راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ جێگری‌ پارێزگاری‌ نه‌ینه‌وا:
پێشمه‌رگه‌و سوپا دڵخۆشیان كردین‌و كێشه‌ی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان به‌م نزیكانه‌ چاره‌ نابێت

نەوزەت شەمدین
نه‌ینه‌وا له‌سه‌ر ئاگر ئه‌كوڵێت، كه‌چی‌ هێشتا سیاسییه‌كانی‌ ئه‌و پارێزگایه‌ شه‌ڕیانه‌ له‌سه‌ر پۆست، ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌رده‌یه‌ كه‌ جێگری‌ پارێزگاری‌ نه‌ینه‌وا ئاماژه‌ی‌ پێده‌كات.
20.10.2016  |  برۆكسل
حەسەن عەلاف
حەسەن عەلاف

حه‌سه‌ن عه‌لاف جێگری‌ پارێزگاری‌ نه‌ینه‌وا كه‌ تازه‌ نه‌شته‌رگه‌ری‌ دڵی‌ بۆ كراوه‌، وه‌ك خۆی‌ ئاماژه‌ی‌ پێده‌كات چه‌نده‌ به‌ ئازادكردنی‌ موسڵ ئاسووده‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ش خه‌م له‌ناكۆكی‌ هێزه‌ سیاسییه‌كان ده‌خوات.

 

له‌باره‌ی‌ كێشه‌كانی‌ موسڵ‌و شه‌ڕی‌ ئازادكردنی‌ شاره‌كه‌و ئاینده‌یه‌وه‌، وه‌ڵامی‌ ئه‌م پرسیارانه‌ی‌ "نیقاش"ی‌ دایه‌وه‌.

 

نیقاش: به‌بڕوای‌ ئێوه‌ ئه‌و هێزانه‌ی‌ له‌مه‌یداندا شه‌ڕی‌ داعش ده‌كه‌ن (كورد، شیعه‌، مه‌سیحی‌، یه‌زیدی‌، حه‌شدی‌ نه‌ینه‌وا) ئه‌بێت چۆن مامه‌ڵه‌ بكه‌ن‌و رۆڵیان چی‌ ده‌بێت پاش ئازادكردنی‌ شاره‌كه‌؟

حه‌سه‌ن عه‌لاف: هێزه‌ سه‌ره‌كییه‌كان كه‌ له‌گۆڕه‌پانی‌ جه‌نگدان بریتین له‌سوپاو فیرقه‌ی‌ ئاڵتوونی‌، پاش ئازادكردنی‌ شاره‌كه‌ش پۆلیسی‌ لۆكاڵی‌ دۆسێی‌ ئه‌منی‌ ده‌گرێته‌ ده‌ست، هه‌رچی‌ حه‌شدی‌ شه‌عبییه‌ ئه‌وا باس له‌به‌شداریكردنی‌ ده‌كرێت له‌شه‌ڕی‌ ئازادكردنی‌ قه‌زای‌ ته‌له‌عفه‌ر، به‌ڵام بۆ ئازادكردنی‌ موسڵ به‌شدار نابن، به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ باش نابێت سوپا له‌ناو شاردا بمێنێته‌وه‌، چونكه‌ سوپا شورای‌ وڵاته‌و كاری‌ به‌سنوری‌ ئیداری‌ شاره‌كانه‌وه‌ نییه‌، ئه‌و هێزانه‌ی‌ تریش كه‌ به‌م دواییه‌ دروستبوون له‌حه‌شدی‌ عه‌شایه‌ری‌‌و ئه‌وانی‌ تر، ده‌بێت پاش كۆتایی‌ هاتنی‌ شه‌ڕه‌كه‌ سه‌رجه‌میان هه‌ڵبوه‌شێنه‌وه‌و تێكه‌ڵی‌ پۆلیس بكرێن بۆ پاراستنی‌ شاره‌كه‌، ئه‌گه‌ر وا نه‌كرێت ئاسایشی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌م هێزانه‌ له‌لایه‌ن سیاسییه‌كانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برێن‌و له‌راستیدا به‌كۆتایی‌ هاتنی‌ شه‌ڕه‌كه‌ رۆڵی‌ ئه‌وانیش كۆتایی‌ دێت.

 

نیقاش: تائێستا شه‌ڕه‌كه‌ چۆن ده‌ڕوات به‌ڕێوه‌، دڵخۆشی‌ به‌هه‌ماهه‌نگی‌ له‌گه‌ڵ به‌غدا؟

حه‌سه‌ن عه‌لاف: تائێستا ئه‌و شه‌ڕه‌ به‌پلانێكی‌ رێك‌و راست به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، به‌ڵام ترسمان له‌وه‌ هه‌یه‌ داعش خه‌ڵكی‌ شاره‌كه‌ وه‌ك قه‌ڵغانی‌ مرۆیی‌ به‌كاربهێنێت، ده‌بێت به‌وپه‌ڕی‌ پیشه‌ییانه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ بكرێت، سه‌ركه‌وتن ته‌نها ئازادكردنی‌ شاره‌كه‌ نییه‌، به‌ڵكو پاراستنی‌ گیانی‌ هاوڵاتیانیشه‌، ئه‌وه‌ی‌ دڵخۆشی‌ كردووین هاوكاری‌‌و هه‌ماهه‌نگی‌ هێزه‌ عێراقییه‌كان‌و پێشمه‌رگه‌یه‌ كه‌ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ یه‌كی‌ خستوون نه‌ك له‌یه‌كیان بكات، بۆیه‌ ئازادكردنی‌ نه‌ینه‌وا ده‌بێته‌ ناونیشانێكی‌ گه‌وره‌ بۆ یه‌كێتی‌‌و یه‌كگرتووی‌ عێراق.

 

نیقاش: هه‌ڵوێستی‌ خۆت چییه‌ كه‌ ده‌گه‌ڕێیته‌وه‌ بۆ شاره‌كه‌، ماڵه‌كه‌ت چی‌ به‌سه‌رهاتووه‌؟ ئه‌ی‌ شوێنی‌ كاره‌كه‌ت له‌پارێزگا؟

حه‌سه‌ن عه‌لاف: من وه‌ك هه‌ر موسڵییه‌كی‌ تر شانازی‌ به‌روبارو كه‌لتورو خێزان‌و عه‌شیره‌ته‌كانیه‌وه‌ ده‌كه‌م، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئازاری‌ زۆرم پێده‌گات ئه‌گه‌ر هه‌ر خانوویه‌كی‌ روخاوی‌ تیا ببینم، بیستم كه‌ داعش بینای‌ پارێزگای‌ ته‌قاندووه‌ته‌وه‌ كه‌ شوێنی‌ كاره‌كه‌مه‌، هه‌روه‌ها بینای‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاش، به‌ڵام ئه‌مه‌ زیاتر هانمان ده‌دات بۆ زوو گه‌ڕانه‌وه‌و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی‌ شاره‌كه‌‌و رێگرتن له‌دووباره‌بوونه‌وه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ روویدا.

 

نیقاش: پێش هاتنی‌ داعش حكومه‌تی‌ هه‌رێم باڵاده‌ست بوو به‌سه‌ر ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان، دوای‌ داعش چاره‌نووسی‌ ئه‌و ناوچانه‌ چی‌ ده‌بێت؟

حه‌سه‌ن عه‌لاف: بابه‌تی‌ ئه‌م ناوچانه‌ ده‌ستورییه‌و گرێدراوه‌ به‌ماده‌ی‌ 140ه‌وه‌، هه‌ندێك ده‌ڵێن ئه‌م ماده‌یه‌ كۆتایی‌ هاتووه‌و كاری‌ پێناكرێت، به‌ڵام هه‌ندێكی‌ تریش پێیان وایه‌ هێشتا كارایه‌، من پێم وایه‌ ده‌بێت ئه‌مه‌ تێبپه‌ڕێنین، چونكه‌ دوژمنه‌كه‌مان چه‌ندین ده‌ردو به‌ڵای‌ هێناوه‌‌و له‌ناو هه‌موو ئه‌و كێشانه‌دا گرفتی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان بچووك بووه‌ته‌وه‌، وای‌ ده‌بینم كێشه‌ی‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان درێژه‌ ده‌كێشێت‌و به‌م نزیكانه‌ چاره‌ نابێت، هیوادارم له‌چوارچێوه‌ ده‌ستورییه‌كه‌دا چاره‌سه‌ری‌ بۆ بدۆزرێته‌وه‌.

 

نیقاش: رێوشوێنی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ ئاواره‌كان چۆن ده‌بێت پاش ئازادكردنی‌ شاره‌كه‌؟

حه‌سه‌ن عه‌لاف: دۆسێی‌ ئاواره‌كان زۆر گه‌وره‌و ئاڵۆزه‌، بێگومان خێزانه‌ ئاواره‌كان پاش ئازادكردنه‌وه‌ی‌ نه‌ینه‌وا ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ماڵی‌ خۆیان، حكومه‌تی‌ نه‌ینه‌وا پلانێكی‌ داناوه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی‌ ئاواره‌كان، له‌م رووه‌شه‌وه‌ ئه‌زمونمان له‌گه‌ڵ زومارو شنگال‌و سنونی‌ هه‌یه‌، به‌م دواییه‌ش ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ ئاواره‌ گه‌ڕێندرانه‌وه‌ بۆ ناحیه‌ی‌ گه‌یاره‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ خزمه‌تگوزاری‌ بۆ شاره‌كه‌ ده‌سته‌به‌ركرا، به‌كورتی‌ هه‌وڵده‌ده‌ین به‌پێی‌ توانا ژیان ئاسایی‌ بكه‌ینه‌وه‌و به‌دڵنیاییه‌وه‌ هاوڵاتیان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ماڵ‌و حاڵی‌ خۆیان.

 

نیقاش: گه‌ره‌نتی‌ چییه‌ جارێكی‌ تر داعش نه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نه‌ینه‌وا؟

حه‌سه‌ن عه‌لاف: به‌پله‌ی‌ یه‌كه‌م بابه‌ته‌كه‌ گرێدراوه‌ به‌ئاستی‌ رۆشنبیری‌ هاوڵاتیان، ئینجا بوونی‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان، ئه‌مانه‌ دوو گه‌ره‌نتین بۆ نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ داعش، ئه‌گه‌ر هاوڵاتیان هۆشیار بن‌و هێزه‌ ئه‌منییه‌كان له‌هه‌ر دزه‌كردنێك ئاگادار بكه‌نه‌وه‌، ئه‌وا ته‌واو رێگریان لێده‌كرێت، بێگومان ده‌بێت له‌به‌رامبه‌ردا هێزه‌ ئه‌منییه‌كان به‌ده‌م ئه‌و زانیاریانه‌وه‌ بچن‌و سكاڵای‌ راست‌و دروستكراو له‌یه‌ك جیا بكه‌نه‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ داعش نه‌ له‌موسڵ ده‌مێنێت نه‌ له‌هیچ ناوچه‌یه‌كی‌ تر، ئه‌وه‌ی‌ زۆریش گرنگه‌ پاككردنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌رییه‌و ره‌واندنه‌وه‌ی‌ ئه‌و ترسه‌یه‌ كه‌ پێش هاتنی‌ داعش له‌ئارادا بوو، به‌بڕوای‌ من یه‌كێك له‌مه‌رجه‌كانی‌ تر بۆ نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ داعش‌و هاوشێوه‌ توندڕه‌وه‌كان، به‌ره‌نگاری‌ فیكرییه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌و هه‌نگاوه‌یه‌ كه‌ دامه‌زراوه‌ رۆشنبیری‌‌و فیكردییه‌كان پێی‌ هه‌ڵنه‌ستاون، بۆ نموونه‌ هیچ لایه‌نێك نییه‌ منداڵان رابهێنێت له‌سه‌ر دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌توندوتیژی‌، هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ له‌ده‌وروبه‌ری‌ ئێمه‌ن منداڵ فێری‌ توندوتیژی‌ ده‌كه‌ن به‌فیلم كارتۆن‌و یارییه‌كانیشه‌وه‌.

 

نیقاش: ئێستا بارودۆخی‌ سیاسی‌ نه‌ینه‌وا چۆنه‌، ململانێكان هه‌ر به‌رده‌وامن؟ تۆ چی‌ ده‌بینی‌؟

حه‌سه‌ن عه‌لاف: بارودۆخی‌ سیاسی‌ باش نییه‌، هه‌موو لیسته‌ عه‌ره‌بییه‌كان له‌ناو ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا ململانێیانه‌، به‌داخه‌وه‌ عێراق یه‌ك ده‌گرێت‌و هه‌موو جیهان له‌به‌رامبه‌ر داعش ده‌نگی‌ یه‌ك ده‌خات، كه‌چی‌ له‌ناوخۆدا لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان كێبڕكێیانه‌ له‌سه‌ر پۆسته‌كانی‌ نه‌ینه‌وا، هیوادارم هاوكاره‌كانم له‌ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا دان به‌خۆدا بگرن تا پرۆسه‌ی‌ ئازادكردنی‌ پارێزگاكه‌ كۆتایی‌ دێت، ئه‌و كات سندوقی‌ ده‌نگدان هه‌موو شتێك یه‌كلایی‌ ده‌كاته‌وه‌.

 

نیقاش: پلانتان چییه‌ بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و خوێندكارانه‌ی‌ دوو ساڵه‌ له‌خوێندن دابڕاون؟

حه‌سه‌ن عه‌لاف: خوێندكارانی‌ خوێندنگاو زانكۆكانی‌ موسڵ كه‌ له‌ناو شاره‌كه‌ مابوونه‌وه‌ سێ‌ وه‌رزی‌ خوێندنیان له‌ده‌ست چووه‌، ئێمه‌ پلانێكمان داوه‌ به‌وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌ بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌و خوێندنی‌ خێرا، وه‌زاره‌تیش بۆ خۆی‌ پلانی‌ هه‌یه‌ كه‌ گرنگترینیان رێگه‌دانه‌ به‌و خوێندكارانه‌ی‌ ساڵی‌ 2014 تاقیكردنه‌وه‌ی‌ نیوه‌ی‌ ساڵیان ئه‌نجامداوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ یه‌ك تاقیكردنه‌وه‌ی‌ تر ئه‌نجام بده‌ن‌و بپه‌ڕنه‌وه‌ بۆ قۆناغێكی‌ تر، هه‌روه‌ها ساڵی‌ 2015 به‌ساڵی‌ كه‌وتن دانانرێت‌و خوێندنی‌ ساڵی‌ داهاتووش خێراتر ده‌كرێت، واته‌ خوێندنی‌ سێ‌ ساڵ به‌دوو ساڵ ته‌واو ده‌كرێت.

 

نیقاش: به‌ڕای‌ تۆ پاش ئه‌و هه‌موو كاولكارییه‌ چۆن نه‌ینه‌وا ئاوه‌دان ده‌كرێته‌وه‌؟

حه‌سه‌ن عه‌لاف: ریزبه‌ندییه‌ك بۆ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی‌ ژێرخانی‌ پارێزگاكه‌ دیاریكراوه‌، گرنگترین هه‌نگاو پرۆژه‌ی‌ ئاوی‌ خاوێن‌و كاره‌باو ته‌ندروستی‌‌و خوێندن‌و شاره‌وانییه‌، ئه‌م ریزبه‌ندییه‌ له‌پلانه‌كه‌ی‌ ئێمه‌دا بۆ به‌غدا نێردراوه‌ تا بودجه‌ی‌ بۆ ته‌رخان بكرێت، بێگومان دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كان به‌ته‌واوی‌ كاولكراون‌و ناتوانین هیچ ژماره‌یه‌ك دیاری بكه‌ین تا نه‌چینه‌وه‌ ناو نه‌ینه‌واو ئاستی‌ كاولكارییه‌كه‌ نه‌پێوین، بیستومانه‌ فه‌رمانگه‌كانی‌ ره‌گه‌زنامه‌و باری‌ شارستانی‌‌و دیوانی‌ پارێزگاو ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاو گه‌یاندن‌و زانكۆی‌ موسڵ زیانی‌ گه‌وره‌یان به‌ركه‌وتووه‌، ناتوانین هیچ بودجه‌یه‌كی‌ مه‌زه‌نده‌كراویان بۆ دابنێین تا تیمه‌ ئه‌ندازه‌ییه‌كان پشكنین نه‌كه‌ن‌و راپۆرتی‌ خۆیان پێشكه‌ش نه‌كه‌ن.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌