راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

نه‌خشه‌ی‌ شه‌ڕه‌ سه‌خته‌كه‌
داعش ده‌یه‌وێت هێزه‌ عێراقییه‌كان بۆ به‌ری‌ راستی‌ موسڵ رابكێشێت

تایبه‌ت
هێزه‌ عێراقییه‌كان‌و هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی رووبه‌رێكی به‌رفراوانی نه‌ینه‌وایان له‌داعش سه‌ندووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام به‌شه‌ سه‌خته‌كه‌ی شه‌ڕه‌كه‌ له‌شه‌قام‌و گه‌ڕه‌كه‌كانی شاره‌كه‌ تازه‌ ده‌ست پێدەکات.‌
2.11.2016  |  موسڵ
سوپای‌ عێراقی‌ له‌كاتی‌ جموجۆڵی‌ به‌ره‌و ده‌وروبه‌ری‌ موسڵ ( :وێنه حيدر  الحمداني)
سوپای‌ عێراقی‌ له‌كاتی‌ جموجۆڵی‌ به‌ره‌و ده‌وروبه‌ری‌ موسڵ ( :وێنه حيدر الحمداني)

له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م چوونه‌ناوه‌وه‌ی هێزه‌ عێراقیه‌كان بۆ ده‌روازه‌ی‌ موسڵ، هه‌موو جیهان ده‌ستی له‌سه‌ر دڵی دانا، ئه‌م شاره‌ زیاتر له‌كێڵگه‌یه‌كی گه‌وره‌ی مین ده‌چێت، پێویسته‌ هه‌ر جوڵه‌یه‌ك تێیدا به‌حیساب بێت‌و لێكبدرێته‌وه‌، شه‌ڕه‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌كه‌ش هاوكێشه‌یه‌كی ئاڵۆزی هه‌یه‌ كه‌ ره‌گه‌زه‌كانی بریتین له‌هاووڵاتیانی مه‌ده‌نی‌و داعش‌و لایه‌نه‌ جوگرافی‌و سیاسی‌و سه‌ربازییه‌كان.

 

له‌كانونی یه‌كه‌می 2014 نیقاش راپۆرتێكی به‌ناونیشانی "هه‌موو رێگاكان ناچنه‌وه‌ سه‌ر موسڵ" بڵاوكرده‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مڕۆ له‌واقیعێكی ته‌واو جیاوازداین، هێزه‌ عێراقییه‌كان له‌پێنج قۆڵه‌وه‌ به‌ره‌و شاره‌كه‌ ده‌جوڵَێن كه‌ هه‌ندێكیان 4 كیلۆمه‌تر له‌سنووری شاره‌كه‌وه‌ دوورن.

 

په‌لوپۆی داعش‌و دڵه‌ چالاكه‌كه‌ی

ئاڕاسته‌ی ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازیه‌كان به‌زۆری پشت به‌سروشتی جوگرفی ده‌به‌ستێت، چونكه‌ موسڵ دووه‌م گه‌وره‌ شاری عێراقه‌ له‌دوای به‌غدا، رووبه‌ره‌كه‌ی نزیكه‌ی (1800 كم چوارگۆشه‌یه‌)و زۆربه‌ی گه‌ڕه‌كی نیشته‌جێیه‌ كه‌ زیاتر له‌ 60 گه‌ڕه‌كن، هه‌روه‌ها رووبه‌ری دیكه‌شی هه‌ن كه‌ باره‌گا حكومی‌و سه‌ربازیه‌كان‌و ئه‌و بینا گشتیانه‌یان لێیه‌ كه‌ داعش ده‌ستی به‌سه‌ردا گرتوون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ناوچه‌ پیشه‌سازیه‌كان‌و بازاڕه‌كان.

 

هاوڵاتیانی‌ سیڤیلی‌ گه‌مارۆدراو كاره‌كه‌ زۆر ئاڵۆز ده‌كه‌ن، مه‌زه‌نده‌كان ئاماژه‌ بۆ بوونی نزیكه‌ی 1.5 ملیۆن كه‌س له‌ناو موسڵدا ده‌كه‌ن (ناوه‌ندی پارێزگای نه‌ینه‌وا) هه‌ندێك كه‌سیش مه‌زه‌نده‌كان بۆ دوو ملیۆن كه‌س به‌رزده‌كه‌نه‌وه‌ به‌هۆی شه‌پۆلی ئه‌و ئاوارانه‌ی په‌یتا په‌یتا له‌چه‌ند ناوچه‌یه‌كی ناو پارێزگاكه‌ كه‌ ئۆپه‌راسیۆنی سه‌ربازیان به‌خۆوه‌ بینیوه‌ یان پارێزگاكانی كه‌ركوك‌و ئه‌نبارو سه‌ڵاحه‌دینه‌وه‌ بۆی ده‌هاتن.

 

روباری دیجله‌ به‌ناو موسڵدا تێده‌په‌ڕێت‌و ده‌یكات به‌دوو به‌شه‌وه‌، به‌ری لای چه‌پ كه‌ هه‌ردوو لای باكوورو خۆرهه‌ڵات له‌خۆده‌گرێت‌و نزیكه‌ی 60%ی شاره‌كه‌ ده‌بێت‌و گه‌ڕه‌كی نیشته‌جێی نوێی تێدایه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌چه‌ند ناوچه‌یه‌كی پیشه‌سازی بچووك‌و سه‌نته‌ری بازرگانی.

 

هه‌روه‌ها چه‌ندین دارستانی تێدایه‌ كه‌ له‌سه‌ر رووبه‌ری نزیكه‌ی 2500 دۆنم درێژبوونه‌ته‌وه‌و داعش هه‌رزوو به‌كاری هێناو سه‌ربازگه‌ی مه‌شقی تێدا دامه‌زراندو تائێستاش هه‌ندێك باره‌گای تێدا ماوه‌، ئه‌م شوێنه‌ بۆ ئه‌ندامانی داعش گرنگه‌، چونكه‌ دره‌خته‌كان ده‌بنه‌ به‌ربه‌ست له‌نێوان ئه‌وان‌و فڕۆكه‌كانی چاودێری كه‌ له‌سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی ئۆپه‌راسیۆنه‌كانه‌وه‌ له‌ 17ی تشرینی یه‌كه‌می رابردووه‌وه‌ به‌به‌رده‌وامی به‌ئاسمانی موسڵدا ده‌سووڕێنه‌وه‌، به‌و پێیه‌ش ره‌نگه‌ په‌نایان بۆ ببه‌ن تا رێ له‌پێشڕه‌وی هێزه‌ عێراقیه‌كان بگرن ئه‌گه‌ر بیانه‌وێن به‌ره‌و به‌ری لای راستی شاره‌كه‌ بپه‌ڕنه‌وه‌، به‌تایبه‌تی كه‌ له‌گه‌ڵ روباره‌كه‌دا به‌ربه‌ستێكی سروشتی پێكده‌هێنن كه‌ هه‌ردوولای شاره‌كه‌ جیاده‌كاته‌وه‌.

 

ئه‌گه‌ر په‌لوپۆی داعش له‌به‌ری لای چه‌پ بن، ئه‌وا دڵه‌ چالاكه‌كه‌ی له‌به‌ری لای راسته‌ واته‌ هه‌ردوو لای باشوورو خۆرئاوا، گرنگییه‌ ستراتیژی‌و سه‌ربازیه‌كه‌شی له‌وه‌دایه‌ كه‌ ده‌گاته‌وه‌ به‌و ناوچه‌ بیابانیه‌ به‌رفراوانه‌ی نه‌ینه‌وا به‌سوریاوه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌و به‌شێوه‌یه‌كی مه‌جازی ناوی ده‌نرێ‌ "سێگۆشه‌ی به‌رمۆدا" كه‌ له‌ساڵی 2006وه‌ پێگه‌ی سه‌ره‌كی ئه‌ندامانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی بووه‌، هه‌موو هه‌ڵمه‌ته‌كانی هێزه‌ ئه‌مه‌ریكی‌و عێراقیه‌كانیش بۆ له‌ناوبردنیان شكستیان هێنا، تا له‌حوزه‌یرانی 2014دا هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌و موسڵیان داگیركرد.

 

جگه‌ له‌وه‌ش به‌ری لای راستی موسڵ سه‌نته‌ری شاره‌كه‌و گرنگترین پێگه‌ سه‌ربازیه‌كان‌و دامه‌زراوه‌ گرنگه‌كانی وه‌ك سه‌ربازگه‌ی غه‌زلانی كه‌ شوێنێكی گرنگی له‌ده‌روازه‌ی باشووری شاره‌كه‌دا گرتووه‌و فڕۆكه‌خانه‌و وێستگه‌ی شه‌مه‌ندۆفێرو سه‌نته‌ره‌ بازرگانیه‌ سه‌ره‌كییه‌كان له‌خۆده‌گرێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ناوچه‌ی گه‌وره‌ی پیشه‌سازی كه‌ ده‌كه‌وێته‌ خۆرئاوای شاره‌كه‌و رێكخراوه‌كه‌ بۆ دروستكردنی بۆمب به‌كاری ده‌هێنێت.

 

قورسایی داعش له‌كوێدایه‌؟

موسڵ له‌ئاڵۆزیه‌كی زۆری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی‌و ئه‌منیدا ده‌ژی، ناكرێت به‌باشی لێیان تێبگه‌ین تا ئاشنای سروشتی پێكهاته‌ی دانیشتووانه‌كه‌ی نه‌بین.

 

له‌به‌ری لای چه‌پی شاره‌كه‌ چڕی دانیشتووان كه‌متره‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی زۆربه‌ی گه‌ڕه‌كه‌كانی تاڕاده‌یه‌ك نوێن‌و خانووه‌كانیش كه‌ حكومه‌تی عێراق له‌شه‌ش ده‌یه‌ی رابردوودا به‌سه‌ر فه‌رمانبه‌ران‌و خانه‌نشینكراواندا (توێژی مامناوه‌ند) دابه‌شیكردن، رووبه‌ریان فراوانه‌، هاوكات چڕی دانیشتووان كه‌وتۆته‌ به‌ری لای راستی شاره‌كه‌ كه‌ گه‌ڕه‌كه‌ میللیه‌ گه‌وره‌كان‌و شاری كۆنی لێیه‌ كه‌ خانووه‌كانی بچووك‌و نزیك له‌یه‌كن‌و كۆڵانه‌كانیشی ته‌سكن‌و بواری هاتووچۆی ئۆتۆمبێلیان تێدا نیه‌، ئه‌مه‌ش ره‌نگه‌ ته‌گه‌ره‌ بۆ جموجوڵی یه‌كه‌ سه‌ربازیه‌كان دروست بكات.

 

سه‌رباری ئه‌و هه‌مه‌جۆریه‌، ئاشكرایه‌ كه‌ عه‌ره‌بی سوننه‌ زۆرینه‌ی ره‌ها له‌موسڵ پێكده‌هێنن به‌ڕێژه‌یه‌ك كه‌ گه‌یشتبووه‌ 80%، له‌سه‌رده‌می داعشیشدا به‌رزبووه‌وه‌ بۆ نزیكه‌ی 90% به‌هۆی راگواستنی مه‌سیحیه‌كان‌و شه‌به‌ك‌و توركمانی شیعه‌و ئاواره‌بوونی به‌شێكی زۆر له‌كورده‌كان بۆ هه‌رێمی كوردستان‌و توركمانی سوننه‌ش بۆ توركیا.

 

نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ عه‌ره‌به‌كان له‌بنه‌ڕه‌تدا له‌به‌ری لای چه‌پی شاره‌كه‌ چڕبوونه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌رووی جوگرافیه‌وه‌ نزیكه‌ له‌هه‌رێمی كوردستان، له‌كاتێكدا به‌ری لای راستی شاره‌كه‌ شه‌پۆلی به‌رفراوانی ئاواره‌ی له‌گونده‌ عه‌ره‌به‌كانی ناوچه‌كانی خۆرئاواو باشووره‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ دوایه‌مینیان له‌ناحیه‌ی گه‌یاره‌وه‌ بوو كه‌ به‌پێی قسه‌ی حسێن عه‌لی حاچم قایمقامی موسڵ كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی شاره‌كه‌ ئه‌ركه‌كانی جێبه‌جێ ده‌كات، رێكخراوی داعش له‌دوای پێشڕه‌وییه‌كانی هێزه‌ عێراقیه‌كان نزیكه‌ی 20 هه‌زار گوندنشینی راگواستووه‌ بۆ موسڵ‌و زۆربه‌شیان به‌ره‌و به‌ری لای راستی شاره‌كه‌ رۆیشتوون.

 

بێگومان گیانی شه‌ڕكردن له‌كۆمه‌ڵگه‌ی گوندنشین‌و گه‌ڕه‌كه‌ میللیه‌كاندا زیاتره‌ وه‌ك له‌كۆمه‌ڵگه‌ی چینی مامناوه‌ند، به‌و پێیه‌ش كۆی ئه‌م هۆكارانه‌ تاڕاده‌یه‌ك هۆی بوونی ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی ئه‌ندامانی ناوخۆیی داعش له‌ به‌ری لای راستی شاره‌كه‌ روون ده‌كاته‌وه‌.

 

میحوه‌ره‌كانی چوونه‌ ناوه‌وه‌و پلانی گه‌مارۆدان

هێزه‌ عێراقیه‌كان به‌پشتیوانی فڕۆكه‌كانی هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی گه‌مارۆی موسڵیان داوه‌ ته‌نیا كه‌وانی خۆرئاواو باشووری خۆرئاوا نه‌بێت كه‌ به‌ڕووی بیاباندا كراوه‌ته‌وه‌ تا ده‌گاته‌ سوریاو تائێستا به‌ره‌ڵایه‌.

 

پێشڕه‌وییه‌كان له‌پێنج قۆڵه‌وه‌ن، چواریان له‌هه‌ردوو لای باكوورو خۆرهه‌ڵاتن‌و له‌لایه‌ن هێزه‌كانی سوپای عێراق‌و دژه‌تیرۆرو پێشمه‌رگه‌‌و پاسه‌وانانی نه‌ینه‌وا به‌فه‌رمانده‌یی ئه‌سیل نوجیًفی پارێزگاری پێشوو به‌پشتیوانی توركیا، كۆنترۆڵ كراون.

 

سه‌ختترین قۆڵیش بێگومان قۆڵی خۆرئاواو باشووری خۆرئاوایه‌ كه‌ هێزه‌كانی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی خێراو پۆلیسی فیدراڵی‌و میلیشیای حه‌شدی شه‌عبی كه‌ له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ پشتیوانی ده‌كرێت شه‌ڕی تێدا ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌مه‌ی دوایه‌مینیان هه‌وڵ نادات بچێته‌ ناو شاره‌كه‌ به‌ڵكو به‌ره‌و شاری ته‌له‌عفه‌ری توركماننشین (60 كم خۆرئاوای موسڵ) ده‌چێت، چونكه‌ نزیكه‌ی نیوه‌ی دانیشتووانه‌كه‌ی شیعه‌ن‌و دوای كۆنترۆڵكردنی شاره‌كه‌ له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ لێی هه‌ڵاتوون.

 

پلانی سه‌ربازی چوونه‌ناوه‌وه‌ بۆ موسڵ پشت به‌دابه‌شكردنی شاره‌كه‌ بۆ چه‌ند كه‌رتێك ده‌به‌ستێت تا كۆنترۆڵكردنی ئاسان بێت، به‌تایبه‌تی كه‌ داعش شاره‌زای شه‌ڕی نێو شه‌قامه‌ له‌شارێكی پڕ له‌دانیشتوواندا كه‌ ئه‌وه‌ش تائاستێكی زۆر رێگر ده‌بێ له‌بۆردومانی ئاسمانی‌و تۆپباران كه‌ فاكته‌رێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌بوون له‌شه‌ڕی ناوچه‌ كراوه‌كاندا، بۆیه‌ كه‌سانێك هه‌ن پێیانوایه‌ داعش ده‌یه‌وێت هێزه‌ عێراقیه‌كان رابكێشێت بۆ ناو شاره‌كه‌، به‌تایبه‌تی به‌ری لای راستی، چونكه‌ له‌قۆڵی باشووره‌وه‌ شه‌ڕی سه‌ختی نه‌كردووه‌ وه‌ك له‌قۆڵه‌كانی تر كردوویه‌تی.

 

ئاماژه‌ی ناڕه‌زایی هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تیش سه‌باره‌ت به‌شداری حه‌شدی شه‌عبی‌و هه‌وڵی بۆ گه‌یشتن به‌ته‌له‌عفه‌رو هه‌وڵی بڕینی رێگای نێوان موسڵ‌و سوریا له‌ئارادایه‌، چونكه‌ له‌كاتی ئاماده‌كاریه‌كانه‌وه‌ بۆ شه‌ڕه‌كه‌ بڕیار درا به‌ته‌واوی موسڵ گه‌مارۆ نه‌درێت تا بوار بۆ ئه‌ندامانی داعش بكرێته‌وه‌ له‌و شوێنه‌وه‌ بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ لێوه‌ی هاتبوون (باشووری خۆرئاوا) به‌بێ ئه‌وه‌ی ناچار بن تا مردن شه‌ڕ بكه‌ن.

 

شه‌ڕی شاره‌كه‌ زۆر سه‌خت ده‌بێت‌و كارێكیشه‌ هه‌ر ده‌بێت بكرێت، به‌ڵام ره‌نگه‌ له‌سه‌ر زه‌وی گۆڕانكاری زۆر روو بده‌ن، چونكه‌ حسابی كێڵگه‌، جیاوازه‌ له‌حسابی مۆڵگه‌ی ده‌غڵ.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌