راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ته‌له‌عفه‌ر‌و حه‌ویجه‌‌و قائیم
به‌ر له‌كۆتایی داعش سێ شه‌ڕی سیاسی له‌چاوه‌ڕوانی عێراقدان

موسته‌فا حه‌بیب
دوای كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ی موسڵ له‌لایه‌ن هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی عێراقه‌وه‌، سێ شه‌ڕی دیكه‌ له‌به‌رده‌م عێراقدا ماون بۆئه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌ی داعش هه‌ڵبداته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و شه‌ڕانه‌ی داهاتوو سیاسی‌و دیپلۆماسی ده‌بن.
26.07.2017  |  به‌غدا
 ( :وێنه Iraqi MoD)
( :وێنه Iraqi MoD)

هاوینی 2014 داعش گه‌یشته‌ ترۆپكی هێزی خۆی‌و پارێزگاكانی نه‌ینه‌وا‌و ئه‌نبار‌و سه‌ڵاحه‌دینی كۆنترۆڵ كرد كه‌ سێیه‌كی رووبه‌ری عێراق پێكده‌هێنن، به‌ڵام له‌م رۆژانه‌دا هه‌ژموونی توندڕه‌وان زۆر به‌رته‌سك بووه‌ته‌وه‌ له‌دوای له‌ده‌ستدانی موسڵی پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی "خه‌لافه‌ت" كه‌ ئه‌بوبه‌كر به‌غدادی له‌یه‌كێك له‌مزگه‌وته‌كانیه‌وه‌ خۆی وه‌ك خه‌لیفه‌ی مسوڵمانان راگه‌یاند.

 

ئه‌مڕۆ توندڕه‌وان ته‌نیا سێ شارۆچكه‌یان له‌ده‌ستدایه‌ كه‌ ئه‌وانیش ته‌له‌عفه‌ر له‌خۆرئاوای موسڵ‌و حه‌ویجه‌ له‌باشووری كه‌ركوك‌و قائم له‌خۆرئاوای ئه‌نباره‌، هه‌ر شارێكیش له‌وانه‌ لێكدانه‌وه‌ی سیاسی ئاڵۆزی هه‌یه‌، هه‌ندێكیان په‌یوه‌ستن به‌ هه‌رسێ ده‌وڵه‌تی دراوسێی عێراق، ئێران‌و توركیا‌و سوریا، هه‌ندێكی دیكه‌شیان گرێدراون به‌ململانێی نێوان به‌غدا‌و هه‌ولێر.

 

به‌هۆی ناكۆكیه‌كانه‌وه‌، له‌و شه‌ڕانه‌ی هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی عێراق له‌تكریت‌و بێجی‌و فه‌لوجه‌‌و رومادی‌و جه‌رفلسه‌خر كردیان، ئاڵنگاریه‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌ناسنامه‌ی هێزه‌ به‌شداره‌كانی ئه‌و شه‌ڕانه‌بوو به‌بێ ئه‌وی ئاڵۆزی سیاسی گه‌وره‌ی لێ بكه‌وێته‌وه‌، به‌ڵام شه‌ڕه‌كانی داهاتوو له‌جۆرێكی تر ده‌بن.

 

ململانێی توركیا‌و ئێران له‌سه‌ر شارۆچكه‌ی ته‌له‌عفه‌ره‌ كه‌ زۆرینه‌ی دانیشتووانه‌كه‌ی توركمانی سوننه‌‌و شیعه‌ن، له‌كاتێكدا ئاماده‌كاری بۆ شه‌ڕی حه‌ویجه‌ پێویستی به‌سازانێكی سیاسیه‌ له‌نێوان حكومه‌تی به‌غدا‌و حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، هاوكاتیش شه‌ڕی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی دژ به‌ توندڕه‌وان له‌شارۆچكه‌ی قائیمی خۆرئاوای ئه‌نبار له‌سه‌ر سنووری نێوده‌وڵه‌تی پێویستی به‌ هاوئاهه‌نگی عێراق‌و سوریا‌و ئه‌مریكا هه‌یه‌ به‌هۆی ئاڵۆزییه‌كانی كێشه‌ی سوریا له‌و ناوچه‌یه‌.

 

ململانێیه‌كی هه‌رێمی له‌سه‌ر ته‌له‌عفه‌ر

كاتێك سوپای عێراق له‌ تشرینی دووه‌می رابردوودا دوای دوورخستنه‌وه‌ی گرووپه‌ شیعه‌كان له‌ شه‌ڕه‌كه‌، هێرشی كرده‌ سه‌ر شاری موسڵ، ئه‌و گرووپانه‌ به‌ده‌وری شاره‌كه‌دا سوڕانه‌وه‌‌و به‌ره‌و خۆرئاوا رۆیشتن به‌ ئاڕاسته‌ی شاری ته‌له‌عفه‌ر‌و چه‌ند شه‌ڕێكیان بۆ كۆنترۆڵكردنی ده‌وروبه‌ری شاره‌كه‌ كرد، به‌ڵام چه‌ند هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی توركیا، گرووپه‌كانی ناچار كرد بوه‌ستن‌و هه‌ڵنه‌كوتنه‌ سه‌ر شاره‌كه‌‌و بڕیاریان دا به‌ره‌و ئه‌وپه‌ڕی خۆرئاوا لای شارۆچكه‌ی به‌عاج له‌سه‌ر سنووری سوریا بڕۆن.

 

به‌رپرسانی تورك هۆشداری ده‌ده‌ن له‌ هێرشی گرووپه‌ شیعه‌كان بۆسه‌ر ته‌له‌عفه‌ر له‌ترسی روودانی كاری توندوتیژی تایفی له‌دژی توركمانی سوننه‌ له‌ شاره‌كه‌ كه‌ ئه‌و توركمانه‌ شیعانه‌ی شاره‌كه‌یان به‌ره‌و پارێزگاكانی كه‌ربه‌لا‌و نه‌جه‌ف له‌ باشووری عێراق به‌جێهێشت، وه‌ك پشتیوانی داعش لێیان ده‌ڕوانن.

 

له‌ دووری (50 كم) هێشتا هێزه‌كانی توركیا له‌سه‌ربازگه‌ی زلیكانن له‌ شارۆچكه‌ی باشیكی باكووری موسڵ‌و سه‌ره‌ڕای هه‌ڵگیرسانی قه‌یرانێكی دیپلۆماسی له‌ نێوان به‌غدا‌و ئه‌نقه‌ره‌ش رازی نه‌بوون بكشێنه‌وه‌، ئه‌و هێزه‌ سه‌ربازیه‌ كارتێكی هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌دژی گرووپه‌ شیعه‌كان ئه‌گه‌ر به‌شداری له‌ شه‌ڕی ته‌له‌عفه‌ردا بكه‌ن.

 

به‌ڵام گرووپه‌ شیعه‌كان سوورن له‌سه‌ر به‌شداریكردن له‌ شه‌ڕه‌كه‌دا، له‌ 19ی ئه‌م مانگه‌دا گه‌وره‌ فه‌رمانده‌كانی ئه‌و گرووپانه‌ كه‌ بریتیبوون له‌ هادی عامری سه‌ركرده‌ی رێكخراوی "به‌در"‌و قه‌یس خه‌زعه‌لی سه‌ركرده‌ی "عه‌سائیب ئه‌هه‌للحه‌ق"‌و ئه‌بو مه‌هدی موهه‌ندیش جێگری سه‌رۆكی ده‌سته‌ی "حه‌شدی شه‌عبی"‌و سه‌ركرده‌ی "كه‌تائیب حزبوڵڵا" كۆبوونه‌وه‌یه‌كیان ئه‌نجام دا بۆ تاووتوێكردنی مه‌سه‌له‌ی به‌شداریكردن له‌و شه‌ڕه‌دا، ئه‌و گرووپانه‌ش به‌وه‌ ناسراون كه‌ نزیكن له‌ ئێران‌و دڵسۆزییان بۆ عه‌لی خامنه‌یی رابه‌ری ئێران هه‌یه‌.

 

سووربوونی هه‌ریه‌ك له‌ توركیا‌و ئێرانیش له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی خۆیان ئاڵنگارییه‌كی سیاسی گه‌وره‌یه‌ له‌به‌رده‌م حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیران كه‌ هه‌وڵ ده‌دات خۆی به‌دوور بگرێت له‌ روودانی ململانێیه‌ك له‌نێوان ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ سه‌باره‌ت به‌ شاره‌كه‌ كه‌ ره‌نگه‌ ببێته‌ مایه‌ی گۆڕینی ئاڕاسته‌ی سه‌ره‌كی شه‌ڕ له‌دژی داعش، عه‌بادی پێش بیركردنه‌وه‌ له‌ پلانی سه‌ربازی پێویستی به‌ رێگای دیپلۆماسی هه‌یه‌ بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی ململانێی نێوان هه‌ردوولا.

 

مه‌حمود عوسمان سیاسه‌تمه‌دار‌و په‌رله‌مانتاری پێشووی كورد به‌ "نیقاش"ی وت "شه‌ڕی ته‌له‌عفه‌ر سه‌خت ده‌بێت‌و شه‌ڕێكی سیاسیه‌ به‌ر له‌وه‌ی سه‌ربازی بێت، به‌بێ به‌ده‌ستهێنانی سازانی سیاسی، شه‌ڕێكی دوور‌ودرێژ‌و سه‌خت ده‌بێت، پێویسته‌ هه‌موو لایه‌نه‌كان ته‌ركیزیان له‌سه‌ر دوژمنه‌ هاوبه‌شه‌كه‌ چڕ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ داعشه‌".

 

به‌رپرسێكی سیاسی عێراقی به‌ "نیقاش"ی وت "سه‌رۆك وه‌زیران رێگه‌چاره‌ی سه‌خت تاووتوێ ده‌كات سه‌باره‌ت به‌ شه‌ڕی ته‌له‌عفه‌ر، ترس هه‌یه‌ ئه‌و هێزانه‌ی توركیا كه‌ له‌ باكووری شاره‌كه‌ن ده‌ستوه‌ربده‌نه‌ شه‌ڕه‌كه‌، هه‌روه‌ك هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی عێراق به‌تایبه‌تیش ده‌زگای دژه‌تیرۆر به‌هۆی شه‌ڕی موسڵه‌وه‌ ماندووبوون".

 

یه‌كێك له‌ پێشنیاره‌كان بۆ چاره‌سه‌ری پێداگری گرووپه‌ شیعه‌كان له‌سه‌ر به‌شداریكردن له‌ شه‌ڕه‌كه‌دا، په‌نابردنه‌ بۆ گرووپه‌ میانڕه‌وه‌كان‌و كه‌ به‌وه‌ ناسراون رێز له‌ بڕیاره‌كانی حكومه‌ت ده‌گرن‌و دیارترینشیان بریتین له‌ "فیرقه‌ی شه‌ڕكه‌ری عه‌باس" كه‌ سه‌ر به‌ عه‌لی سیستانی مه‌رجه‌عی باڵای شیعه‌یه‌ كه‌ له‌ نه‌جه‌ف نیشته‌جێیه‌، ئه‌م فیرقه‌یه‌ به‌شداری له‌ شه‌ڕی موسڵیشدا كرد بۆ پشتیوانی فیرقه‌ی نۆی سوپا له‌به‌ری خۆرئاوای شاره‌كه‌.

 

كازم ده‌ڕاجی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌چه‌كدارانی "فیرقه‌ی شه‌ڕكه‌ری عه‌باس" بۆ "نیقاش"ی دووپاتكرده‌وه‌ كه‌ فیرقه‌كه‌یان به‌ بڕیاری حكومه‌ت به‌شدار له‌ شه‌ڕی ته‌له‌عفه‌ر ده‌كات شانبه‌شانی هێزه‌كانی سوپا، وتیشی "بۆ ئاماده‌كاری بۆ ئه‌و شه‌ڕه‌ی داهاتوو، فیرقه‌كه‌ زیاتر له‌ سێ هه‌زار چه‌كداری یه‌ده‌گی بانگكردووه‌".

 

ململانێی كورد‌و عه‌ره‌ب له‌سه‌ر حه‌ویجه‌

له‌باشووری پارێزگای كه‌ركوكی كێشه‌له‌سه‌ری نێوان كورد‌و عه‌ره‌ب شارۆچكه‌ی حه‌ویجه‌ هه‌یه‌ كه‌ دانیشتووانه‌كه‌ی عه‌شایری سوننه‌ن‌و ماوه‌ی سێ ساڵه‌ له‌ژێر كۆنترۆڵی داعشدایه‌‌و هیچ ئۆپراسیۆنێكی سه‌ربازی بۆ ئازاكردنی ئه‌نجام نه‌دراوه‌ به‌هۆی ململانێی سیاسی نێوان هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌‌و گرووپه‌ شیعه‌كان‌و پیاوماقوڵانی شاره‌كه‌ له‌ تایفه‌ی سوننه‌.

 

گرووپه‌ شیعه‌كان پێداگری ده‌كه‌ن له‌سه‌ر به‌شداریكردن له‌ شه‌ڕی حه‌ویجه‌دا بۆ پاراستنی ئه‌و گونده‌ شیعه‌نشینانه‌ی ده‌كه‌ونه‌ ده‌وروبه‌ری كه‌ گرنگترینیان گوندی "به‌شیر"ه‌، به‌ڵام هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌وه‌ ده‌ترسن له‌دوای كۆتاییهاتنی شه‌ڕه‌كه‌ گرووپه‌ شیعه‌كان له‌شوینه‌كانیان بمێننه‌وه‌، له‌ كاتێكدا شێخی عه‌شیره‌ته‌كانی حه‌ویجه‌ كه‌ زۆرینه‌یان له‌ تایفه‌ی سوننه‌ن له‌ به‌شداریكردنی هێزه‌ كوردی‌و شیعه‌كان ده‌ترسن له‌ كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ی ئه‌و شاره‌ سوننه‌نشینه‌دا كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌و شه‌ڕه‌ش كاری توندوتیژی تایفی لێبكه‌وێته‌وه‌.

 

خزر عوبه‌یدی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ شێخانی عه‌شیره‌ته‌كانی حه‌ویجه‌‌و له‌هه‌رێمی كوردستان نیشته‌جێیه‌ به‌ "نیقاش"ی وت "ئازادكردنی حه‌ویجه‌ به‌ر له‌هه‌موو شتێك پێوستی به‌دانوستانی سیاسیه‌ له‌نێوان به‌غدا‌و هه‌ولێر، به‌بێ ئه‌وه‌ شاره‌كه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی دوور‌ودرێژ له‌ژێر ده‌ستی توندڕه‌واندا ده‌مێنێته‌وه‌".

 

عوبه‌یدی وتیشی "پێویسته‌ حكومه‌ت هێزی خۆجێیی له‌دانیشتووانی شاره‌كه‌ دروست بكات كه‌ ئاواره‌بوون، به‌سه‌دان گه‌نجی شاره‌كه‌ هه‌ن كه‌ ئاواره‌ی ناوه‌ڕاست‌و باكووری وڵات بوون‌و ئاماده‌ن به‌خۆبه‌خش بچنه‌ ریزی هێزه‌ ئه‌منییه‌كانه‌وه‌ بۆ ئازادكردنی شاره‌كه‌یان‌و یارمه‌تیدانی هێزه‌ ئه‌منییه‌كان له‌و كاره‌دا، چونكه‌ ئه‌وان له‌هه‌مووان باشتر شاره‌زای سروشتی جوگرافیای ناوچه‌كه‌ن".

 

به‌ڵام كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ په‌یوه‌ندی نێوان به‌غدا‌و هه‌رێمی كوردستان له‌ئێستادا گونجاو نییه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی سازانێك سه‌باره‌ت به‌ شه‌ڕی حه‌ویجه‌، چونكه‌ پێداگری كورد له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی ریفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی ناكۆكییه‌كانی قووڵتر كردووه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عێراق كه‌ له‌سه‌ر زاری حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیرانه‌وه‌ به‌توندی رێكخستنی ریفراندۆمی ره‌تكردووه‌ته‌وه‌.

 

ریفراندۆم بۆ سه‌ربه‌خۆیی كوردستانی عێراق ته‌نیا خاڵێكی نوێی ناكۆكییه‌ له‌ پاڵ ناكۆكییه‌ كۆنه‌كاندا كه‌ تائێستا به‌ هه‌ڵپه‌سێردراوی ماونه‌ته‌وه‌‌و دیارترینیشان بریتیه‌ له‌ناكۆكی سه‌باره‌ت به‌ به‌ڕێوه‌بردنی نه‌وت، چونكه‌ كوردستان داواده‌كات ته‌نیا خۆی نه‌وت به‌ڕێوه‌ ببات به‌بێ ده‌ستوه‌ردانی به‌غدا كه‌ ئه‌وه‌ش ساڵانێكه‌ له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی نه‌وتی فیدراڵه‌وه‌ ره‌تكراوه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها ناكۆكی سه‌باره‌ت به‌پێدانی مووچه‌ی فه‌رمانبه‌رانی كوردستان‌و هێزی پێشمه‌رگه‌.

 

قائیم.. پایته‌خته‌ نووستووه‌كه‌ی داعش له‌سه‌ر سنوور

له‌ئابی 2014دا داعش جیهانی تووشی شۆك كرد كاتێك سنووری په‌یماننامه‌ی سایكس پیكۆی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌‌و ساتره‌ گڵینه‌كانی سنووری نێوان عێراق‌و سوریای له‌ناوبرد‌و ناوچه‌یه‌كی نوێی راگه‌یاند به‌ناوی "ویلایه‌تی فورات" كه‌ له‌ شاری "ئه‌لبوكه‌مال"ی سوریاوه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ بۆ شاری "قائیم"ی عێراق‌و بووه‌ پارێزراوترین شاری داعش له‌به‌ر چه‌ند هۆكارێكی جوگرافی.

 

له‌به‌رئه‌وه‌ی شاری قائیم ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر سنووری نێوده‌وڵه‌تی، حكومه‌ت بڕیاریدا خۆی له‌ شه‌ڕێكی ئاڵۆز نه‌گلێنێت سه‌باره‌ت به‌شارێك كه‌ سه‌دان كیلۆمه‌تر له‌به‌غداوه‌ دووره‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌و شه‌ڕه‌ دوا شه‌ڕی عێراقییه‌كان ده‌بێت له‌دژی داعش له‌دوای هه‌ردوو شارۆچكه‌ی ته‌له‌عفه‌ر‌و حه‌ویجه‌.

 

به‌وته‌ی لیوای خانه‌نشین ئیبراهیم جومه‌یلی، كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ هه‌ر ئۆپراسیۆنێكی سه‌ربازی له‌سه‌ر سنووری نێوده‌وڵه‌تی پێویستی به‌ئاماده‌یی هه‌ردوو ده‌وڵه‌ته‌كه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌نجامدانی ئۆپراسیۆنه‌كه‌ بۆ پاراستنی سنوور، رژێمی سوریاش له‌ئێستادا توانای ئه‌نجامدانی ئۆپراسیۆنی سه‌ربازی نییه‌، هه‌روه‌ك هێزه‌ عێراقییه‌كانیش ئاماده‌ نین بۆ ئه‌و كاره‌.

 

جومه‌یلی كه‌ له‌كاتی جه‌نگی عێراق ئێراندا له‌هێزی وشكانی كاری كردووه‌، به‌ "نیقاش"ی وت "سه‌ختترین جه‌نگ ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌سه‌ر سنوور‌و له‌ناوچه‌ بیاباناویه‌ به‌رفراوانه‌كان رووده‌ده‌ن، شه‌ڕه‌كه‌ی قائیمیش له‌رووی سیاسی‌و سه‌ربازیه‌وه‌ سه‌خت ده‌بێت، ئه‌گه‌ر سوپای عێراق هێرش بكات ئه‌وا توندڕه‌وان له‌قائمه‌وه‌ هه‌ڵدێن بۆ شارۆچكه‌ی ئه‌لبوكه‌مالی سوریا، به‌ڵام دواتر ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، چونكه‌ هێزی سوریای لێ نییه‌ له‌و ناوچه‌یه‌ گوشار بخاته‌سه‌ر".

 

جومه‌یلی دووپاتی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ "پێویسته‌ هه‌ماهه‌نگیه‌كی دیپلۆماسی‌و سیاسی له‌نێوان عێراق‌و سوریادا هه‌بێت به‌ر له‌وه‌ی بیر له‌ئاماده‌كاری بۆ شه‌ڕه‌كه‌ی سه‌ر سنوور بكرێت، كێشه‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قه‌یرانی سوریا ئاڵۆزه‌‌و ئه‌مریكا‌و روسیا ململانێیان هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ئیداره‌دانی قه‌یرانه‌كه‌ له‌و وڵاته‌، چه‌نده‌ قه‌یرانی سوریاش درێژه‌ بكێشێت ئه‌وه‌نده‌ ئۆپراسیۆنی ئازادكردنی قائیم‌و سنووری عێراق دوا ده‌كه‌وێت".

 

له‌شوباتی رابردوودا حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیران رایگه‌یاند كه‌ فه‌رمان دراوه‌ به‌فڕۆكه‌كانی سوپای عێراق مۆڵگه‌كانی داعش له‌ناو خاكی سوریا له‌ شارۆچكه‌ی ئه‌لبوكه‌مال بۆردومان بكه‌ن ئه‌ویش دوای هاوئاهه‌نگی له‌گه‌ڵ رژێمی سوریا، به‌ڵام دوای چه‌ند رۆژێك هێرشه‌ ئاسمانیه‌كان راوه‌ستان به‌بێ ئه‌وه‌ی هۆكاره‌كه‌ی بزانرێت، پێده‌چێت عێراق چاوه‌ڕوانی ئه‌نجامی قه‌یرانی سوریا بكات تا بزانێت دانوستان له‌گه‌ڵ كێدا ده‌كات سه‌باره‌ت به‌شه‌ڕی سه‌ر سنووری هاوبه‌شی هه‌ردوولا.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌