راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

جووله‌که‌کانی به‌غدا

خلود ره‌مزی
مارسێل که‌ ئێستا ته‌مه‌نی حه‌فتاوپێنج ساڵه‌ و یه‌کێک له‌و ئافره‌ته‌ جووله‌که‌ که‌مانه‌ی عێراقه،‌ جگه‌ له‌ یادرگاری جوانی له‌گه‌ڵ خۆشه‌ویسته‌که‌ی زایۆن شتێکی دیکه‌ شک نابات، ئه‌و خۆشه‌ویسته‌ی‌ له‌ پێناو ئه‌و و…
7.10.2008  |  به‌غدا

مارسێل، ئه‌و ئافره‌ته‌ی که‌ به‌ته‌نیا له‌ ماڵه‌که‌ی له‌ ناوچه‌ی به‌تاوینی ناوه‌ڕاستی به‌غدا ده‌ژیه‌ت و له‌ ده‌سته‌به‌رکردنی پێداویستییه‌کانی رۆژانه‌ی پشت به‌ خێزانێکی مه‌سیحی ده‌به‌ستێت، مامۆستای قوتابخانه‌ی "فه‌ره‌نگی عه‌ین"ی ناوچه‌ی 52ی ناوه‌ڕاستی به‌غدا بوو، که‌ ئه‌مه‌ش یه‌کێک له‌ قوتابخانه‌ ناوداره‌کانی جوله‌که‌ی پایته‌ختی به‌غدا بوو و دواتر ناوی گۆڕا بۆ "قوتابخانه‌ی نیزامی". کاتێک ئه‌زرا گه‌یشته‌ ته‌مه‌نی خانه‌نشینی وازی له‌ ده‌رسگوتنه‌وه‌ هێنا و له‌و ده‌مه‌وه‌ به‌ته‌نیا له‌و ماڵه‌دا ژیان به‌سه‌ر ده‌بات که‌ ساڵانێکی درێژه‌ له‌ ده‌رگاکه‌ی نه‌چۆته‌ ده‌ره‌وه‌ و به‌ ته‌ماشاکردنی گوڵه‌کانی نێو باخچه‌که‌ی قه‌ناعه‌ت ده‌کات.

ئه‌و ئافره‌ته‌ به‌ته‌مه‌نه‌ی لۆچ ده‌موچاوی داگیر کردووه‌ و نیوه‌ی ددانه‌کانی ده‌می نه‌ماون، ده‌ڵێت که‌ رامی و خوشکه‌که‌ی ریتا چه‌ندین ساڵه‌ خزمه‌تی ده‌که‌ن، کاروروباری ماڵه‌وه‌ی بۆ جێبه‌جێ ده‌که‌ن، ماڵه‌که‌ی بۆ پاک ده‌که‌نه‌وه‌، خه‌می باخه‌که‌ی ده‌خۆن و خواردنی عێراقی بۆ ئاماده‌ ده‌که‌ن که‌ زۆر حه‌زیان لێده‌کات‌.

مارسێل له‌ درێژه‌ی قسه‌کانیدا له‌سه‌ر بیره‌وه‌رییه‌ جوانه‌کانی له‌گه‌ڵ خێزانه‌که‌یدا و له‌ کاتێکدا چه‌ند وێنه‌یه‌کی ره‌شوسپی ساڵانی په‌نجاکان و شه‌سته‌کان و حه‌فتاکانی به‌ده‌سته‌وه‌ بوون وتی "که‌س له‌ خێزانه‌که‌م نه‌ماوه‌، له‌ خزمه‌ جووله‌که‌کانیشم هه‌روا، براکه‌م و برازاکانم و خزمه‌کانیشم هه‌موویان وڵاتیان جێهێشت، من به‌ته‌نیا مامه‌وه‌. به‌نیازی شوکردن به‌ زایۆن مامه‌وه‌، به‌ڵام قه‌ده‌ر ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی پێ نه‌به‌خشیم و له‌ ده‌مه‌قاڵێییه‌کی له‌گه‌ڵ فه‌له‌ستینیه‌یک که‌ له‌ نزیک ئێمه‌ نیشتوجێ بوو، لێی سه‌ندم".

مارسێل ده‌ڵێ ئه‌و شه‌ره‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی رابردوودا رووی داوه‌ و له‌سه‌ر کێشه‌یه‌کی بچوکی زایۆن له‌گه‌ڵ دراوسێیه‌کی فه‌له‌ستینی له‌سه‌ر هه‌واڵێکی ته‌له‌فزیۆنی سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و سه‌ره‌نجام زایۆن له‌لایه‌ن دراوسێکه‌یه‌وه‌ دراوه‌ته‌ به‌ر چه‌قۆ و گیانی له‌ده‌ست داوه‌.

سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌م شتانه‌ مارسێل بیری له‌وه‌ نه‌کردۆته‌وه‌ بچێته‌ ئیسرائیل و سووره‌ له‌سه‌ر مانه‌وه‌ له‌ عێراق، له‌م باره‌یه‌وه‌ به‌ نیقاشی راگه‌یاند: "هیچ شتێک وام لێناکات بیر له‌ کۆچ بکه‌مه‌وه‌، هه‌موو دراوسێکانم ده‌زانن جووله‌که‌م و که‌سیش ئازاری نه‌داوم" و هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "نامه‌وێت له‌ شوێنێکی دوور له‌و شوێنه‌ی لێی له‌دایک بووم و خۆشترین ساڵه‌کانی ژیانم تێدا به‌سه‌ر بردن بمرم ".

ئه‌و ئافره‌ته‌ ئه‌سمه‌ره‌ی ساڵانی خه‌مباریش نه‌یتوانیوه‌ جوانیی چاوه‌ شینه‌کانی بکوژێنێته‌وه‌، کۆمه‌ڵێک شتی له‌ سندووقێکی دارینی بچوکدا پاراستووه‌ و له‌به‌رچاوی غه‌ریباندا نایکاته‌وه‌ و رامی و خوشکه‌که‌یشی راسپاردوون که‌ دوای مردنیی له‌گه‌ڵ خۆیدا بینێژن.

ئه‌و گه‌نجه‌ی سه‌رپه‌رشتی پووره‌ مارسێل ده‌کات و بۆته‌ یه‌کێک له‌ هه‌ره‌ نزیکه‌کانی، ده‌ڵێت به‌ر له‌ چه‌ند رۆژێک مارسێل پارچه‌یه‌ک له‌ خشڵه‌ کۆنه‌کانی داوه‌تێ و داوی لێکردوو بیفرۆشێت، ده‌زگیرانه‌که‌ی پێ بگوازێته‌وه‌ و له‌ گه‌ڵ خۆی له‌ماڵه‌که‌یدا ژیان به‌رنه‌ سه‌ر. رامی هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "بیرۆکه‌یه‌کی یه‌کجار باشه‌ که‌ له‌گه‌ڵیدا بژیه‌ین، به‌ڵام گرفته‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ ده‌زگیرانه‌که‌م رازی نییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م ئافره‌ته‌ به‌ساڵاچووه‌دا بژیه‌ین".

دوایین ئاماره‌کانی ئاژانسی جووله‌که‌، که‌ سه‌رپه‌رشتی کۆچی جووله‌که‌کان له‌سه‌رتاسه‌ری جیهانه‌ به‌ره‌و ئیسرائیل ده‌کات، ئاماژه‌ به‌ بوونی ته‌نیا 34 که‌سی جووله‌که‌ له‌ عێراقدا ده‌کات که‌ زۆربه‌یان له‌ باساڵاچوانن. ئاژانسه‌که‌ تا ئێستا سه‌رپه‌رشتی گواستنه‌وه‌ی شه‌ش له‌مانه‌ی بۆ ئیسرائیل کردووه‌ و 28یشیان رازی نین عێراق جێ بهێڵن، که‌ مارسێلیش یه‌کێک له‌وانه‌یه‌.

دوای کۆتاییهاتنی شه‌ڕی ساڵی 2003 ئه‌م ئاژانسه‌ هه‌ڵسا به‌ به‌دواداچوونی ئه‌و جووله‌که‌ عێراقییانه‌ی هێشتا له‌ ژیاندا ماون، تاوه‌کوو بزانێت ئاخۆ ئاره‌زووی به‌سه‌ربردنی ژیانیان له‌ ئیسرائیل هه‌یه‌ یان نا، چونکه‌ یاسای گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئیسرائیل مافی ئه‌وه‌ به‌ جووله‌که‌کانی جیهان ده‌دات له‌ ئیسرائیلدا نیشته‌جێ ببن.

ئاژانسه‌که‌ش ته‌نیا 34ی له‌ جووله‌که‌کانی دۆزییه‌وه‌ که‌ بوونییان له‌ عێراق بۆ زیاتر له‌ 2500 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و له‌ سه‌رده‌مێکدا ژماره‌یان گه‌یشتۆته‌ 130 هه‌زار که‌س.

ئاژانسه‌که‌ خۆی دانی به‌وه‌دا هێنا که‌ ئیدی رۆژی جووله‌که‌کان له‌ عێراق ئاوابووه‌، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی لاوانی جووله‌که‌ وڵاته‌که‌یان جێهێشت و ئه‌وانه‌ی ماون ته‌نیا به‌ساڵاچوانن که‌ له‌ نزیک مه‌سیحییه‌کان ده‌ژین و له‌ ترسی ئازاردان ئاینینه‌که‌یان شاردۆته‌وه‌. ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا هه‌ندێک له‌و جووله‌که‌ عێراقییانه‌ی ئێستا له‌ ئیسرائیل ده‌ژین داوای وه‌رگرتنه‌وه‌ی سه‌روه‌ت و سامانه‌کانیان له‌ شه‌قامی سه‌عدون، به‌تاوین و ناوچه‌ی دیکه‌، ده‌که‌نه‌وه‌.

جووله‌که‌کانی عێراق به‌ کۆنترین جووله‌که‌کانی جیهان ده‌ژمێردرێن و مێژوویان بۆ سه‌رده‌می دوایین ئیمپراتۆرییه‌تی ئاشووری 12-911ی پێش زایین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. له‌ ئه‌ده‌بییاتی جووله‌که‌دا هاتووه‌ که‌ ئاشوورییه‌کان چه‌ندین هێرشییان کردۆته‌ سه‌ر فه‌له‌ستین و جووله‌که‌کانیان له‌وێ گواستوونه‌ته‌وه‌ بۆ ناوچه‌ی شاخاوی دووره‌ده‌سته‌کانی عێراق. کاتێکیش که‌ کلدانییه‌ بابلییه‌کان شکستیان به‌ ئاشوورییه‌کان هێنا و له‌ ساڵی 359/612ی پێش زایین ده‌وڵه‌تی بابلیان دامه‌زراند، له‌ کاره‌ هه‌ره‌ له‌پێشه‌کانیان –به‌گوێره‌ی ئه‌ده‌بیاتی یه‌هوودی- له‌ناوبردنی مه‌مله‌که‌تی یه‌هودا بوو له‌ فه‌له‌ستین. جووله‌که‌کانیشیان له‌سه‌ر ده‌ستی نه‌بو خوز نه‌سری دووه‌م، که‌ له‌ نێوان ساڵه‌کانی 562- 605 فه‌رمانره‌وا بووه‌، راپێچی بابل کردوون.

جووله‌که‌کانی عێراق به‌ پیشه‌وه‌ریی ناویان ده‌رکردووه‌ و زۆربه‌یان له‌ بواری زێڕینگری و بازرگانی و به‌رگدرووییدا کاریان ده‌کرد، به‌ڵام خه‌ڵکانێکیشیان چوونه‌ ناو بواری دیکه‌ی وه‌ک هوونه‌ر و سیاسه‌ته‌وه‌. یه‌که‌م وه‌زیری دارایی له‌ حکومه‌تی عێراقی نوێدا که‌ له‌ ساڵی 1921 دامه‌زرا جووله‌که‌ و ناوی ساسۆن سه‌قیل بوو.

دوای راگه‌یاندنی "ده‌وڵه‌تی ئیسڕائیل" له‌ ساڵی 1948 و ئاڵۆزبوونی په‌یوه‌ندی جووله‌که‌کانی عێراق له‌گه‌ڵ دراوسێکانیاندا، حکومه‌تی عێراقی رێگای به‌ جووله‌که‌کانی نه‌دا به‌ره‌و ئیسرائیل بڕۆن، به‌ڵام دواتر بڕیارێکی ده‌رکرد که‌ به‌مه‌رجێک بتوانن وڵات جێبێڵن که‌ ده‌ستبه‌رداری ره‌گه‌زنامه‌ی عێراقی بن.

سه‌ره‌نجام زۆربه‌ی جووله‌که‌کانی عێراق له‌ نێوان ساڵانی 1949 2 1950 له‌ چالاکییه‌کدا، که‌ به‌ "چالاکی عه‌زره‌ و نه‌حیمه‌" ناسراوه‌، کۆچیان کرد. له‌ سه‌ره‌تای په‌نجاکاندا له‌ کۆی 115 هه‌زار که‌س ته‌نیا ده‌ هه‌زار جووله‌که‌ له‌ عێراق مابوونه‌وه‌.

له‌گه‌ڵ هاتنه‌سه‌رکاری عه‌بدولکه‌ریم قاسمدا هه‌موو کۆته‌کان به‌ کۆتی سه‌فه‌رکردنیشه‌وه‌ له‌سه‌ر جووله‌که‌کان لابران و هه‌لومه‌رجه‌که‌یان رووی له‌ باشبوون کرد، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هاتنه‌سه‌رکاری حیزبی به‌عس دیسان ده‌ستکرایه‌وه‌ به‌ سنووردارکردنی جووڵه‌یان و ساڵی 1969یش حکومه‌تی عێراقی ژماره‌یه‌ک بازرگانی به‌ تۆمه‌تی جاسوسیکردن بۆ ئیسرائیل له‌ سێداره‌دان که‌ زۆربه‌یان جووله‌که‌ بوون، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی جووله‌که‌کان به‌هه‌رشێوه‌یه‌ک بێت له‌ سه‌فه‌رکردن په‌له‌ بکه‌ن و له‌ حه‌فتاکانیشدا ئه‌مه‌ گه‌یشته‌ ئه‌وپه‌ڕی و عێراق نزیکه‌ی ته‌واو له‌ جووله‌که‌ چۆڵ بوو.

دوای هاتنی هێزه‌کانی ئه‌مه‌ریکاش بۆ عێراق له‌ نیسانی 2003دا، ژماره‌ی ئه‌و جووله‌کانی له‌ عێراق مابوون که‌متر له‌ 100 که‌س بوون و زۆربه‌یان له‌ به‌غدا و کوردستان نیشته‌جێ بوو، که‌ ئه‌وانیش زۆربه‌یان به‌ته‌مه‌ن و به‌ساڵاداچوو و په‌ککه‌وته‌ بوون.زۆربه‌ی جووله‌که‌کانی عێراق له‌ شاره‌ گه‌وره‌کانی وه‌ک به‌غدا، به‌سرا، موسڵ. سلێمانی، حیلله‌، ناسریه‌، عه‌ماره‌، دیوانییه‌، عوزێر، کوف، هه‌ولێر و تکریت ده‌ژیان. هه‌تا نه‌جه‌فی شاری پیرۆزی شیعه‌کانیش گه‌ڕه‌کێکی به‌ناوی "عگد الیهود" هه‌بوو. ژماره‌یه‌کی که‌میشیان له‌ناوچه‌ گوندنشینه‌کانی باکووری عێراق ده‌ژیان.هه‌ندێکیش له‌و جووله‌کانه‌ی له‌ عێراق مانه‌وه‌ بوون به‌ موسڵمان، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی له‌و ناوچانه‌ ده‌ژیان که‌ له‌ رووی ئایینییه‌وه‌ توندن. هه‌تا ئێستاش له‌ هه‌ندێک ناوچه‌ی به‌غدا به‌وانه‌ ده‌ڵێن بنه‌جوو. هه‌تا ئێستاش خانووه‌کانی جووله‌که‌کان له‌ ناوچه‌کانی به‌تاوین، ئه‌بو سه‌یفه‌ین، شه‌قامی ره‌شید و بابئه‌ششه‌رقی شوێنه‌واری جووله‌که‌کانییان پێوه‌ ماون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و دێره‌ی جووله‌که‌کان که‌ تاکه‌ په‌رستگای جووله‌که‌یه‌ له‌ ناوچه‌ی به‌تاوینی ناوه‌ڕاستی به‌غدا و ئه‌وقاف سه‌رپه‌رشتی ده‌کات.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌