راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

کارەبا بەزەبری ئاربیجی
بۆ هاتنەوەی کارەبای نیشتیمانی خەڵک چاوی بڕیوەتە چەمچەماڵ

ئاڵا لەتیف
هەر کە هەواڵی ئاربیجی‌ تەقاندنەکەی چەمچەماڵ بڵاوبۆوە ئیتر لەو رۆژەوە خەڵکی‌ كوردستان بەچاوی ئومێدەوە دەڕواننە قەزای چەمچەماڵ کە یەکێک لەسەرەکیترین وێستگەکانی وەبەرهێنانی کارەبای تێدایە.
19.01.2017  |  سلێمانی
خۆپیشاندانی ناڕازایەتی لەسلێمانی ( :وێنه دانا امين)
خۆپیشاندانی ناڕازایەتی لەسلێمانی ( :وێنه دانا امين)

لەناو قەیرانە جیاوازەکانی هەرێمدا لەگەڵ هاتنی وەرزی سەرمادا نەبوونی کارەبا زیاتر خەڵکی هەرێمی نیگەران کردووە، بەڵام ئەوەی چەمچەماڵییەکانی توڕە کردووە ئەوەیە کە سەرباری دابینکردنی نیوەی کارەبای هەرێم لەرێگەی گازی سروشتی ناوچەکەیانەوە کەچی خۆیان بێ کارەبان.

 

دووه‌م رۆژی‌ 2017 ژماره‌یه‌ك له‌دانیشتوانی‌ قه‌زای‌ چه‌مچه‌ماڵ (65كم خۆرئاوای‌ سلێمانی‌) لەدژی نەبوونی کارەبا خۆپیشاندانێكیان ئه‌نجامدا، بۆ شه‌وه‌كه‌ی‌ چه‌ند كه‌سێكی‌ نه‌ناسراو دوو گوله‌ (ئاڕ بی‌ جی‌) یان به‌ئاراسته‌ی‌ وێستگه‌ی كاره‌بای (ماس) تەقاند کە‌ له‌سه‌دا 50ی‌ كاره‌بای هه‌موو شارو شارۆچكه‌كانی هه‌رێمی کوردستان دابین ده‌كات، ئەمەش بەپێی وتەی قایمقامیەتی قەزای چەمچەماڵ، بەبێ ئەوەی هیچ زیانێک بەر وێستگەکە کەوتبێ، پاسەوانەکانی وێستگەکەش بوونی دەنگی تەقینەوەیەکی گەورە لەو کاتەدا پشتڕاستدەکەوە لەلێدوانەکانیاندا بۆ کەناڵەکانی راگەیاندن.

 

به‌هۆی‌ نزیكی‌ كاتی‌ خۆپیشاندانه‌كه‌و كاتی‌ هێرشه‌كه‌، هه‌ندێ كه‌س ئه‌و دوو رووداوه‌یان پێكه‌وه‌ گرێدایه‌وه‌،  هەرچەندە هەواڵی هێرشکردنە سەر وێستگەکە لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە رەتکرایەوە، بەڵام بۆ خەڵکی قەزای چەمچەماڵ‌و دانیشتوانی ناوچەکانی دیکەی هەرێمیش زۆربوونی ماوەی هاتنەوەی کارەبای نیشتیمانی لەچاوی خۆپیشاندەرانی‌ قه‌زاكه‌وه‌ ده‌بینن.

 

به‌ر له‌و هێرشه‌، کارەبای‌ نیشتیمانی‌ (ئه‌و كاره‌بایه‌ی‌ حكومه‌ت دابینی‌ ده‌كات) لەو ناوچەیەدا لەدوای دوانزەی شەوەوە بۆ دوو کاتژمێر دەدرایە هاوڵاتیان، بەڵام ئێستا پێداچونەوە بەکات‌و بڕی خشتەی کارەبای چەمچەماڵدا کراوە‌و رۆژانە لە 10ی شەو هەتا کاتژمێر ٨ی بەیانی، ئه‌مه‌ش وا لێكدرایه‌وه‌ كه‌ له‌ترسی‌ هێرشه‌كه‌ بووه‌.

 

چەمچەماڵ‌و دانیشتوانەکەی تایبەتمەندییەکی ئێجگار جیاوازیان هەیە لەخەڵکی ناوچەکانی تری هەرێم، خاکەکەی دەوڵەمەندە بەگازی سروشتی کە نیوەی کارەبای ھەرێمی کوردستان بەرھەم دەھێنێت، خەڵکەکەشی بەوە دەناسرێتەوە کە گیانبازو راستگۆن لەگەڵ بیروبۆچونی خۆیاندا هەرچەندە زۆر کەس هەن لەو شارە چەک بەدەستن.

 

رەنگبێ هەر ئەمانەش وایکردبێ کە هەڵوێست وەرگرتنی ئەمجارەی چەمچەماڵییەکان لەبەرامبەر نەبوونی کارەبادا حسابێکی تری لەسەر بکرێ، چونکە بۆچونێکی باو هەیە لەو ناوچەیەدا کە دەڵێت "لەگەڵ ئەم حکومەتە بەچەک نەبێت کێشەکان حل ناکرێت."

 

"ئاربیجیەک بتەقێنەو 24 سەعات کارەبا وەرگرە، ئەم ئۆفەرە بەردەوامە تا حوکمەت یەتەوە هۆش خۆی.. چەمچەماڵ کۆمان دەکاتەوە." ئەمە یەکێکە لەو سەدان کۆمێنت‌و نوکتانەی کە لەدوای روداوەکانی چەمچەماڵ لەتۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاوبۆتەوە کە لەسەر هەمان وەزن‌و قافییەی ریکلامی کۆمپانیاکانی مۆبایل‌و ئۆفەرەکانی پەیوەندیکردنی بەخۆڕایی داڕێژراوەتەوە.

 

 ئاربیجیەک بتەقێنەو 24 سەعات کارەبا وەرگرە، ئەم ئۆفەرە بەردەوامە تا حوکمەت یەتەوە هۆش خۆی.. چەمچەماڵ کۆمان دەکاتەوە

 

لەناو چەمچەماڵداو له‌شۆڕشه‌كانی‌ كورددا ناوی زۆر دەرکەوتوون کە بوونەتە سیمبولی ئازایەتی‌و چاونەترسی‌و گیانفیدایی، بەڵام رووداوەکانی ئەمدواییانەی چەمچەماڵیش ناوی تری تێدا دەرکەوت کە دیارترینیان (عەبدوڵای کوێخا موبارەک)ە.

 

عەبدوڵا کەسایتییەکی سیاسییەو ئەندامی بزوتنەوەی گۆڕانە کە ئەو بزوتنەوەیە وەک هێزێکی سیاسی ریفۆرمخواز جەماوەرێکی زۆری لەدەوری خۆی کۆکردۆتەوە، ئەگەرچی لەماوەی رابردوودا عەبدوڵا خاوەنی چەندین مەوقیفی تووند بووە هەتا رادەی هەڕەشە کردن، بەڵام هیچیان وەک ئەمەی ئەمجارە دەنگدانەوەی نەبوو کاتێ وا بڵاوبۆوە کە ئەو لەپشتی ته‌قاندنی‌ ئاربیجییه‌كانه‌وه‌ بووه‌.

 

ده‌ستڕاكێشان بۆ عه‌بدوڵای‌ كوێخا موباره‌ك له‌رووداوێكی‌ له‌م شێوه‌یه‌دا هۆكاری‌ خۆی‌ هه‌یه‌، چونكه‌ ساڵی‌ رابردوو عه‌بدوڵا لەپەڕەی تایبەتی خۆی لەفەیسبووک نوسیبووی "ئەگەر پارتی دیموکراتی کوردستان بەردەوام بێت لە بێ ڕێزی کردن بەبزوتنەوەی گۆڕان‌و ئەندام پەرلەمانەکانمان، ئەوا قبوڵی ناکەین‌و یەکەم ھەنگاو گازی سروشتی چەمچەماڵ بۆ ھەولێرو دھۆک ڕادەگرین". زۆری‌ نه‌خایه‌ند له‌شه‌وی‌ 29ی‌ كانوونی‌ دووه‌می‌ 2016  ئەو لولەیەی کە گازی سروشتی لەکێڵگەکانی کۆرمۆرەوە بۆ وێستگەی کارەبای هەولێر دەگوازێتەوە، لەسنووری شارەدێی شوان  تەقێنرایەوەو بەوەش بەشێک لەوێستگەکانی کارەبای کوردستان کە بە گازی سروستی کار دەکەن لەکارکەوتن.

 

هەمان رۆژ بەرپرسانی‌ ئاسایش رایانگه‌یاند کە لولەی گازەکە لەرێگەی (تی ئێن تی) تەقێنراوەتەوەو بەنزیکەی دوو مەتر زیانی بەلولەکە گەیاندووە، به‌ڵام عه‌بدوڵا به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك ره‌تیكرده‌وه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌و رووداوه‌وه‌ هه‌بێت.

 

ڕێژەی بەرهەمهێنانی کارەبا لەهەرێمی کوردستان ٢٧٥٠ مێگاواتە کە زیاتر لە ١٢٥٠ مێگاواتی لەڕێگای ئەو بۆرییە زیانلێکەوتووەوە بەرهەم دەهێنرا کە درێژییەکەی دەگاتە ١٨٠ کم کە لەناوچەی قادرکەرەمی چەمچەماڵەوە تا ناوچەی پیر داودی هەولێر درێژ دەبێتەوە کە کارەبا لەکێڵگە غازییەکانی چەمچەماڵەوە هەناردە دەکات بۆ وێسگەی پیرداود بۆ بەرهەم هێنانی کارەبا.

 

ئێستا لەمسەر بۆ ئەو سەری خەڵکی هەرێم وەختیک دێتە سەر باسی کارەبا، عەبدوڵایان لەبیرە، وەک ئەوەی رێکان ساڵەیی کە دانیشتووی پارێزگای هەولێرە له‌فه‌یسبووك نوسیویەتی "داواکارین لەکاک عەبدوڵا هەر لەشوێنەکەی خۆیەوە لەچەمچەماڵەوە ئاڕبیجییەک بنێت بەکارەباکەی هەولێرەوە بەڵکو ببێتە ٢٤ سەعات."

 

لەکوردستاندا بەو هۆیەی کە حکومەت ناتوانێت کارەبا وەک پێویست بدات، سیستەمێکی دیکەی کارەبا ئیش دەکات کە ئەویش کارەبای موەلیدەیەو لەلایەن کەرتی ئەهلییەوە بەڕێوەدەبرێت.

 

نوکتەو کاریکاتێرەکانی ناو تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ئێجگار هەزەلین، باس باسی عەبدوڵاو چەمچەماڵە، جاران کە خەڵک تەنها ناوی کارەبای نیشتیمانی‌و موەلیدەی دەزانی ئێستا "کارەبای عەبدوڵای کوێخا موبارەک"یشی هاتۆتە سەر، وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو کارەبا زۆرەی لەدوای تەقاندنی ئاڕبیجییەکانەوە هەیە.

 

عەبدوڵا دڵخۆشە بەوەی کە خۆپیشاندانەکەی چەمچەماڵ کاریگەری هەبووە بەبەراورد بەو خۆپیشاندانانەی تر کە رۆژانە بەڕێوەدەچن، بەڵام ئەوەش ناشارێتەوە کەو ئەو لەپشت ئەمەی ئەخیریانەوە نییەو به‌"نیقاش"ی‌ وت "وشیاری خەڵک گەیشتۆتە ئاستێک کە ناهەقی قبوڵ ناکەن."

 

عەبدوڵای تەمەن ٤٢ ساڵان ماوەی هەشت ساڵ لەنەرویج ژیاوەو لە ساڵی ٢٠٠٨ بەدواوە گەڕاوەتەو بەرپرسی مەکۆی چەمچەماڵی بزوتنەوەی گۆڕانە، زۆر جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە خۆی‌و بزوتنەوەکەشی کار لەسەر دروستکردنی فشاری جەماوەری هەمەلایەنەو وشیارکردنەوەی خەڵک دەکەن، باسیش لەوە دەکات کە تەقاندنەوەی بۆری غازو پشێوی دروستکردن بەشێک نییە لەکارتی فشاری ئەوان.

 

وتیشی‌ "خەڵکی توڕە هەیەو خەڵکانێکیش هەن ئەو توڕەییە دەقۆزنەوە، بەڵام ئەوە پرەنسیپی ئێمە نییە پەنا بۆ ئەو کارانە بەرین."

 

خەڵکی چەمچەماڵ وەختێک باس لەنیگەرانییەکانی خۆیان دەکەن هەموو ئەو تایبەتمەندیی‌و خەبات‌و فیداکارییانەش وەبیر دەهێننەوە کە ئەوان تێیدا بەشدار بوون، وەک ئەوەی کە چۆن کێڵگەی (کۆرمۆر) ئەو شوێنەی کە گازە سروشتیەکەی بەکاردێت بۆ کارەبای ھەرێمی کوردستان، ناوجەرگەی ئەنفالکراوانی قەزای چەمچەماڵە، به‌پێی‌ ئاماره‌كانی‌ وه‌زاره‌تی‌ شه‌هیدانی‌ هه‌رێم زیاتر له‌بیست هەزار کەسی‌ بێتاوانی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی‌ رژێمی‌ به‌عس لەپێناوی کوردایەتیدا تیاچون‌و بونەته‌ قوربانی.

 

جگه‌ له‌و ژماره‌یه‌، قەزای چەمچەماڵ له‌شۆڕشه‌كانی‌ كورددا ٢٠٠٠ شەھیدی سەنگەری ھەیە، هەروەها لەشەڕی دژ بەداعشدا ٦٣ شەھیدی ھەیە.

 

لەتیف فاتیح فەرەج، نوسەرو رۆژنامەنووس پێیوایە ئەوەی لەچەمچەماڵ دەگوزەرێ کاردانەوەی خەڵکە لەبەرامبەر بێ بەشکردنیان لەخێروبێری ناوچەکەی خۆیان، ئەو به‌"نیقاش"ی‌ وت "له‌م ناوچه‌یه‌ وێستگه‌ی‌ کاره‌با دانراوه‌، گازو نه‌وت ده‌فرۆشرێ، وێستگه‌که‌ کاتی‌ خۆی‌ به‌ڵێنی‌ پڕکردوه‌ته‌وه‌ هاوکاری‌ خه‌ڵکی‌ ناوچه‌که‌ بکات، ئێستا ئه‌و به‌ڵێنه‌ جێبه‌جێ ناکرێ، کاره‌بای‌ خه‌ڵکی‌ ناوچه‌که‌ ده‌فرۆشرێ به‌شوێنی‌ دیکه‌، ئه‌وه‌ش خه‌ڵکی‌ توڕه‌کردووه‌."

 

ئەو رۆژنامەنووسە پێیوایە بەردەوام خەڵکی ناوچەکە لەجیاتی ئەوەی وەڵامبدرێنەوە توڕە دەکرێن، ئەمەش هەمان بۆچوونی قایمقامی قەزاکەیە کە باس لەوە دەکات ئەوان هەمیشە پێش خەڵکەکە کەوتون‌و داواکارییەکانیان بەرز کردۆتەوە.

 

ئامانج کەساس جەباری، قایمقامی چەمچەماڵ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئێمە بەپێنچ مانگ پێش هاوڵاتیان کەوتوین، بەڵام گرفتەکە ئەوەیە حکومەتی هەرێم ئیدیعای لامەرکەزییەت دەکات کەچی ئەوانەی ئیدارەی سیاسەتی حکومەت ئەدەن ناخێکی مەرکەزییان هەیە هەر ئەمەشە وایکردووە کە درەنگ بەدەم داواکارییەکانمانەوە بێن."

 

ئەو قایمقامە داواکاری خۆپیشاندەران بەڕەوا دەبینێ بەتایبەتی کە "خەڵکی ناوچەکە هەمیشە پشکی شێری بەرکەوتووە لەقوربانیدان‌و پاراستنی هەرێم‌و خاکی عێراق‌و دیموکراسی لەناوچەکەدا".

 

بەزمی ته‌قاندنی‌ ئاڕبیجییه‌كان زۆر شتی تریشی دەربارەی مەوقیفی چەمچەماڵییەکان گەرمکردۆتەوە، چونكه‌ جگه‌ له‌رووداوی‌ ته‌قاندنه‌وه‌ی‌ بۆری‌ غازه‌كه‌، دووجار هه‌ر له‌وێ‌ ته‌قه‌ له‌كامێرای‌ چاودێری‌ هاتوچۆ كراوه‌ به‌و بیانووه‌ی‌ غه‌رامه‌یه‌كی‌ زۆر له‌خه‌ڵك ده‌سه‌نێت‌و كه‌س نازانێت داهاته‌كه‌ی‌ چی‌ لێدێت.

 

هەموو ئەمانەش وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارەی زیاتر زەق کردۆتەوە کە ئه‌گه‌ر به‌فیعلی‌ خه‌ڵكی‌ چه‌مچه‌ماڵ هه‌ڕه‌شه‌كانیان ببه‌نه‌ سه‌ر چی‌ روو ده‌دات؟ غاز ده‌گیرێته‌وه‌، كاره‌با نامێنێت، رێی‌ تانكه‌ره‌ نه‌وتییه‌كان ده‌گیرێت؟

 

رێواس فایەق، ئەندامی لیژنەی وزەو سامانە سروشتییەکان لەپەرلەمانی کوردستان به‌"نیقاش"ی‌ وت "هەموو شتێک لەخەڵکی توڕەو ناڕازی چاوەڕوانکراوە، چونکە هەموو دان بەخۆدا گرتنێکیش سنوری هەیە، پەنابردن بۆ توندتیژی، رێگەگرتن لەتەنکەرە نەوتەکان‌و گرتنەوەی غازو پەلاماردانی دامەزراوە گشتییەکانی حکومەت چاوەڕوانکراوە."

 

دەشڵێ "نەک هەر لەچەمچەماڵ، بەڵکو لەناوچەکانی دیکەش ئەگەر حکومەت بەزووترین کات هەوڵ نەدات هۆکارەکانی ناڕازی بوونی خەڵک بەرەو کەمبوونەوە ببات ئەوا رەنگە توندوتیژی بگاتە ئاستی روبەروبونەوەی راستەوخۆ لەگەڵ هێزە ئەمنییەکان‌و حکومەت‌و حیزبە سیاسییەکانیشدا."

 

 ئەگەر حکومەت بەزووترین کات هەوڵ نەدات هۆکارەکانی ناڕازی بوونی خەڵک بەرەو کەمبوونەوە ببات ئەوا رەنگە توندوتیژی بگاتە ئاستی روبەروبونەوەی راستەوخۆ لەگەڵ هێزە ئەمنییەکان‌

 

بەپێچەوانەی ئەو پەرلەمانتارەوە خەڵکەکە لەفەیسبووک دیوێکی دیکەی رێگە چارەکان بەنوکتە دەردەبڕن، ئەوان ئێستا کەمترین قسەی جدیی دەکەن‌و رووی دەمیان لەحکومەت‌و لایەنە سیاسییەکان نییە، بەڵکو لەگەڵ هەر کارەبا بڕانێکدا چاوەڕێن چەمچەماڵ‌و عەبدوڵای کوێخا موبارەک چارەیان بکا.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌