێوه‌به‌ری ژینگه‌ی موسڵ راپۆرتێکی پزیشکی خسته‌ روو که‌ له‌ ناحییه‌ی مه‌حله‌بییه‌ی ئاماده‌کراوه‌ و ئاماژه‌ به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی توشبوان به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ له‌ ناحییه‌که‌دا له‌ ساڵی 2007 به‌ رێژه‌ی دوو له‌سه‌ر سێ له‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ساڵانی پێشووتردا ده‌کات، ئه‌مه‌ش به‌ گوێره‌ی راپۆرته‌که‌ بوونی "سه‌رچاوه‌یه‌کی نه‌خۆشییه‌که‌" ده‌رده‌خات.

مه‌جید ره‌شید نعێمی سه‌رۆکی لێژنه‌ی ته‌ندرووستی له‌ ئه‌نجومه‌نی پارێزگای موسڵ له‌ لێدوانێکیدا بۆ نیقاش ئه‌م زانیارییانه‌ی راپۆرته‌که‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ژینگه‌ی پشتڕاستکرده‌وه‌ و رای گه‌یاند: "ئه‌و زانیارییانه‌ی له‌ چه‌ند کرێکارێکی پێشووی ئه‌م کارگه‌یه‌ ده‌ستکه‌توون ئاماژه‌ به‌ بوونی نزیکه‌ی 370 به‌رمیل پاشماوه‌ی ئه‌تۆمی ده‌که‌ن که‌ له‌ ساڵه‌کانی به‌ر له‌ شه‌ڕی دووه‌می که‌نداو 1991 به‌ نهێنی له‌ عه‌دایه‌وه‌ براونه‌ته‌ فڕۆکه‌خانه‌ی گه‌یاره‌ی باشووری موسڵ و له‌وێ له‌لایه‌ن کرێکاره‌کانه‌وه‌ ژێرگڵ کراون" . نعێمی هه‌روه‌ها ئاشکرای کرد که‌ "زانیاری دیکه‌ش سه‌باره‌ت به‌ ژماره‌ی ئه‌و به‌رمیلانه‌ی پاشماوه‌ی ئه‌تۆمی که‌ له‌ ناوچه‌ی دیکه‌دا شاردراوه‌نه‌ته‌وه‌ له‌به‌رده‌ستن، ئێستا کار له‌سه‌ر دۆزینه‌وه‌یان ده‌کرێت".

نعێمی نیگه‌رانی خۆی سه‌باره‌ت به‌م گرفته‌ ده‌ربڕی و وتی: "ئێستا لێکۆڵینه‌وه‌کان به‌رفره‌وانتر ده‌کرێن، کاره‌که‌ پێویستی به‌ ده‌ستی حکومه‌ت و هه‌تا له‌وانه‌یه‌ نێوده‌وڵه‌تیش هه‌بێت، چونکه‌ مه‌ترسییه‌کان ئه‌گه‌ر به‌ڕاستی سه‌لمێنران، ئه‌وا ناوچه‌گه‌لێکی به‌رفره‌وان ده‌گرنه‌وه‌ و له‌وانه‌یه‌ سنووره‌کانی عێراق به‌ره‌و وڵاتانی دراوسێ ببه‌زێنن".

سه‌رچاوه‌یه‌کی ره‌سمی فه‌رمانگه‌ی ژینگه‌ی موسڵ، که‌ نه‌یه‌ویست ناوی ئاشکرا بکرێت، به‌ نیقاشی راگه‌یاند که‌وا "ئه‌و مه‌ترسییانه‌ی له‌ مادده‌ تیشکده‌ره‌وه‌کان ده‌که‌ونه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ بۆ هه‌زاران ساڵ له‌ ناوچه‌که‌ بمێنن، به‌تایبه‌ت که‌ شوێنه‌که‌ دوو ده‌یه‌ له‌مه‌وبه‌ر و به‌ر له‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی عێراقی به‌ته‌واوی ژێرگلی بکه‌ن، له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریکییه‌کانه‌وه‌ هێرشی ئاسمانی کرروه‌ته‌ سه‌ر". سه‌رچاوه‌که‌ هه‌روه‌ها ئاشکرای کرد که‌وا "سه‌دان به‌رمیل و ده‌فر و حه‌وز و لوله‌ی ئاسنی که‌ له‌ شوێنه‌که‌ و هه‌وره‌ها ئه‌و شیشانه‌ی له‌ خانووه‌که‌ به‌کارده‌هاتن و که‌لوپه‌لی ته‌ندرووستیش، دوای رووخانی رژێم له‌لایه‌ن خه‌ڵکی گونده‌کانی ده‌وروبه‌ر له‌ژێر خاک ده‌رهێنراون و هه‌ندێکیان له‌ بازاڕه‌کاندا ده‌فرۆشرێن. هه‌موو ئه‌م که‌لوپه‌لانه‌یش به‌ تیشکی زۆر مه‌ترسیدار پیس بوون که‌ کاریگه‌رییه‌که‌ی له‌ دوارۆژدا ده‌رده‌که‌وێت".

سه‌رۆکی لێژنه‌ی ته‌ندرووستی سه‌ر به‌ ئه‌نجومه‌نی پارێزگای موسڵ له‌ لێدوانه‌که‌یدا بۆ نیقاش رای گه‌یاند "ئه‌نجومه‌نی پارێزگا به‌ جیددی مامه‌له‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و گرفته‌ ده‌کات" و له‌ 20 ئه‌یلولی 2008دا "لێژنه‌یه‌کی قه‌یران"ی بۆ به‌دواداچوونی ئه‌م گرفته‌ پێکهێناوه‌، که‌ جگه‌ له‌ نعێمی، قایمقام، سه‌رۆکی فه‌رمانگه‌ی ته‌ندرووستی موسڵ، به‌ڕێوه‌به‌ری فه‌رمانگه‌ی ژینگه‌، نوێنه‌رێکی هه‌واڵگری سه‌رکردایه‌تی عه‌مه‌لیاتی پارێزگا و فه‌رمانبه‌رێکی پێشووی "کارگه‌ی موم" که‌ نه‌یه‌ویست ناوی ئاشکرا بکرێت ده‌گرێته‌ خۆی.

به‌ قسه‌ی نعێمی، کارمه‌ندی ناوبراو "پێشتر چه‌ند راپۆرتێکی پزیشکی پێشکه‌ش کردبوون ده‌ری ده‌خه‌ن که‌ خۆی له‌ ئه‌نجامی به‌رکه‌وتنی تیشکه‌وه‌ له‌ کاتی کارکردنی له‌و شوێنه‌ دووچاری نه‌خۆشی بووه‌، هه‌ر ئه‌ویش زانیاری سه‌باره‌ت به‌ شوێنه‌که‌ پێشکه‌ش کردووین و چۆن سه‌رپه‌رشتیارانی پێشوو نزیکه‌ی 370 به‌رمیل پاشماوه‌ی ناوچه‌که‌یان بردۆته‌ ناوچه‌ی فڕۆکه‌خانه‌ی گه‌یاره‌ له‌ باشووری موسڵ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م زانیارییانه‌یش کرا به‌ ئه‌ندام له‌ لێژنه‌که‌دا".

نعێمی سه‌باره‌ت به‌ کاره‌کانی لێژنه‌که‌ وتی: "شانه‌ی قه‌یرانه‌که‌ فه‌رمانی به‌ لێژنه‌ ته‌کنیکییه‌کان داوه‌ شوێنه‌که‌ داپۆشنه‌وه‌ و له‌ رۆژی 16ی تشرینی یه‌که‌می 2008یشه‌وه‌ کارکردن تێیدا ده‌ستیپێکردووه‌، که‌ لانی که‌م بیست رۆژ ده‌خایه‌نێت".

سه‌رچاوه‌ به‌رپرسه‌که‌ی فه‌رمانگه‌ی ژێنگه‌ی موسڵ ئاماژه‌ی به‌ کۆمه‌ڵێک رێوشوێنی دیکه‌ کرد که‌ ده‌بێ خێرا بگیرێنه‌ به‌ر بۆ رێگرتن له‌ له‌ده‌ستده‌رچوونی گرفته‌که‌، له‌وانه‌، شووره‌کردنی ته‌واوی ناوچه‌که‌ و دانانی نیشانه‌ی وشیارکه‌ره‌وه‌، ئاگادارکردنه‌وه‌ی خه‌ڵکی دێیه‌کانی ده‌وروبه‌ر بۆ دوورخستنه‌وه‌ی مه‌ڕوماڵاته‌کانیان له‌وێ، گرتنی درزی حه‌وزوه‌کانی ئاو بۆ رێگرتن له‌ دزه‌کردنیی، داواکردن له‌ هاوڵاتیان له‌ڕێی هۆیه‌کانی راگه‌یاندنه‌وه‌ بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ئه‌و که‌لوپه‌لانه‌ی له‌م شوێنه‌ براون و یاخود ئاگادارکردنه‌وه‌ی لایه‌نه‌ په‌یوه‌نداره‌کان سه‌باره‌ت به‌ به‌و شوێنانه‌ی ئه‌مجۆره‌ که‌لوپه‌لانه‌یان لێیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ شێوه‌یه‌کی زانستی و درووست ژێرگڵ بکرێن".

له‌ گه‌شتێکدا بۆ گونده‌کانی ده‌وروبه‌ری ناوچه‌که‌، په‌یامنێری نیقاش چاوی به‌ هاوڵاتیه‌ک که‌وت (ع. ن. 44 ساڵه‌) باسی له‌وه‌ کرد که‌ له‌کاتی سه‌ربازییدا له‌ ساڵه‌کانی 1988 و 1989 پاسه‌وانی کارگه‌ی مۆم بووه‌ و باسی له‌وه‌ ده‌کرد که‌ له‌ بواری سه‌ربازییدا ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ به‌ "پڕۆژه‌ی 903" ناو ده‌برا. ئه‌م پیاوه‌ که‌ خوێنده‌واری نییه‌ وتی: "فه‌وجی پاراستنی 903 ماسکی خۆپاراستنی به‌سه‌ر ئه‌ندامانییدا دابه‌ش کردبووو و له‌سه‌ر چۆنێتی به‌کارهێنانیشی له‌ کاتی هێرش یاخود هه‌ر رووداوێکی دیکه‌دا راهێنانی پێکردبوون". هاوڵاتییه‌کی دیکه‌ش که‌ هه‌ر له‌م گه‌شته‌دا په‌یامنێری نیقاش چاوی پێکه‌وت و خه‌ڵکی گوندی ره‌یحانه‌ی نزیک عه‌دایه‌ بوو ده‌یگوت، پێشتر لوله‌یه‌کی به‌کارهێناوه‌ که‌ دوای رووداوه‌کانی ساڵی 2003 له‌ عه‌دایه‌ دزراوه‌، دوای به‌کارهێنانی به‌ ماوه‌یه‌ک، تووشی نه‌خۆشی پێست بووه‌ و هیچ کامێک له‌ دوکتۆره‌کانی موسڵ نه‌یانتوانیوه‌ چاره‌سه‌ری بکه‌ن، تا چۆته‌ سوریا و له‌وێ چاره‌سه‌ری کراوه‌. به‌داخه‌وه‌ نیقاش نه‌یتوانی هیچ دوکۆمێنتێکی سه‌باره‌ت به‌ ده‌ستنیشانکردنی نه‌خۆشیه‌که‌ ده‌ستکه‌وێت.