راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ترسێكی‌ چاوه‌ڕوانكراو
سیناریۆی شه‌ڕی موسڵ ته‌له‌عفه‌ر ده‌خاته‌ به‌رده‌م گومان

موسته‌فا حه‌بیب
هه‌موو رووداوه‌كان ئاماژه‌ن بۆ نزیكبوونه‌وه‌ی شه‌ڕێك له‌دژی داعش له‌شارۆچكه‌ی ته‌له‌عفه‌ر، به‌ڵام پرسیاره‌ گرنگه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا شه‌ڕه‌كه‌ ئاسان ده‌بێت یاخود سیناریۆكه‌ی موسڵ دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌؟
17.08.2017  |  به‌غدا
ئه‌و هێزه‌ی‌ به‌شداری‌ شه‌ڕی‌ ته‌له‌غفه‌ر ده‌كه‌ن ( :وێنه Iraqi Ministry of Defence)
ئه‌و هێزه‌ی‌ به‌شداری‌ شه‌ڕی‌ ته‌له‌غفه‌ر ده‌كه‌ن ( :وێنه Iraqi Ministry of Defence)

له‌ به‌شی باشووری شاری ته‌له‌عفه‌ر هه‌فته‌ی رابردوو فه‌رمانده‌كانی ده‌زگای دژه‌تیرۆر گه‌یشتنه‌ سه‌ربازگه‌ی لیوای "92ی ته‌له‌عفه‌ر"ی سه‌ر به‌ سوپای عێراق، چه‌ند هه‌فته‌یه‌كه‌ سه‌ربازانی ئه‌م لیوایه‌ له‌و ناوچه‌یه‌دا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ بۆ چاودێریكردنی جموجوڵی چه‌كدارانی داعش‌و توندكردنی گه‌مارۆی سه‌ریان له‌ چاوه‌ڕوانی شه‌ڕه‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌كه‌دا.

 

ئه‌و گه‌وره‌ ئه‌فسه‌رانه‌ی ده‌زگای دژه‌تیرۆر كه‌ له‌ موسڵه‌وه‌ پاش شه‌ڕێكی سه‌خت‌و دوور‌ودرێژی نۆ مانگه‌ هاتوون، له‌گه‌ڵ فه‌رمانده‌كانی لیوا سه‌ربازییه‌كه‌دا گفتوگۆیان له‌باره‌ی ئاماده‌كارییه‌كانی شه‌ڕی داهاتو‌و پشكنینی جوگرافیای ناوچه‌كه‌‌و هه‌ڵبژاردنی شوێنی هێرش كرد، تا ئێستاش فه‌رمانده‌كانی سوپا واده‌ی ده‌ستپێكردنی شه‌ڕه‌كه‌ راناگه‌یه‌نن، به‌ڵام دڵنیان له‌وه‌ی زۆر نزیكه‌.

 

نه‌قیب محه‌مه‌د ساعیدی له‌ لیوای "92ی ته‌له‌عفه‌ر" له‌رێی ته‌له‌فۆنه‌وه‌ به‌ "نیقاش"ی وت: "ئاماده‌كارییه‌كان بۆ شه‌ڕه‌كه‌ ته‌واو بوون، گه‌یشتنی چه‌ندین فه‌وج بۆ ده‌وروبه‌ری شاره‌كه‌ ده‌ستیپێكردووه‌ له‌ هێزه‌كانی سوپا، پۆلیسی فیدراڵی، به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی خێرا، حه‌شدی شه‌عبی ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ هێزه‌كانی ده‌زگای دژه‌تیرۆر".

 

ماوه‌ی دوو هه‌فته‌یه‌ نه‌قیب محه‌مه‌د‌و سه‌ربازه‌كانی چاودێری زیادبوونی ئه‌و ستوونی دووكه‌ڵانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ ناوه‌ندی شاره‌كه‌وه‌ به‌رزده‌بنه‌وه‌، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت: "ئه‌وه‌ بۆردومانی ئاسمانی هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تییه‌، به‌رگرییه‌كانی داعش‌و گه‌نجینه‌ی چه‌ك‌و جبه‌خانه‌كانی تێكده‌شكێنن بۆئه‌وه‌ی لاوازیان بكه‌ن وه‌ك زه‌مینه‌سازییه‌ك بۆ هێرشی وشكانی كه‌ هێزێكی زۆری عێراقی به‌شداری تێدا ده‌كات‌و هه‌مان ئه‌و هێزانه‌ن كه‌ به‌شداریان له‌ شه‌ڕه‌كه‌ی موسڵدا كرد".

 

نه‌قیب محه‌مه‌د پێشبینی ده‌كات شه‌ڕه‌كه‌ ئاسان بێت ئه‌وه‌ش هه‌مان ئه‌و بۆچوونه‌یه‌ كه‌ گه‌وره‌ فه‌رمانده‌كانی سوپای عێراق رایانگه‌یاندووه‌ له‌وانه‌ش لیوا نه‌جم جبوری فه‌رمانده‌ی ئۆپراسیۆنه‌كانی نه‌ینه‌وا، به‌ڵام فه‌رمانده‌ سه‌ربازییه‌كانی ئه‌مریكا بۆچوونێكی جیاوازیان هه‌یه‌، له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ عه‌قید ریان دیلۆن وته‌بێژ به‌ناوی "هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی" وتی كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ی ته‌له‌عفه‌ر ئه‌ركێكی سه‌خته‌‌و ژماره‌ی چه‌كدارانی داعشی به‌ 2000 كه‌س مه‌زه‌نده‌ كرد.

 

ئاڵنگاری جوگرافی‌و دیمۆگرافی

پێگه‌ی ته‌له‌عفه‌ر بایه‌خێكی ستراتیجی زۆری هه‌یه‌‌و (70 كم) له‌ موسڵ‌و (50 كم) له‌ باشووری سنووری توركیا‌و (60 كم) له‌ سنووری سوریاوه‌ دووره‌، ئه‌م پێگه‌یه‌ش ده‌یكاته‌ یه‌كێك له‌ ته‌وه‌ره‌كانی ململانێی هه‌رێمایه‌تی له‌به‌ر نزیكی له‌ توركیا له‌ باكوور‌و سوریا له‌ خۆرئاواوه‌، سێ شارۆچكه‌ی بچووكیش سه‌ر به‌ ته‌له‌عفه‌رن كه‌ ئه‌وانیش ره‌بیعه‌‌و عه‌یازیه‌ كه‌ داعش كۆنترۆڵی كردووه‌ هه‌روه‌ها زومار كه‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ كۆنترۆڵی كردووه‌.

 

به‌پێی ئاماره‌كانی وه‌زاره‌تی پلاندانانی عێراق به‌ر له‌ داگیركردنی شاره‌كه‌ له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ (300) هه‌زار كه‌سی تێدا ده‌ژیان كه‌ بریتیبوون له‌ زۆرینه‌یه‌كی توركمانی شه‌به‌كی شیعه‌‌و توركمانی سوننه‌‌و هه‌روه‌ها كه‌مینه‌یه‌كی عه‌ره‌بی‌و كوردی، ئێستاش ته‌نیا چه‌ند هه‌زار كه‌سێك له‌ دانیشتووانی سوننه‌ی تێدا ماوه‌، چونكه‌ دانیشتووانه‌ شیعه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی سوپا رۆیشتن كه‌ له‌ هاوینی ساڵی 2014 له‌ترسی له‌ناوبردنیان له‌ شاره‌كه‌ كشانه‌وه‌.

 

دیارترین ئه‌و ئاڵنگاریانه‌ش كه‌ رووبه‌ڕووی هێزه‌ ئه‌منییه‌ عێراقییه‌كان ده‌بنه‌وه‌ به‌رفراوانی ته‌له‌عفه‌ره‌، كه‌ رووبه‌ره‌كه‌ی ده‌گاته‌ (3206 كم چوارگۆشه‌) كه‌ دوو ئه‌وه‌نده‌ی رووبه‌ری شاری موسڵه‌، هه‌روه‌ك گه‌ڕه‌كه‌كانی ته‌له‌عفه‌ر تا راده‌یه‌كی زۆر هاوشێوه‌ی گه‌ڕه‌كه‌كانی به‌ری خۆرئاوای موسڵن، چونكه‌ تێكه‌ڵاون‌و خانووه‌كانیشیان كۆنن‌و هی زۆرینه‌ی دانیشتووانه‌ داهات سنوورداره‌كه‌یه‌تی كه‌ ئه‌وه‌ش به‌پێی قسه‌ی كه‌مال عه‌جمه‌لی یه‌كێك له‌ شێخانی عه‌شیره‌ته‌كانی ته‌له‌عفه‌ر ره‌نگه‌ سناریۆی شه‌ڕه‌كه‌ی خۆرئاوای موسڵ دووباره‌ بكاته‌وه‌.

 

عه‌جمه‌لی به‌ "نیقاش"ی وت: "ناوه‌ندی ته‌له‌عفه‌ر بریتیه‌ له‌ چه‌ند گه‌ڕه‌كێكی به‌رته‌سكی تێكه‌ڵاو سه‌دان خانووی كۆن له‌خۆده‌گرن كه‌ دانیشتووانه‌كانیان له‌دوای داگیركاری داعش به‌جێیان هێشتوون، ئێستاش داعش ئه‌و خانووانه‌ی به‌ ته‌قه‌مه‌نی بۆمبڕێژ كردووه‌ ئه‌وه‌ش نیگه‌رانی كردووین له‌ روودانی وێرانكارییه‌كی زۆر له‌ شاره‌كه‌دا وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ خۆرئاوای موسڵ روویدا".

 

وتیشی: "داعش ماوه‌یه‌كی زۆره‌ خۆی بۆ ئه‌م شه‌ڕه‌ ئاماده‌كردووه‌، ته‌له‌عفه‌ریش دوا مۆڵگه‌یه‌تی له‌ باكووری عێراق بۆیه‌ ره‌نگه‌ په‌نا ببات بۆ شه‌ڕكردن تا كۆتایی، ده‌بووایه‌ حكومه‌ت هاوكات له‌گه‌ڵ شه‌ڕه‌كه‌ی موسڵدا ئه‌م ئۆپراسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌ی ده‌ستپێبكردایه‌ بۆ له‌ناوبردنی رێكخراوه‌كه‌ به‌ته‌واوی، به‌ڵام ژماره‌یه‌كی زۆری توندڕه‌وان له‌ موسڵه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خێزانه‌كانیان به‌ره‌و ته‌له‌عفه‌ر هه‌ڵاتوون".

 

 ئاڵنگاری سه‌ربازی‌و سیاسی

ئێستا رێكخراوی داعش له‌ ته‌له‌عفه‌ر به‌ده‌ست گه‌مارۆیه‌كی تونده‌وه‌ ده‌ناڵێنێت، چونكه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاته‌وه‌ له‌ ناحیه‌ی بادوش هێزه‌كانی سوپای عێراق‌و له‌ باشوور‌و خۆرئاواشه‌وه‌ گرووپه‌ شیعه‌كان له‌ ناوچه‌كانی ته‌ل عه‌بته‌‌و فڕۆكه‌خانه‌ی سه‌ربازی تا ده‌گاته‌ شارۆچكه‌ی شنگال، له‌ باكووریشه‌وه‌ هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌، بڵاوبوونه‌ته‌وه‌.

 

سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش كه‌ گه‌مارۆكه‌ یه‌كێكه‌ له‌و خاڵی لاوازیانه‌ی رووبه‌ڕووی داعش ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ره‌نگه‌ شه‌ڕێكی درێژخایه‌ن به‌رهه‌م بهێنێت، چونكه‌ كاتێك گه‌مارۆی توندڕه‌وه‌كان ده‌درێت به‌بێ بوونی رێگایه‌ك بۆ هه‌ڵاتنیان، ئه‌وا شه‌ڕێكی سه‌خت ده‌كه‌ن تا دوا چركه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ شه‌ڕه‌كه‌ی خۆرئاوای موسڵ روویدا كه‌ بووه‌ هۆی وێرانكارییه‌كی زۆر.

 

هه‌روه‌ها هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی عێراق ماندوو بوون‌و زیانێكی گیانی‌و كه‌لوپه‌لی سه‌ربازی زۆریان لێكه‌وتووه‌ له‌ماوه‌ی شه‌ڕی نۆ مانگه‌ی موسڵدا كه‌ درێژترین شه‌ڕه‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی عێراق له‌دژی داعش ئه‌نجامیان دابێت‌و 100 هه‌زار جه‌نگاوه‌ر به‌شداریان تێدا كرد، له‌كاتێكدا شه‌ڕی فه‌لوجه‌ ته‌نیا سێ هه‌فته‌ی خایاند‌و شه‌ڕی تكریت یه‌ك مانگی پێچوو.

 

زۆرترین پشكی ئه‌و زیانانه‌ش له‌نێو هێزه‌كانی ده‌زگای دژه‌تیرۆردا بوو كه‌ به‌ سه‌ره‌ڕمی زۆربه‌ی شه‌ڕه‌كان داده‌نرێن‌و ئه‌وان ئه‌ركی سه‌ره‌كی له‌ هێرشكردنه‌ سه‌ر هێڵی به‌رگری توندڕه‌وان ئه‌نجام ده‌ده‌ن.

 

شرۆڤه‌كاران وای بۆ ده‌چن ئه‌و ماندووبوونه‌ی هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی عێراق له‌ شه‌ڕی موسڵدا بینیویانه‌ ره‌نگه‌ ببێته‌ هۆی لاوازبوونی توانای هێرشبردنیان به‌تایبه‌تی كه‌ حكومه‌ت بڕیاری داوه‌ هه‌مان ئه‌و یه‌كه‌ سه‌ربازیانه‌ی به‌شداری شه‌ڕی موسڵیان كردووه‌، به‌شدار ئه‌م شه‌ڕه‌ش بكه‌ن.

 

به‌پێی قسه‌ی فه‌رمانده‌كانی سوپا ئه‌و هێزانه‌ی به‌شداری شه‌ڕی ته‌له‌عفه‌ر ده‌كه‌ن بریتین له‌ یه‌كه‌كانی دژه‌تیرۆر‌و هه‌ردوو فیرقه‌ی نۆ‌و شانزه‌ی زرێپۆشی سوپا، لیوای سێی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی خێرا‌و پۆلیسی فیدراڵی‌و چوار گرووپی شیعه‌، به‌ڵام له‌ شه‌ڕی موسڵدا ته‌نیا یه‌ك گرووپی شیعه‌ به‌شداری كرد ئه‌ویش "فیرقه‌ی جه‌نگی عه‌باس" بوو.

 

له‌ڕووی سیاسیه‌وه‌، ململانێیه‌كی توركی – ئێرانی له‌سه‌ر شارۆچكه‌ی ته‌له‌عفه‌ر له‌ئارادایه‌ كه‌ زۆرینه‌یه‌كی توركمانی سوننه‌‌و شیعه‌ی تێدا ده‌ژین، به‌رپرسانی تورك چه‌ند مانگێك له‌مه‌وبه‌ر هۆشیاریان ده‌دا له‌وه‌ی گرووپه‌ شیعه‌كان هێرش بكه‌نه‌ سه‌ر ته‌له‌عفه‌ر له‌ترسی روودانی كاری توندوتیژی تایفی له‌دژی توركمانی سوننه‌ كه‌ ئێستا له‌ شاره‌كه‌دان‌و له‌لایه‌ن توركمانی شیعه‌وه‌ كه‌ شاره‌كه‌یان به‌ره‌و پارێزگاكانی كه‌ربه‌لا‌و نه‌جه‌ف له‌ باشووری عێراق چۆڵ كردووه‌، وا سه‌یریان ده‌كرێت كه‌ پشتیوانی داعش ده‌كه‌ن.

 

له‌دووری (50 كم) له‌و ناوچه‌یه‌ش هێشتا هێزه‌كانی توركیا له‌ سه‌ربازگه‌ی زلیكاندان له‌ شارۆچكه‌ی باشیكی باكووری موسڵ‌و سه‌ره‌ڕای هه‌ڵگیرسانی قه‌یرانێكی دیپلۆماسی له‌نێوان به‌غدا‌و ئه‌نقه‌ره‌، به‌ڵام رازی نه‌بوون له‌و سه‌ربازگه‌یه‌ بكشێنه‌وه‌، ئه‌و هێزه‌ سه‌ربازیه‌ش كارتێكی هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌دژی گرووپه‌ شیعه‌كان ئه‌گه‌ر به‌شداری شه‌ڕی تله‌عفه‌ر بكه‌ن.

 

به‌ڵام به‌پێی قسه‌ی په‌رله‌مانتارێكی نزیك له‌ حكومه‌ت له‌چه‌ند رۆژی رابردوودا مه‌ترسیه‌كانی توركیا ره‌وینه‌ته‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی دانوستانی نهێنی له‌ نێوان حكومه‌تی عێراق‌و هاوتا توركییه‌كه‌یدا سه‌باره‌ت به‌ شه‌ڕه‌كه‌ ئه‌نجام دراوه‌، له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ به‌ "نیقاش"ی وت: "وتووێژی ئه‌رێنی له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی تورك كراوه‌ سه‌باره‌ت به‌ به‌شداری گرووپه‌ شیعه‌كان له‌ شه‌ڕه‌كه‌دا كه‌ تێیدا لایه‌نی عێراقی به‌ڵێنی ئه‌وه‌ی داوه‌ كاری توندوتیژی تایفی روونه‌دات".

 

بۆ زامنكردنی ئه‌وه‌ش حكومه‌تی عێراق ته‌نیا چوار گرووپی شیعه‌ی هه‌ڵبژاردووه‌ بۆ به‌شداریكردن له‌ شه‌ڕی ناوه‌ندی ته‌له‌عفه‌ردا كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌ "فیرقه‌ی جه‌نگی عه‌باس"‌و "لیوای گه‌وره‌ی عه‌لی"‌و "فیرقه‌ی ئیمام عه‌لی" ئه‌و گرووپانه‌ش مه‌رجه‌عی باڵای شیعه‌ عه‌لی سیستانی دایمه‌زراندوون‌و به‌وه‌ ناسراون كه‌ رێز له‌ بڕیاره‌كانی حكومه‌ت ده‌گرن‌و فه‌رمان له‌ وه‌زاره‌تی به‌رگری وه‌رده‌گرن‌و له‌ كاری توندوتیژیه‌وه‌ نه‌گلاون، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ گرووپی "لیوای حوسێن 53" كه‌ زۆرینه‌ی جه‌نگاوه‌ره‌كانی له‌ دانیشتووانی ته‌له‌عفه‌رن بۆ سوودلێوه‌ركرتنیان له‌ شاره‌زایی جوگرافیای شاره‌كه‌ به‌پێی قسه‌ی ئه‌و په‌رله‌مانتاره‌.

 

هه‌رچی گرووپه‌كانی نزیك له‌ ئێرانیشه‌ كه‌ دڵسۆزییان بۆ عه‌لی خامنه‌یی رابه‌ری ئێرانه‌‌و دیارترینیشان "به‌در"‌و "عه‌سائیب ئه‌هل لحه‌ق"‌و "نوجه‌با"یه‌، ئه‌وا ئه‌ركیان كۆنترۆڵكردنی ده‌وروبه‌ری شاره‌كه‌یه‌ تا توندڕه‌وان هه‌ڵنه‌یه‌ن له‌گه‌ڵ یارمه‌تیدان له‌ كۆنترۆڵكرنه‌وه‌ی شاروچكه‌ بچووكه‌كانی سه‌ر به‌ ته‌له‌عفه‌ر كه‌ ئه‌وانیش "عه‌یازیه‌"‌و "مه‌حله‌بیه‌"یه‌.

 

شه‌پۆلی نوێی ئاواره‌بوون

له‌گه‌ڵ زیاندبوونی ئاماژه‌كانی ده‌ستپێكردنی شه‌ڕه‌كه‌شدا به‌پێی قسه‌ی په‌رله‌مانتار ئه‌حمه‌د جبوری هه‌ڵاتنی ئاواره‌كان له‌ ته‌له‌عفه‌ره‌وه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی ئه‌و هێزه‌ ئه‌منییانه‌ی عێراق كه‌ له‌ده‌وروبه‌ری شاره‌كه‌ بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ ده‌ستیپێكردووه‌ له‌ترسی ئۆپراسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كان، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ جبوری به‌ "نیقاش"ی وت: "ژماره‌ی خێزانه‌ ئاواره‌كان تائێستا سنوورداره‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی شه‌ڕه‌كه‌دا زیاد ده‌بێت‌و پێویسته‌ حكومه‌ت رێوشوێنی پێویست بۆ پێشوازیلێكردنیان بگرێته‌به‌ر".

 

به‌ڵام سه‌باره‌ به‌ ژماره‌ی پێشبینیكراوی ئاواره‌كان، حوسام عه‌بار ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای نه‌ینه‌وا وتی له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی شه‌ڕه‌كه‌دا نزیكه‌ی (25) هه‌زار كه‌س شاره‌كه‌ جێده‌هێڵن، وه‌زاره‌تی كۆچ‌و كۆچبه‌رانیش به‌باشی خۆی ئاماده‌كردووه‌ بۆ پێشوازی لێكردنیان له‌و كامپانه‌ی له‌ باشوور‌و خۆرئاوادا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌.

 

چه‌ند رۆژێك له‌مه‌وبه‌ریش وه‌زاره‌تی كۆچ‌و كۆچبه‌ران بنیاتنانی (2890) خێمه‌ی له‌ كامپی سه‌لامیه‌‌و (3600) خێمه‌ی له‌ كامپی به‌رتله‌ راگه‌یاند، هه‌روه‌ك هه‌زاران خێمه‌ی به‌تاڵیش له‌ باشووری موسڵ هه‌ن كه‌ نیشته‌جێبووه‌كانیان گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ شاره‌كه‌یان له‌ خۆرهه‌ڵات.

 

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌