راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

کولتووری هۆزه‌کانی باشور ده‌بوژێته‌وه‌

محه‌مه‌د عه‌بدوڵڵا
"شروگ" ناوێکه‌ به‌ عه‌شیره‌ته‌…
22.09.2008  |  نه‌جه‌ف

له‌گه‌ل هاتنه‌ سه‌رکاری رژیمی سه‌دام حوسێن له‌ ساڵی 1979 زاراوه‌ی شروگی، هه‌رچه‌نده قسه‌پێکه‌رانیشی رێژه‌یه‌کی گه‌وره‌ی شیعه‌کانی عێراق پێک دێنن، له‌ راگه‌یاندندا پشتگوێ خرا.‌ ده‌زگاکانی چاودێری به‌کارهێنانی زاراوه‌ و که‌له‌پور و مه‌راسیمی مه‌زهه‌بی شروگییان له‌ زنجیره‌ ته‌مسیله‌کانی ئایینی و کۆمه‌ڵایه‌تی‌ قه‌ده‌غه‌ کرد و ته‌نانه‌ت له‌و چیرۆک و رۆمانانه‌ی که‌ له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی رۆشنبیری و ئێستگه‌ و ته‌له‌فزیۆنی ئه‌و کاته‌ش رێگه‌ی بڵاوکردنه‌وه‌یان پێدرا بوو، ئیشاره‌ت کردن پێیان قه‌ده‌غه‌ بوو، ئه‌مه‌ هه‌رچه‌نده‌ زاراوه‌که‌ هه‌ستی گاڵته‌جاڕی و گێڕانه‌وه‌ی مێژوو و ژیانی دێهاتی تێدایه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ شاره‌کانی دیوانیه‌، ناسریه‌، عیماره‌، به‌سرا، نه‌جه‌ف و که‌ربه‌لا. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی زاراوه‌که‌ شوێنێکی به‌رچاوی له‌ شیعری‌ میللی و شێوازی گۆرانی غه‌مناکدا هه‌یه.

خالد حه‌مدان که‌ یه‌کێکه‌ له‌ پیاوانی عه‌شیره‌تێکی ناوچه‌ی که‌ربه‌لا‌، پێیوایه‌ "رژێمی پێشوو نه‌یده‌ویست زاراوه‌که‌مان له‌ راگه‌یاندن به‌ده‌ربکه‌وێت، مه‌گه‌ر به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێت، ئه‌ویش له‌ شێوازێکی کاریکاتێری پێکه‌نیناوی، وه‌ک‌ بڵێی ئێمه‌ له‌ سه‌ر خاکی عێراق ناژین و زاراوه‌که‌شمان بۆ گاڵته‌ پێکردن و پێکه‌نین باشه‌‌"‌، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت " ئه‌و زوڵمه‌ی که‌ له‌ سه‌رده‌می سه‌دام له‌سه‌ر خه‌ڵکی باشور و ناوه‌ڕاست هه‌بوو، له‌ سه‌ر زاراوه‌ و کولتوره‌که‌شمان هه‌بوو‌".

به‌ پێچه‌وانه‌ی که‌ناڵه‌کانی دیکه‌ی عێراقی وه‌ک که‌ناڵی "به‌غدا"ی زمانحاڵی ده‌سته‌ی زانایانی مسڵمان، که‌ناڵی "فورات" ی سه‌ر به‌ ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامی و رێکخراوی به‌در، که‌ناڵی "رافیده‌ین" زمانحاڵی موقاوه‌مه‌ و جیهاد و که‌ناڵه‌کانی دی، که‌ناڵی "عێراقیه‌" یه‌ی ره‌سمی به‌شی یه‌که‌می زنجیره‌ ته‌مسیلی "حه‌وت کچه‌کان" که‌ پاڵه‌وانه‌کانی به‌ زاراوه‌ی شروگی ده‌دوێن، له‌ مانگی ره‌مه‌زان په‌خشکرد و له‌لایه‌ن بینه‌رانی عێراقییه‌وه‌ بایه‌خێکی زۆری هه‌بوو. به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن خه‌ڵکی ناوچه‌ی باشوری رۆژهه‌ڵات ئه‌وانه‌ی که‌ به‌م زاراوه‌یه‌ قسه‌ده‌که‌ن، وه‌ک حه‌مدان ته‌ئکیدی کرده‌وه‌ گووتی " ئه‌مه‌ جۆریک له‌ گێڕانه‌وه‌ی ئیعتیبار بوو بۆ زاراوه‌ی شروگی دوای ئه‌وه‌ی زاراوه‌ و کولتوره‌که‌مان له‌م چه‌ند ده‌یه‌ی دواییدا له‌ درامای عێراقی پشتگوێ خرا بوو، هه‌ر زاراوه‌ی خه‌ڵکی شاره‌کان له‌ درامادا به‌کارده‌هات".

زنجیره‌ ته‌مسیلی کۆمیدی "حه‌وت کچه‌کان"ی که‌ له‌ پارێزگای که‌ربه‌لا فیلمی گیراوه‌، جه‌ماوه‌رێکی به‌رچاوی له‌ عێراق به‌ ده‌ست هێنا، روناکی خسته‌ سه‌ر ساده‌یی مرۆڤی شروگی و پابه‌ندبوونی به‌ دابونه‌ریت و ئینتیمای سروشتی بۆ په‌یوه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ عه‌شایه‌رییه‌کان. به‌ڵام ئه‌و کاره‌ی که‌ که‌ناڵی عێراقی نیمچه‌ حکومی به‌رهه‌می دێنێت، بێ ستایشکردنی سه‌رۆکی حکومه‌ت نوری مالیکی نه‌بوو، که‌ وه‌ک پاڵه‌وانێکی نیشتمانی نیشانی ده‌دات، ئه‌مه‌ش به‌ هۆی نیشاندانی گوتارێکی ئه‌و که‌ تیایدا ته‌ئکید له‌سه‌ر قه‌ڵاچۆ کردنی تیرۆر و گروپ و میلیشیا چه‌کداره‌کان ده‌کاته‌وه‌ له‌ رێی جێبه‌جێ کردنی پلانی سه‌پاندنی قانون که‌ له‌ شاره‌کان و ناوچه‌کانی پایته‌ختی به‌غدا.هه‌ندێک له‌ چاودێره‌کان پێیان وابوو که‌ ئه‌مه‌ ده‌ستێوه‌ردانێکی حکومه‌ت و پیاوانی سیاسه‌ته‌ له‌ دراما و هونه‌ر. شاعیری میللی مونزر به‌تات ده‌ڵێ " زنجیره‌ ته‌مسیلی (حه‌وت کچه‌کان) به‌ مه‌به‌ستی نیشاندانی زاراوه‌ مه‌حه‌لییه‌کان و نیشاندانی وێنه‌یه‌کی نوێیه‌ له‌ سه‌ر خه‌ڵکی ناوچه‌ جۆراوجۆره‌کانی عێراق، به‌ڵام نیشاندانی لێهاتویی سه‌رکرده‌کان له‌ دراماکه‌، بینه‌ر توشی بێزاری ده‌کات، ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ی ستایشه‌که‌ی به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی بۆ به‌رهه‌مێکی درامی ده‌ستنادات که‌ ئامانجی پێشکه‌شکردنی سه‌رگه‌رمییه‌که‌ بۆ خه‌ڵک نه‌وه‌ک پروپاگه‌نده‌ کردن بۆ هه‌ڵبژاردنه‌کانی داهاتوو".

بڵاوبوونه‌وه‌ی رۆمانی "چوارینه‌کانی ئه‌بو گاتع" ی چیرۆکنووسی شیوعی دێهاتی شه‌مران یاسری له‌ کۆتایی شه‌سته‌کانی سه‌ده‌ی رابردوودا‌ دوا به‌رهه‌مێک بوو که‌ عێراقییه‌کان به‌بیریان بێت که‌ تیایدا زاراوه‌ مه‌حه‌لییه‌ دێهاتییه‌کان به‌کارهاتبن‌‌، ئیدی له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاکانه‌وه روخساری گوندنشینه‌ عێراقیه‌کان و شێوه‌زاری جوتیاران له‌ بازاڕی ئه‌ده‌بی عێراقییدا نامێنێت، وه‌ک نه‌مان و قه‌ده‌غه‌کردنی‌ به‌رهه‌می رۆماننووس و شاعیره‌کانی نه‌یاری رژێمی پێشوو، وه‌ک موزه‌فه‌ر نه‌واب و سه‌عدی یوسف و غائیب ته‌عمه‌ فه‌رمان و عه‌بدولوه‌هاب به‌یاتی و شاعیری گه‌وره‌ی عه‌ره‌ب محه‌مه‌د مه‌هدی جه‌واهیری.

کولتوری به‌عسی گۆڤار و رۆژنامه‌ ره‌سمییه‌کانی بۆ خۆی ته‌رخان کرد بوو، ئه‌وه‌ی ته‌له‌فزیۆنی ره‌سمیش نیشانی ده‌دا که‌وا‌ ئینسانی عێراقی وخواست و ئاواتی به‌رزی که‌سایه‌تی سه‌رۆک و سه‌رکه‌وتنه‌ هه‌میشه‌ییه‌کانی و ئاواته‌ به‌رزه‌ بێکۆتاییه‌کانی به‌ستراوه‌ته‌وه‌.

ته‌نها سیاسه‌تی فه‌رامۆشکردنی که‌له‌پوری شروگی که‌لێنی له‌ نێوان عه‌ره‌بی باشور و رژێمی پێشوو دروست نه‌کرد، به‌ڵکو بێبه‌ش بوونی‌ خه‌ڵکی باشور له‌ به‌کارهێنانی که‌له‌پوری خۆیان و مه‌راسیمه‌ ئایینییه‌کانیان رۆلێکی زۆری هه‌بوو له‌ فراوانکردنی ئه‌و که‌لێنه‌. هه‌ندێکیان پێیانوایه‌ که‌ رژێمی پێشوو ئه‌وانی به‌ "هاوڵاتی پله‌ دوو" دانا بوو‌، خه‌له‌ف سه‌لمان که‌ سه‌ر به‌ عه‌شیره‌ته‌کانی زلوعییه‌ له‌ که‌ربه‌لایه‌ ده‌ڵێت: "سوکایه‌تی رژێمی پێشوو به‌ ئێمه‌ له‌و کاته‌ گه‌یشته‌ لوتکه‌ که‌‌ کوڕی سه‌رۆک سه‌دام (عوده‌ی) له‌ ناکاو رایگه‌یاند عه‌شیره‌ته‌ عه‌ره‌بییه نیشته‌جێکانی باشور‌ کۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵکێکی هیندین و له‌ کاتی داگیرکردنی به‌ریتانیا بۆ عێراق له‌وێ نیشته‌جی بوون" سه‌لمان ئاماژه‌ی به‌وه‌شدا که‌ راگه‌یاندنه‌که‌ی عوده‌ی سه‌دام حوسێن له‌ دوای راپه‌رینه‌که‌ی باشور بوو، دوای تێشکانی رژێمی پێشوو له شه‌ڕی رزگاری کوێت" ئه‌م راگه‌یاندنه‌ " گورزێکی توند بوو له‌ عه‌شیره‌ته‌کان که‌ بنه‌چه‌ی عه‌ره‌ب بوونیان به‌ به‌شێک له‌ شه‌ره‌ف و شانازییه‌کانیان داده‌نێن"

ئه‌مڕۆ شروگییه‌کان هه‌ست به‌ ئاسوده‌ییه‌کی زۆر ده‌که‌ن، که‌ ده‌توانن مه‌راسیمه‌ دینیه‌کانیان به‌جێبگه‌یه‌نن که‌ هه‌تا ئه‌م دواییه‌ش له‌ "قه‌ده‌غه‌کراوه‌کان" بوون، وه‌ک زیندوکردنه‌وه‌ی مه‌راسیمی حوسه‌ینی یان ئه‌نجامدانی فیستیڤاڵی میللی که‌ مێژوو و دابونه‌ریته‌کانیان شکۆدار ده‌کات. له‌ ناو شروگییه‌کان چه‌ند که‌سایه‌تییه‌کی سیاسیش هه‌ڵکه‌وتون که‌ پۆستی باڵایان له‌ حکومه‌ته‌کانی دوای روخانی به‌غدا به‌ده‌ست هێناوه، وه‌ک سه‌رۆک حکومه‌تی ئێستا نوری مالیکی که‌ عه‌شیره‌ته‌که‌ی له‌ شاری به‌سره‌ نیشته‌جێیه‌، و سه‌رۆک وه‌زیرانی پێشوو ئیبراهیم جه‌عفه‌ری که‌ خه‌ڵکی شاری که‌ربه‌لایه‌.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌