راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ خاڵی‌ سه‌ره‌تا
پاش 10 ساڵ راگواستنی‌ تایفی‌ جارێكی‌ تر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ به‌غدا

ئیبراهیم ساڵح
ئه‌زموونی‌ تاڵی‌ ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر جارێكی‌ تر له‌گه‌ڵ به‌غدادییه‌كان دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌، له‌چه‌ندین ناوچه‌ی‌ دیاری‌ پایته‌خت ورده‌ ورده‌ پرۆسه‌ی‌ راگواستنی‌ تایفی‌ له‌نێوان شیعه‌و سوننه‌كاندا سه‌ریهه‌ڵداوه‌ته‌وه‌.
20.10.2016  |  به‌غدا
شەقامێک لەزەعفەرانییە
شەقامێک لەزەعفەرانییە

رۆژی 3ی تشرینی یه‌كه‌م محه‌مه‌د روبه‌یعی جێگری سه‌رۆكی لیژنه‌ی ئه‌منی له‌ئه‌نجومه‌نی پارێزگای به‌غدا ئاشكرای كرد چه‌ند پرۆسه‌یه‌كی راگواستن له‌سه‌ر ناسنامه‌، دانیشتووانی سوننه‌ی كردۆته‌ ئامانج له‌ناوچه‌كانی‌ زه‌عفه‌رانییه‌ له‌باشووری خۆرهه‌ڵاتی به‌غدای پایته‌خت.

 

روبه‌یعی روونیكرده‌وه‌ كه‌ پێنج خێزان له‌پێنج گه‌ڕه‌كی ناوچه‌كه‌ راگوێزراون‌و "چه‌ند گروپێك كه‌ بانگه‌شه‌ی په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ لایه‌نی حزبی ده‌ستڕۆیشتوو ده‌كه‌ن" له‌پشت ئه‌و پرۆسه‌ی راگواستنانه‌وه‌ن‌و ماڵی راگوێزراوه‌كانیش له‌لایه‌ن ئه‌ندامانی ئه‌و گروپانه‌وه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیراوه‌.

 

ئه‌و كاته‌ لیژنه‌ی ئه‌منی له‌ئه‌نجومه‌نی پارێزگا په‌یوه‌ندیكرد به‌فه‌رمانده‌یی ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی به‌غدا‌و ئه‌ویش وه‌ڵامی دایه‌وه‌ كه‌ نه‌یتوانیه‌وه‌ كۆنترۆڵی ئه‌و كه‌سانه‌ بكات كه‌ به‌ "پاره‌كێشه‌ره‌وه‌" وه‌سفی كردن.

 

روبه‌یعی له‌سه‌ر فراكسیۆنی مواتنی سه‌ر به‌ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامی كورسی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ به‌ده‌ستهێناوه‌ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ دیارترین حزبه‌ شیعه‌كانی عێراق، ئه‌مڕۆ له‌وه‌ ده‌ترسێت زه‌عفه‌رانییه‌ ببێته‌ "ناوچه‌ی جێ ململانێی تایفی كه‌ دواجار جگه‌ له‌ماڵوێرانی هیچی لێ به‌رهه‌م نایه‌ت".

 

حكومه‌ت به‌ڵێنی داوه‌ ئاسایش له‌ناوچه‌كه‌دا بچه‌سپێنێت تا كه‌شێكی گونجاو بڕه‌خسێنێت بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی راگوێزراوانی سوننه‌، به‌ڵام دانیشتووانی ناوچه‌كه‌ باش ده‌زانن كه‌ هیچ كه‌سێك له‌وانه‌ی راگوێزراون ناگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ زه‌عفه‌رانییه‌. چونكه‌ ماوه‌یه‌كه‌ ئه‌و ناوچانه‌ چه‌ند رووداوێكیان به‌خۆوه‌ بینیوه‌ باوه‌ڕوایه‌ به‌ئامانجگرتنی تایفی بن، له‌و رووداوانه‌ش پرۆسه‌كانی كوشتن كه‌ له‌رێی‌ ته‌رمه‌ نه‌ناسراوه‌كانه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌ون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ته‌قه‌كردن له‌خه‌ڵك یا له‌ماڵان.

 

حه‌مزه‌ عه‌لی كه‌ نیشته‌جێی یه‌كێك له‌گه‌ڕه‌كه‌كانی زه‌عفه‌رانییه‌یه‌ به‌"نیقاش"ی وت "دانیشتووانی ناوچه‌كه‌ لێره‌ ده‌زانن كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ هه‌ندێك كه‌سی سه‌ر به‌چه‌ند لایه‌نێكی سیاسی دیاریكراو هه‌ژموونی خۆیان به‌كارده‌هێنن تا هه‌رچیه‌كیان ده‌وێت بیكه‌ن".

 

عه‌لی باوه‌ڕی وایه‌ مه‌رج نییه‌ ئامانجی ئه‌م كرده‌وانه‌ تایفی بێت، به‌ڵام ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌یانه‌وێت تایفیه‌ت بۆ زه‌عفه‌رانییه‌ بگێڕنه‌وه‌ تا ده‌ستكه‌وتی لێوه‌ به‌ده‌ست ده‌هێنن، له‌وانه‌ش ده‌ستگرتن به‌سه‌ر هه‌ر خانووبه‌ره‌یه‌كدا كه‌ بیانه‌وێت. ده‌شڵێت "كه‌س ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوچه‌كه‌، چونكه‌ هه‌مووان ده‌زانن ئه‌وانه‌ی راگوێزراون زۆر هه‌راسان كرابوون".

 

ئه‌و لایه‌نه‌ سیاسیانه‌ی ده‌سه‌ڵاتێكی باشیان له‌زه‌عفه‌رانیه‌ هه‌یه‌ باس له‌بوونی شانه‌ی نووستوو ده‌كه‌ن كه‌ په‌یوه‌ندیان به‌رێكخراوی داعشه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش واده‌كات كار بۆ راوه‌دوونانی ئه‌و كه‌سانه‌ بكه‌ن كه‌ گوایه‌ به‌پێی زانیارییه‌كان به‌نیازن هه‌ندێك كاری تیرۆریستی ئه‌نجام بده‌ن.

 

له‌م رووه‌وه‌ بزووتنه‌وه‌ی نوجه‌با كه‌ جه‌نگاوه‌ره‌كانی سه‌ر به‌هێزه‌كانی حه‌شدی شه‌عبین‌و پێشتریش پێكدادانیان له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی زه‌عفه‌رانیه‌دا هه‌بووه‌، دووپاتی ده‌كاته‌وه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ئه‌ندامانی هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی ناوچه‌كه‌ "ده‌ستیان هه‌یه‌" له‌گه‌ڵ رێكخراوی داعش‌و ده‌یانه‌وێت له‌ڕێی شانه‌ نووستووه‌كانیه‌وه‌ كاری تیرۆریستی له‌ناوچه‌كه‌ ئه‌نجام بده‌ن، ئه‌وه‌ش پێویست ده‌كات مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵدا بكرێت "به‌بێ وه‌رگرتنی مۆڵه‌ت له‌هیچ كه‌سێك"، به‌ڵام هێزه‌ ئه‌منییه‌كان ئه‌م پاساوه‌ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌.

 

هه‌ر ئه‌م پاساوانه‌ بوون كه‌ پریشكی‌ توندوتیژی تایفیان له‌عێراق هه‌ڵگیرساند كه‌ له‌ساڵی 2006دا گه‌یشته‌ ترۆپك‌و چه‌ند ساڵێكیش به‌رده‌وام بوو، ئه‌نجامه‌كه‌ش كوشتن‌و راگواستنی ده‌یان هه‌زار كه‌س بوو له‌دانیشتووانی ناوچه‌ جیاجیاكان به‌بێ هیچ هۆكارێكی دیاریكراو ته‌نیا ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ سه‌ر به‌ تایفه‌یه‌كی دیاریكراو بوون‌و له‌ناوچه‌یه‌كدا نیشته‌جێبوون كه‌ زۆرینه‌ی دانیشتووانه‌كه‌ی له‌تایفه‌یه‌كی ترن.

 

ئه‌و كاته‌ پرۆسه‌كانی راگواستن ئه‌وانه‌یان به‌ئامانج گرت كه‌ به‌هاوكارانی رێكخراوی قاعیده‌ وه‌سف ده‌كران له‌و ناوچانه‌ی به‌شیعه‌نشین پۆلێن ده‌كرێن، ئه‌وه‌ش هه‌مان ئه‌و رووداوانه‌یه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ زه‌عفه‌رانییه‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت، به‌ڵام له‌ژێر ناوێكی تردا، ئه‌مجاره‌ ئه‌و كه‌سانه‌ راده‌گوێزرێن كه‌ به‌هاوكاریكردنی رێكخراوی داعش تۆمه‌تبار ده‌كرێن دوور له‌جێبه‌جێكردنی چوارچێوه‌ یاساییه‌كان.

 

له‌به‌رامبه‌ردا له‌و ناوچانه‌شدا كه‌ وه‌ك سوننه‌نشینن پۆلێن ده‌كرێن ره‌وشه‌كه‌ به‌هه‌مان شێوه‌یه‌ له‌گه‌ڵ جیاوازی ناوی ئه‌وانه‌ی دووچاری راگواستن ده‌بنه‌وه‌.

 

دانیشتووانی به‌غدای پایته‌خت له‌وه‌ ده‌ترسن پرۆسه‌كانی راگواستنی تایفی بگه‌ڕێنه‌وه‌ به‌تایبه‌تی كه‌ رووكاره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی خه‌ریكن له‌هه‌ندێك ناوچه‌، له‌وانه‌ش زه‌عفه‌رانییه‌ روون ده‌بنه‌وه‌.

 

ترسی دانیشتووانی ناوچه‌كه‌ له‌هه‌لومه‌رجی سیاسی وڵاته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت له‌گه‌ڵ ئاماده‌كارییه‌كان بۆ ئه‌و قۆناغه‌ی به‌قۆناغی دوای داعش ده‌ناسرێت، چونكه‌ تایفیه‌ت بووه‌ته‌ كارتێك چه‌ندین لایه‌ن هه‌وڵی قۆستنه‌وه‌ی ده‌ده‌ن بۆ به‌ده‌ستهێنانی ده‌ستكه‌وتی سیاسی.

 

ئه‌وه‌ش كه‌ باوه‌ڕی باو زیاتر ده‌كات سه‌باره‌ت به‌وه‌ی له‌وانه‌یه‌ تایفیه‌ت بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ عێراق، نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ سه‌دان راگوێزراوه‌ له‌و ناوچانه‌ی‌ داعش پێشتر كۆنترۆڵی‌ كردبوون، ئه‌وه‌تا ئێستا پاش ئازادكردنیشیان رێ‌ نادرێت ئه‌و كه‌سانه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ماڵ‌و حاڵیان.

 

زۆرێك له‌وانه‌ی له‌ناوچه‌كانی پشتێنه‌ی به‌غداوه‌ ئاواره‌بوون كه‌ به‌ده‌وروبه‌ری پایته‌ختدا درێژ ده‌بێته‌وه‌، تائێستا رێگه‌یان نادرێت بگه‌ڕێنه‌وه‌ له‌به‌ر هۆكارگه‌لێك كه‌ تائێستاش نه‌زانراون.

 

ئامارێكی ورد سه‌باره‌ت به‌ژماره‌ی ئه‌و ئاوارانه‌ له‌به‌رده‌ستدا نیه‌ كه‌ رێیان پێ نادرێت بگه‌ڕێنه‌وه‌ ناوچه‌كانیان، به‌ڵام تا ئه‌مڕۆش سه‌دان خێزان له‌نێوان خێوه‌تی ئاواره‌یی‌و پارێزگاكانی عێراق‌و وڵاتانی تاراوگه‌دا په‌رته‌وازه‌ بوون له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناتوانن بگه‌ڕێنه‌وه‌.

 

ئه‌حمه‌د غه‌ریری كه‌ به‌رپرسێكی لۆكاڵییه‌ له‌ناوچه‌ی یوسفییه‌ی باشووری پایته‌خت به‌"نیقاش"ی وت "ده‌یان خێزان له‌ناوچه‌كانی یوسفییه‌و له‌تیفییه‌و ناوچه‌ی تر تائێستا رێیان پێ نادرێت بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ره‌ڕای ئازادكردنی ناوچه‌كانیشیان". غه‌ریری به‌رپرسیارێتی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌و ئاوارانه‌ش ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی حكومه‌تی عێراق‌و ده‌زگا ئه‌منییه‌كانی.

 

له‌ 22ی ئه‌یلولی رابردوودا هاوپه‌یمانی هێزه‌ عێراقییه‌كان كه‌ نوێنه‌ری سیاسی عه‌ره‌بی سوننه‌یه‌ له‌ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق داوای له‌حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیران كرد كار بۆ گێڕانه‌وه‌ی راگوێزراوان بكات بۆ ناوچه‌كانیان، هۆشداریشیدا له‌پرۆسه‌كانی گۆڕینی دیمۆگرافی له‌ناوچه‌كانی پشتێنه‌ی به‌غدا.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌