راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

شه‌به‌ک
گه‌ڕان به‌دوای شوناسدا

عادل که‌مال
شه‌به‌ک له‌ به‌شی باکووری پارێزگای…
10.06.2008  |  موسڵ

شه‌به‌ک موسڵمانن و زۆربه‌یان شیعه‌ن. هه‌رچه‌نده‌ زمانی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌ (که‌ شه‌به‌کییه‌)، که‌چی هه‌ندێک له‌ شه‌به‌که‌کان خۆیان به‌ عه‌ره‌ب و هه‌ندێکیان خۆیان به‌ کورد داده‌نێن. پیاوانی شه‌به‌ک جلی عه‌ره‌بی له‌به‌رده‌که‌ن و جگه‌ له‌ زمان شتێکی ئه‌وتۆی دیکه‌ له‌ پیاوانی عه‌ره‌ب جیایان ناکاته‌وه‌. به‌ گوێره‌ی سه‌رژمێری ساڵی 1977 ژماره‌یان هه‌شتاهه‌زار که‌س ده‌بێت و هه‌ندێک له‌ مه‌زه‌نده‌ نارسمییه‌کان پێیانوایه‌ ئێستا ژماره‌یان گه‌یشتۆته‌ 400 هه‌زار.

ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی باس له‌ مێژووی شه‌به‌ک ده‌که‌ن که‌م و به‌ڵکو ده‌گمه‌نن، ناودارترینیان کتێبه‌که‌ی ئه‌حمه‌د سه‌رافه‌ به‌ ناوی "شه‌به‌ک" که‌ له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی رابردوودا ده‌رچووه‌، هه‌روا کتێبی "چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌ک ده‌رباره‌ی شه‌به‌ک"ی زوهێر کازم عه‌بوود که‌ ساڵی 2000 ده‌رچووه‌. ئه‌مه‌ی دواییان لای رۆشنبیرانی شه‌به‌ک شوێنێکی تایبه‌تی هه‌یه‌، چونکه‌ پێیانوایه‌ ئه‌مه‌ له‌و کتێبانه‌یه‌ که‌ بابه‌تییانه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا کردوون. ده‌گمه‌نیی زانیاری ده‌رباره‌ی مێژووی شه‌به‌ک، وایکردووه‌ ریشه‌ی ئه‌م گرووپه‌ ئاشکرا نه‌بێت و ببێته‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی که‌سانێک بتوانن بۆ چه‌ندین ده‌یه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌کانی ده‌وروبه‌رییانه‌وه‌ بلکێنن و گومان له‌ ئاست بیروباوه‌ڕی ئایینییان درووست بکه‌ن، تا کار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی به‌ هه‌ڵگری ئاینێکی تایبه‌تییان له‌قه‌ڵه‌م بده‌ن.

عه‌بدوززه‌هره‌ به‌شیر ئاغا وته‌بێژی ره‌سمی به‌ناوی "هاوبه‌ندی رۆشنبیرانی شه‌به‌ک" به‌ نیقاشی راگه‌یاند که‌ "رۆژنامه‌نووسان له‌ ئاست شه‌به‌کدا دادپه‌روه‌ر نه‌بوون، هه‌ندێکیان لکاندوویانن به‌ کورده‌وه‌ و هه‌ندێکیشیان به‌ عه‌ره‌ب. هه‌ندێکیشیان زۆر له‌وه‌ش زیاتر رۆیشتوون گه‌ڕاندوویاننه‌وه‌ سه‌ر ره‌چه‌ڵه‌کی تورک و ئێرانی". عه‌بدوززه‌هره‌ هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: "ئێمه‌ له‌ هاوبه‌ندی شه‌به‌کدا ده‌مانه‌وێت مێژووی شه‌به‌ک و داخوازییه‌کانیان و هه‌روه‌ها زمانی رۆڵه‌کانی ده‌رخه‌ین. به‌م دواییانه‌ش رۆژنامه‌یه‌ک (اليقين) و گۆڤارێکمان (شبک کل) ده‌رکردوون و چه‌ند پێگه‌یه‌کی ئینته‌رنێتیشمان وه‌گه‌ڕخستوون".

له‌ هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی رابردوودا شه‌به‌ک دووچاری رۆژانێکی ره‌ش بوونه‌وه‌، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی هه‌ندێک له‌ شه‌به‌که‌کان له‌ فۆرمی سه‌رژمێری دانیشتواندا نه‌ته‌وه‌ی خۆیان به‌کورد نووسی و رژێمیش ئه‌مه‌ی به‌ هاوپه‌یمانێتی نێوان شه‌به‌ک و کوردی نه‌یاری سه‌ددام له‌قه‌ڵه‌م دا. ئه‌مه‌ش بووه‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی کاردانه‌وه‌ ره‌سمی زۆر توند بێت و بگاته‌ تێکدان ماڵ و راگواستنی گونده‌کانی شه‌به‌کی پارێزگای موسڵ بۆ باکووری پارێزگاکه‌. له‌گه‌ڵ رووخانی رژێمی پێشووشدا، به‌ ئامانجکردنی شه‌به‌ک دیسان ده‌ستیپێکرده‌وه‌ و راپۆرته‌ ره‌سمییه‌کان باس له‌ راگواستنی زیاتر له‌ 4500 خێزانی شه‌به‌ک له‌ شاری موسڵ وه‌ک ده‌ره‌نجامێکی توندوتیژیی له‌ شاره‌که‌ له‌ پێنج ساڵ له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌ ده‌که‌ن و تێرۆریش گیانی زیاتر له‌ 653 شه‌به‌کی چنیوه‌.

رۆژنامه‌نووسێکی شه‌به‌ک به‌م شێوه‌یه‌ باس له‌و شته‌ د ه‌کات که‌ ئێستا له‌ موسڵ رووده‌دات و که‌ "ئه‌مه‌ گه‌وره‌ترین راگواستنه‌ له‌ مێژووی شه‌به‌کدا"، و ده‌ڵێت: هه‌زاران خێزان، دوای ئه‌وه‌ی رۆڵه‌کانیان له‌ده‌ستدان و له‌لایه‌ن که‌سانی نه‌ناسراوه‌وه‌ رووبه‌ڕووی هه‌ره‌شه‌ی کوشتن بوونه‌وه‌ ئه‌گه‌ر له‌ موسڵ بمێنن، ماڵه‌کانیان جێهێشن."

ماڵه‌ شه‌به‌کییه‌کان له‌لایه‌ن خه‌ڵکی پارێزگاکه‌وه‌ باش ناسراون، چونکه‌ چه‌کداران له‌سه‌ر دیواره‌کانیان ده‌نووسین: "نه‌ بۆ فرۆشتن، نه‌ بۆ کرێ، ئاماده‌یه‌ بۆ ته‌قاندنه‌وه‌".

شه‌به‌ک ته‌نیا له‌لایه‌ن ئه‌ندامانی قاعیده‌وه‌ نه‌کراونه‌ته‌ ئامانج، به‌ڵکو هێزی دیکه‌ش هه‌ن "پلانی تواندنه‌وه‌ی شوناسی شه‌به‌ک" جێبه‌جێ ده‌که‌ن، هه‌روه‌ک حه‌نین مه‌حمود قه‌دو تاکه‌ نوێنه‌ری شه‌به‌ک له‌ په‌رله‌مانی عێراق و سه‌رۆکی "ئه‌نجومه‌نی که‌مایه‌تییه‌کانی عێراق" ده‌ری ده‌بڕێت.

قه‌ددۆ ده‌ڵێت " دوای رووخانی رژێمی پێشوو هه‌وڵی ئه‌وه‌ له‌ ئارادان که‌ شه‌به‌ک بۆ پیلانێک له‌ دژی شاری موسڵ به‌ تایبه‌تی و عێراق به‌ گشتی به‌کاربهێنرێن"، ئه‌ویش له‌ڕێی هه‌وڵی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان بۆ لکاندنی ناوچه‌کانی شه‌به‌ک به‌ هه‌رێمی کوردستان و ئه‌م پیلانه‌ به‌ "به‌کوردکرنی شه‌به‌ک" ناو ده‌نێت.

قه‌دۆ پێیوایه‌ "شه‌به‌ک کورد نین، ئه‌وان پێکهاته‌یه‌کی عێراقی سه‌ربه‌خۆن، راسته‌ زمانی شه‌به‌ک ژماره‌یه‌کی زۆری وشه‌ی کوردی تێدان، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ شتێ ناگه‌یه‌نێت، هه‌روه‌ک وشه‌گه‌لێکی زۆری عه‌ره‌بی، توری و فارسیشی تێدان". ئه‌و په‌رله‌مانتاره‌ی شه‌به‌ک هه‌وڵه‌کانی پارته‌ کوردییه‌کانی بۆ لکاندنی شه‌به‌ک به‌ کورده‌وه‌ والێکده‌داته‌وه‌ که‌ "ئامانجی سیاسی" له‌پشته‌وه‌ن و ئاماژه‌ی به‌وه‌ش کرد که‌ ده‌ستووری عێراقی ئێستا ناوی هه‌موو که‌مایه‌تییه‌ ئایینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی هێناوه‌ شه‌به‌ک نه‌بێت. له‌ ده‌ستووردا به‌ ئاشکرا ناوی مه‌سیحییه‌کان (ئاشوری، کلدان، سریان و ئه‌رمه‌ن)، کورده‌ فه‌یلییه‌کان، تورکمان، سابیئه‌ و یه‌زیدی هاتووه‌، که‌چی ناوی شه‌به‌ک نه‌هاتووه‌.

قه‌دۆ که‌ سه‌رۆکایه‌تی رێکخراوی "گردبوونه‌وه‌ی دیموکراتی شه‌به‌ک" ده‌کات، سووره‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی شه‌به‌ک په‌یوه‌ندییان به‌ کورد و نه‌ته‌وه‌ی کورده‌وه‌ نییه‌ و هیوای ئه‌وه‌ی له‌ پێکهاته‌ عێراقییه‌کانی دیکه‌ خواست "هاوکاری شه‌به‌ک بکه‌ن و پشتیوانی پێوسیتیان پێشکه‌ش بکه‌ن تا مافی دان نان به‌ شوناس و بوونی خۆیان وه‌ده‌ست بێنن". هیوای ئه‌وه‌یشی خواست له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی داهاتوودا رێکخراوه‌که‌ی کورسییه‌ک له‌ ئه‌نجومه‌نی پارێزگای موسڵ وه‌ده‌ست بێنێت، تاوه‌کوو شه‌به‌ک بتوانن بوونی خۆیان بچه‌سپێنن.

له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ خه‌سره‌و گۆران، جێگری پارێزگای موسڵ و به‌رپرس له‌ پارتی دیموکراتی کوردستان له‌ موسڵ بوونی هه‌ر جۆره‌ پیلانێکی له‌ دژی شه‌به‌ک ره‌تکرده‌وه‌ و وتی "زۆربه‌ی شه‌به‌ک خۆیان به‌ کورد ده‌زانن و سه‌ر به‌ عه‌شیره‌ته‌ کورده‌ ناوداره‌کانن له‌ هه‌ولێر و ده‌وروبه‌ری". ئه‌و هه‌روه‌ها له‌ دیمانه‌یه‌کی له‌گه‌ڵ په‌یامنێری نیقاشدا وتی: "ئێمه‌ رێگا به‌هۆچ که‌سێک ناده‌ین، ناسنامه‌ی خۆی به‌سه‌ر شه‌به‌کدا بسه‌پێنێت، جا ئه‌گه‌ر له‌ نێوان شه‌به‌کدا که‌سانێک هه‌بن، خۆیان به‌ کورد نه‌زانن، ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌خۆیانه‌وه‌ هه‌یه‌ و ئێمه‌ ناتوانین هیچیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنین، ئه‌مه‌یه‌ عێراقی نوێ".

گۆران سه‌رسامی خۆی له‌وه‌ ده‌رده‌بڕێت که‌ گوایه‌ شه‌به‌ک به‌ کورد ده‌کرێن، به‌تایبه‌ت که‌ 90%ی زاراوه‌ی شه‌به‌کی کوردتی په‌تییه‌ و ئه‌م زاراوه‌یه‌ یه‌کێک له‌ زاروه‌ کوردییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانه‌ و که‌له‌پوور و فۆلکلۆری شه‌به‌کیش کوردین".

هێزی دیکه‌ی سیاسیش له‌ ناو شه‌به‌کدا هه‌ن که‌ هه‌مان بۆچوونی گۆرانیان هه‌یه‌، هه‌ره‌ دیاره‌که‌یان "ده‌سته‌ی راوێژکاریی شه‌به‌ک"ـه‌ که‌ کۆمه‌ڵێک پیاوماقوڵی هاوپه‌یمانی کورد ده‌گرێته‌ خۆی. ئه‌م ده‌سته‌یه‌ داوای له‌ په‌رله‌مانی عێراقی کردووه‌ کار بۆ جێبه‌جێکردنی مادده‌ 140ی ده‌ستووری عێراقی بکات تاوه‌کوو شه‌به‌ک بتوانن بچنه‌وه‌ سه‌ر هه‌رێمی کوردستانی عێراق. له‌ داوانامه‌که‌یاندا هاتووه‌ که‌ 80%ی شه‌به‌ک کوردن و ئه‌وانه‌ی دیکه‌ش عه‌ره‌ب و تورکمانن که‌ له‌ناو کۆمه‌ڵگه‌ی شه‌به‌کدا تواونه‌ته‌وه‌". ئه‌مه‌ی وای له‌ چاودێران کردووه‌، به‌هۆی گه‌ڕان به‌دوای ناسنامه‌ی ئه‌م که‌مایه‌تییه‌دا له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتدارێتی سه‌رکرده‌گه‌لێکی لایه‌نگری کورد یان عه‌ره‌ب پێشبینی سه‌رهه‌ڵدانی ململانێیه‌کی تاڵ له‌ناو ماڵی شه‌به‌کدا بکه‌ن.