راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

داعش كۆتایی‌ هاتووه‌؟
عێراق ده‌ ساڵی‌ ته‌واوی‌ له‌گه‌ڵ تیرۆردا به‌ڕێكرد

موسته‌فا حه‌بیب
هه‌فته‌ی رابردوو هێزه‌كانی سوپای عێراق چوونه‌ ناو شارۆچكه‌ی راوه‌ دوا مۆڵگه‌ی داعش له‌عێراق، به‌ڵام عێراقییه‌كان ده‌پرسن ئایا دوای یه‌ك ده‌یه‌ دواجار له‌ تیرۆر رزگاریان ده‌بێت؟
16.11.2017  |  به‌غدا

هه‌فته‌ی رابردوو له‌ كاتێكدا هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی عێراق راوه‌دووی چه‌كدارانی داعشیان ده‌نا له‌ بیابانی ئه‌نبار به‌ئاڕاسته‌ی سنووری سوریا دوای ئه‌وه‌ی تیرۆریستان شاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانیان له‌ موسڵ‌و ته‌له‌عفه‌ر‌و حه‌ویجه‌ له‌ده‌ستدا، توندڕه‌وان چه‌ند هێرشێكی خۆكوژیان ئه‌نجامدا‌و باره‌گایه‌كی حه‌شدی شه‌عبییان له‌ شاری كه‌ركوك كرده‌ ئامانج كه‌ شاره‌كه‌ دوای هاتنه‌ناوه‌وه‌ی هێزه‌كانی سوپا‌و كشانه‌وه‌ی پێشمه‌رگه‌ له‌ فه‌وزایه‌كی ئه‌منیدا ده‌ژی، دوای رۆژێكیش له‌هێرشه‌كه‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان رایانگه‌یاند تۆڕێكی تیرۆریستیان له‌ناو شاره‌كه‌دا ده‌ستگیركردووه‌ له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بووه‌ هێرشی نوێ ئه‌نجام بدات.

 

له‌به‌غداش فه‌رمانده‌یی سوپا شه‌ممه‌ی رابردوو ده‌ستگیركردنی شانه‌یه‌كی تیرۆریستی رایگه‌یاند كه‌ پلانی دانابوو بۆ به‌ئامانجگرتنی سه‌ردانیكه‌رانی شیعه‌ له‌ رێگایاندا به‌ره‌و شاری كه‌ربه‌لا كه‌ بۆنه‌یه‌كی ئایینی تایبه‌ت به‌شیعه‌ی تێدا به‌ڕێوه‌ ده‌چوو، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ فه‌ریق جه‌لیل روبه‌یعی فه‌رمانده‌ی "ئۆپراسیۆنه‌كانی به‌غدا" وتی "ئه‌و شانه‌یه‌ له‌شاری موسڵه‌وه‌ هاتبوو به‌نیازبوو ناوچه‌ی كه‌ڕاده‌ له‌ ناوجه‌رگه‌ی به‌غدا بكاته‌ ئامانج".

 

دوای چه‌ند رۆژێكی كه‌میش له‌ راگه‌یاندنه‌كه‌ی حكومه‌تی عێراق سه‌باره‌ت به‌ كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ی گرنگترین مۆڵگه‌ی داعش له‌ هه‌ردوو شاری موسڵ‌و ته‌له‌عفه‌ر له‌ باكووری وڵات له‌ ئابی رابردوودا، تیرۆریستان توانیان هێرشێكی خوێناوی له‌ سنووری پارێزگای زیقاری باشووری وڵات ئه‌نجام بده‌ن كه‌ دوو چێشتخانه‌‌و خاڵێكی پشكنینی كرده‌ ئامانج كه‌ گه‌شتیاران له‌نێوان شاره‌كاندا بۆ پشوودان به‌ كاریان ده‌هێنان‌و 74 كوژراو‌و 93 برینداری لێكه‌وته‌وه‌.

 

ئه‌م هێرشانه‌ به‌ڕوونی ئاماژه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی رێكخراوی داعش پێشوه‌خت ستراتیژی داهاتووی هه‌ڵبژاردووه‌ له‌دوای له‌ده‌ستدانی حوكمی له‌ شاره‌ عێراقییه‌كان‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تاكتیكی كوشتن‌و تیرۆركردن له‌رێی ته‌قینه‌وه‌وه‌ بۆ سه‌رله‌نوێ دروستكردنه‌وه‌ی فه‌وزا‌و دواتر چاوه‌ڕوانی قه‌یرانه‌ سیاسییه‌كان ده‌كات تا سه‌رله‌نوێ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ستراتیژی داگیركردنی شاره‌كان.

 

ئه‌و رێچكه‌یه‌ی ئه‌بو موسعه‌ب زه‌رقاوی سه‌ركرده‌ی رێكخراوی "قاعیده‌" له‌ عێراق له‌ ساڵی 2004دا ده‌ستیپێكرد له‌ڕێی كوشتنی هه‌ڕه‌مه‌كی‌و به‌ئامانجگرتنی كۆمه‌ڵگه‌كانی دانیشتووان له‌ ناوه‌ندی شاره‌كاندا به‌بێ كۆنترۆڵكردنیان له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشانی توندی ناكۆكی نێوان سیاسییه‌كانی شیعه‌‌و سوننه‌ دوای 10 ساڵ زه‌مینه‌ی خۆشكرد بۆ رێكخراوی داعش كه‌ له‌ منداڵدانی "قاعیده‌"وه‌ دروستبوو، بۆئه‌وه‌ی له‌ساڵی 2014دا به‌ئاسانی شاره‌كان داگیر بكات، چونكه‌ تیرۆریستان ئارامگرتنێكی دوور‌ودرێژیان هه‌یه‌ له‌ پلانداندا، هه‌روه‌ك بیری توندڕه‌وانه‌ له‌ قه‌یران‌و ناكۆكییه‌ سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا گه‌شه‌ده‌كات.

 

ئه‌مڕۆش دوای سێ ساڵ له‌ شه‌ڕی باجی قورس‌و ئه‌و وێرانكاری‌و قوربانییه‌ گه‌ورانه‌ی لێی كه‌وتنه‌وه‌، عێراقییه‌كان توانیان كۆنترۆڵی سێیه‌كی رووبه‌ری وڵات بكه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ژێر چنگی داعشدا بوو له‌ ئه‌نبار‌و نه‌ینه‌وا‌و سه‌ڵاحه‌دین، ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌كیشه‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی عێراق راوه‌دووی توندڕه‌وان ده‌نێن به‌ره‌و سنووری نێوده‌وڵه‌تی له‌گه‌ڵ سوریا كه‌ ئه‌وه‌ش ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ گه‌شه‌كردنی به‌رچاوی هێزی سه‌ربازی عێراق.

 

به‌ڵام له‌ناوبردنی توندڕه‌وان له‌ڕووی سه‌ربازیه‌وه‌ مانای سه‌ركه‌وتن نییه‌ به‌سه‌ریاندا، چونكه‌ رێكخراوه‌ تیرۆریستییه‌كان توانیویانه‌ له‌ماوه‌ی ده‌یه‌ی رابردوودا بارودۆخی عێراق گرژ‌و ئاڵۆز بكه‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی یه‌ك شاریش داگیربكه‌ن ئه‌ویش له‌ڕێی ستراتیژی ته‌قینه‌وه‌‌و تیرۆركردنه‌وه‌، چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ش ده‌كه‌ن ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كان‌و ئه‌و بڕیارانه‌ی حكومه‌ت بقۆزنه‌وه‌ كه‌ نیگه‌رانی دانیشتووانیان لێده‌كه‌وێته‌وه‌.

 

سوپای شانه‌ نووستووه‌كان

ئه‌و كاته‌ی موسڵ به‌ڕه‌سمی له‌ حوزه‌یرانی 2014دا كه‌وته‌ ده‌ستی داعش پاش هه‌ره‌سهێنانی سێ فیرقه‌ی سه‌ربازی له‌ شاره‌كه‌ (45 هه‌زار سه‌رباز)، زانیارییه‌كان دووپاتی ده‌كه‌نه‌وه‌ ژماره‌ی ئه‌و تیرۆریستانه‌ی هێرشیان كرده‌ سه‌ر شاره‌كه‌ له‌ ده‌یان كه‌س تێنه‌په‌ڕیون كه‌ حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیرانیش مانگی رابردوو ئه‌وه‌ی دووپات كردووه‌‌و رایگه‌یاند به‌نیازه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌ هۆكاره‌كانی هه‌ره‌سهێنانی سوپا له‌و كاته‌دا ده‌ستپێبكات.

 

به‌ڵام له‌ واقیعدا موسڵ چه‌ند مانگێك به‌ر له‌و مێژووه‌ به‌ كرده‌وه‌ كه‌وتبووه‌ ده‌ست تیرۆریستان ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و شانه‌ نووستووانه‌ی له‌ شاره‌كه‌دا چاندبوویانن‌و ئه‌ركیان كۆكردنه‌وه‌ی پاره‌ بوو له‌ بازرگانان‌و خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ له‌به‌رامبه‌ر پاراستنی ژیانیان، ئه‌و شانانه‌ یارمه‌تیان دان له‌ كۆنترۆڵكردنی شاره‌كه‌ به‌ ئاسانی، هه‌مان شتیش له‌ ئه‌نبار‌و سه‌ڵاحه‌دین روویدا.

 

ئه‌گه‌ر داعش سه‌ركه‌وتوو بووبێت له‌ به‌سه‌ربازگرتنی سه‌دان كه‌س له‌ دانیشتووانی ناوچه‌كه‌ پێش ئه‌وه‌ی چه‌ند شارێكی پڕ له‌ دانیشتووان به‌ته‌واوی كۆنترۆڵ بكات، كه‌واته‌ چۆن سێ شاری سه‌ره‌كی داگیركرد كه‌ حه‌وت ملیۆن كه‌سیان تێدا ده‌ژیا، به‌گوێره‌ی ئاماره‌كانی رێكخراوی كۆچی نێوده‌وڵه‌تیش ژماره‌ی ئه‌و دانیشتووانه‌ی له‌و كاته‌دا ئاواره‌بوون سێ ملیۆن كه‌س بوو، ئه‌مه‌ش مانای وایه‌ چوار ملیۆن كه‌س بۆ ماوه‌ی سێ ساڵ له‌ژێر سایه‌ی ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌تدا ژیاون.

 

نه‌قیب عه‌بدولكه‌ریم لامی له‌ سوپای عێراق به‌ "نیقاش"ی وت "ئه‌و كاته‌ی له‌ نێو گه‌ڕه‌كه‌ نیشته‌جێكانی موسڵدا شه‌ڕمان ده‌كرد‌و به‌هه‌زاران خێزانی هه‌ڵاتوو له‌ شه‌ڕ به‌ناوماندا تێده‌په‌ڕین، باش ده‌مانزانی كه‌ ئه‌ندامانی داعشیان تێدایه‌، به‌ڵام نه‌مانده‌توانی هه‌موو كه‌سێك ده‌ستگیر بكه‌ین‌و لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ بكه‌ین، باش ده‌زانین كه‌ به‌ڕێوه‌بردنی شار‌و پارێزگای گه‌وره‌ی وه‌كو موسڵ‌و ئه‌نبار پێویستی به‌ هه‌زاران كه‌س له‌ دانیشتووانی ناوچه‌كه‌ هه‌بووه‌ كه‌ داعش بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ په‌نای بۆ بردوون".

 

لامی هه‌روه‌ها وتی "ئه‌وه‌ كێشه‌یه‌كی راسته‌قینه‌یه‌، چونكه‌ فه‌رمانگه‌ هه‌واڵگرییه‌كان به‌رده‌وامن له‌لێكۆڵینه‌وه‌كانیان‌و ده‌ستگیركردنی سه‌دان كه‌س له‌ ئه‌ندامانی داعش، به‌ڵام زۆریشیان توانیویانه‌ خۆیان بشارنه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌ هه‌زاران له‌و خێزانانه‌ی یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانیان چووه‌ته‌ ریزی توندڕه‌وه‌كانه‌وه‌ جێگای گومانن، به‌دڵنیاییه‌وه‌ پێویسته‌ ئه‌و خێزانانه‌ دڵنیابكرێنه‌وه‌‌و وه‌ك تیرۆریست له‌قه‌ڵه‌م نه‌درێن، ئه‌گه‌ر نا ده‌بنه‌ شانه‌ی نووستوو ئه‌گه‌ر مامه‌ڵه‌ی خراپیان له‌گه‌ڵ بكرێت".

 

به‌پێی قسه‌ی هیشام هاشمی شاره‌زا له‌ كاروباری گرووپه‌ جیهادییه‌كان دوای كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ی شاری موسڵ، حكومه‌تی عێراق بڕیاری دا خێزانه‌كانی رێكخراوی داعش له‌ كامپی دابڕاودا جیابكاته‌وه‌، هه‌مان شتیش له‌سه‌ڵاحه‌دین‌و ئه‌نبار روویدا، هاوكات كه‌سانێكی تر رووبه‌ڕووی خانوو روخاندن‌و رێگرتن له‌ گه‌ڕانه‌وه‌یان‌و ته‌نانه‌ت تیرۆركردنیش بوونه‌ته‌وه‌.

 

هاشمی ده‌ڵێت "دیارترین ئه‌و ئاڵنگاریانه‌ی له‌دوای ئازادی رووبه‌ڕووی حكومه‌ت بوونه‌وه‌ مامه‌ڵه‌كردنی پیشه‌ییانه‌ بوو له‌گه‌ڵ خێزانی ئه‌ندامانی داعشدا، حكومه‌ت ئه‌وه‌ی هه‌ڵبژارد له‌ كامپی نامرۆییدا جیایان بكاته‌وه‌‌و بێده‌نگیش بوو له‌و سزای تۆڵه‌سه‌ندنانه‌وه‌ی دووچاری ده‌هاتن وه‌كو رووخاندنی خانو‌و تیرۆركردن‌و رێگرتن له‌ گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ خانووه‌كانیان به‌ڕاده‌یه‌ك كه‌ كاریگه‌ری خراپی له‌سه‌ر ناوبانگی حكومه‌ت دانا".

 

وتیشی "كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ ژماره‌ی خێزانه‌ داعشه‌كان له‌ 100 هه‌زار كه‌س نزیك ده‌بێته‌وه‌‌و ره‌نگه‌ زۆرێكیان ببنه‌ نه‌وه‌ی نوێی توندڕه‌وان‌و له‌وانه‌یه‌ داهاتوو له‌ رابردوو خراپتر بێت".

 

شاراوه‌ش نییه‌ ئه‌و شارانه‌ی هێزه‌ عێراقییه‌كان چه‌ند مانگێك له‌مه‌وبه‌ر ئازادیان كردن ئه‌مرٍۆ به‌ده‌ست چه‌ندین قه‌یرانی ئه‌منی‌و ئیداریه‌وه‌ ده‌ناڵێنن ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی حكومه‌تی عێراق پلانێكی تۆكمه‌ی نییه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی رژێم، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌منی به‌ده‌ست پێكهاته‌ چه‌كدارییه‌ پێكه‌وه‌ نه‌گونجاوه‌كانه‌ دوور له‌ چاودێری حكومه‌ت له‌ به‌غدا، دانیشتووانیش به‌ده‌ست كێشه‌ی خزمه‌تگوزارییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن.

 

شه‌ڕی هه‌واڵگری‌و زانیاری

شه‌ڕی داهاتوو له‌دژی توندڕه‌وان شه‌ڕێكی هه‌واڵگری ده‌بێت كه‌ پشت به‌ زانیاری ده‌به‌ستێت نه‌ك سه‌رباز‌و تانك ئه‌ویش به‌پێی قسه‌ی په‌رله‌مانتار ئه‌سكه‌نده‌ر وه‌توت ئه‌ندامی لیژنه‌ی ئه‌منی له‌ په‌رله‌مانی عێراق.

 

وه‌توت به‌ "نیقاش"ی وت "شه‌ڕی دژ به‌ تیرۆریستان به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌ڵام پێویسته‌ پلانه‌ ئه‌منییه‌كان بگۆڕێن، چونكه‌ توندڕه‌وان توانای شه‌ڕكردنیان نه‌ماوه‌ به‌گوێره‌ی بنه‌مای جه‌نگی نیزامی‌و ره‌نگه‌ په‌نا ببه‌ن بۆ خۆشاردنه‌وه‌‌و ئه‌نجامدانی هێرشی خۆكوژی‌و كرده‌وه‌ی تیرۆركردن".

 

وتیشی "له‌ چه‌ند مانگی داهاتوودا پێویستمان به‌ پته‌وكردنی كاری هه‌واڵگری‌و هاوئاهه‌نگی له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانی دراوسێ ده‌بێت بۆ رێگرتن له‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ی هێرشه‌ تیرۆریستییه‌كان له‌ شاره‌كانماندا، پێویستمان به‌زانیاری ده‌بێت له‌سه‌ر شانه‌ نووستووه‌كان‌و شوێنه‌كانیان به‌تایبه‌تی كه‌ زانیارییه‌ پشتڕاستكراوه‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن چه‌كدارانی داعش هه‌ڵاتوون بۆ بیابانی به‌رفراوانی نێوان ئه‌نبار‌و سه‌ڵاحه‌دین‌و موسڵ كه‌ به‌ بیابانی جه‌زیره‌ ناسراوه‌".

 

به‌ر له‌ ساڵی 2014 توندڕه‌وان په‌نایان بۆ ته‌قینه‌وه‌ ده‌برد بۆئه‌وه‌ی زۆرترین ژماره‌ی قوربانی بخه‌نه‌وه‌، ئه‌و ته‌قینه‌وانه‌ ناكۆكی ده‌خاته‌ نێوان سیاسییه‌كانه‌وه‌ له‌ڕێی یه‌كتری تۆمه‌تباركردنه‌وه‌، هه‌روه‌ك ره‌نگدانه‌وه‌شی له‌سه‌ر دانیشتووان ده‌بێت له‌ڕێی یه‌كتری تۆمه‌تباركردن له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا، ئه‌مه‌ش بواری بۆ داعش ره‌خساند ئه‌و فه‌وزا سیاسیه‌ بقۆزێته‌وه‌‌و په‌لاماری موسڵ بدات‌و بچێته‌ قۆناغی كۆنترۆڵكردنی شاره‌كان به‌ته‌واوی.

 

چه‌ند هه‌فته‌یه‌كه‌ عێراق قه‌یرانێكی سیاسی به‌خۆوه‌ ده‌بینێت كه‌ توندترینیانه‌، ئه‌مجاره‌یان قه‌یرانه‌كه‌ له‌ نێوان عه‌ره‌ب‌و كورددایه‌ نه‌ك سوننه‌‌و شیعه‌، چونكه‌ ریفراندۆمی جیابوونه‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستان‌و لێكه‌وته‌كانی له‌ جووڵه‌كردنی هێزه‌كانی سوپای فیدراڵی بۆ كۆنترۆڵكردنی كه‌ركوك‌و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی نێوان كورد‌و عه‌ره‌ب‌و توركمان له‌ سه‌ڵاحه‌دین‌و دیاله‌‌و نه‌ینه‌وا، یه‌كه‌م ئاڵنگارییه‌ رووبه‌ڕووی وڵات ده‌بێته‌وه‌ دوای قۆناغی له‌ناوبردنی داعش.

 

په‌رله‌مانتار نوره‌ بجاری نوێنه‌ری موسڵ له‌ په‌رله‌مانی عێراق ده‌ڵێت "تیرۆریستان هه‌وڵده‌ده‌ن ئه‌م ناكۆكیانه‌ بقۆزنه‌وه‌‌و به‌كرده‌وه‌ هێرشی خۆكوژی له‌ شاری كه‌ركوك ئه‌نجام بده‌ن‌و پێویسته‌ سیاسییه‌ عێراقییه‌كانیش فریای دۆخه‌كه‌ بكه‌ون به‌رله‌وه‌ی له‌ده‌ست ده‌ربچێت، پێویسته‌ حكومه‌تی عێراقیش رێوشوێنی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بگرێته‌به‌ر بۆ دڵنیاكردنه‌وه‌ی دانیشتووان‌و پشتیوانیكردنی ئه‌و پارێزگایانه‌ی هێنده‌ نابێت له‌ ژێر حوكمی تیرۆریستان هاتوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌".

 

بجاری به‌ "نیقاش"ی وت "دوورخستنه‌وه‌‌و په‌راوێزخستن، هه‌روه‌ها فه‌رامۆشكردنی داواكاری دانیشتووان بۆ دابینكردنی هه‌لی كار‌و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی شار‌و خانووه‌كانیان نیگه‌رانی به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارانی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، پێویسته‌ حكومه‌تیش پلانێكی جددی دابنێت بۆ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی پارێزگا وێرانبووه‌كان، ئه‌گه‌رنا توندڕه‌وان هه‌وڵده‌ده‌ن ئه‌و حاڵه‌تی نیگه‌رانیه‌ بقۆزنه‌وه‌‌و لایه‌نگران بۆ خۆیان كۆبكه‌نه‌وه‌".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌