راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

به‌رگری‌ به‌شێوازه‌ كۆنه‌كه‌
بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ داعش هێزه‌ ئه‌منییه‌كان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ چاخی‌ به‌ردین

موسته‌فا حه‌بیب
حكومه‌تی‌ عێراقی‌ به‌ر له‌چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك ده‌ستیكرد به‌جێبه‌جێكردنی‌ پلانێك بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی‌ داعش كه‌ مێژووه‌كه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌دان ساڵ پێش ئێستا.
25.08.2016  |  به‌غدا
هه‌ڵكه‌ندنی‌ چاڵێك له‌ده‌وری‌ كه‌ربه‌لا
هه‌ڵكه‌ندنی‌ چاڵێك له‌ده‌وری‌ كه‌ربه‌لا

پلانه‌كه‌ خۆی‌ له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ چاڵ به‌ده‌وری‌ ئه‌و شارانه‌دا هه‌ڵبكه‌ندرێت كه‌ مه‌ترسی‌ هێرشی‌ توندڕه‌وه‌كانیان له‌سه‌ره‌، پسپۆڕانیش پێیان وایه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ بێده‌سه‌ڵاتی‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان ده‌سه‌لمێنێت له‌به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ تیرۆردا.

 

چه‌ند شارێك له‌باكوورو خۆرئاواو باشوور ده‌ستیان كردووه‌ به‌جێبه‌جێكردنی‌ ئه‌م پلانه‌، هه‌ندێكیان ته‌واویان كردووه‌و هه‌ندێكی‌ تر هێشتا كاری‌ تیا ده‌كه‌ن، ورده‌ ورده‌ خه‌ریكه‌ ده‌گاته‌ ئه‌و شارانه‌ش كه‌ پێشتر بڕوایان پێی‌ نه‌بووه‌، هاوشێوه‌ی‌ موسه‌ننا له‌خوارووی‌ عێراق.

 

سه‌ره‌تای‌ چیرۆكی‌ هه‌ڵكه‌ندنی‌ چاڵ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كاتی‌ هێرشه‌ سه‌رتاسه‌رییه‌كه‌ی‌ داعش له‌حوزه‌یرانی‌ 2014، ئه‌و ده‌مه‌ی‌ شار له‌دوای‌ شار ده‌كه‌وتنه‌ ده‌ست توندڕه‌وه‌كان، له‌و ساڵه‌دا موسڵ‌و شنگال‌و ته‌له‌عفه‌رو گه‌یاره‌ له‌پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا، تكیریت‌و بێجی‌‌و سینییه‌و عه‌له‌م‌و دور له‌سه‌لاحه‌دین، فه‌لوجه‌و رومادی‌‌و هیت‌و ره‌تبه‌‌و عانه‌و راوه‌و قائیم له‌ئه‌نبار، له‌گه‌ڵ چه‌ند شارۆچكه‌یه‌كی‌ باكوری‌ بابل‌و هاوسێی‌ به‌غدا له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند هه‌فته‌یه‌كدا بێ‌ به‌رگری‌ له‌لایه‌ن سوپاو پۆلیسه‌وه‌ چۆڵكران.

 

له‌دوای‌ نیوه‌ی‌ یه‌كه‌می‌ ساڵی‌ رابردوو، سوپا توانی‌ خۆی‌ رێك بخاته‌وه‌و له‌پاڵ ده‌یان گروپی‌ حه‌شدی‌ شه‌عبیدا ورده‌و ورده‌ كه‌وتنه‌ ئازادكردنه‌وه‌ی‌ شاره‌كان، به‌ڵام كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو نه‌یانده‌زانی‌ چۆن پارێزگاری‌ له‌شاره‌ تازه‌ ئازادكراوه‌كان بكه‌ن.

 

له‌وه‌ ده‌چێت حكومه‌تی‌ عێراقی‌ له‌هه‌ر سات‌و چركه‌یه‌كدا چاوه‌ڕێی‌ هێرشی‌ داعش بێت، بۆیه‌ په‌نای‌ بردووه‌ته‌ به‌ر چه‌ند رێوشوێنێكی‌ به‌رگری‌ به‌و هیوایه‌ی‌ له‌رێیه‌وه‌ بتوانێت شاره‌ ئازادكراوه‌كان بپارێزێت.

 

یه‌كه‌مین شار كه‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان توانیان ئازادی‌ بكه‌ن "جرف سه‌خر" بوو له‌باكوری‌ بابل، به‌ڵام داعش كۆڵیان نه‌دا له‌هێرشكردنه‌ سه‌ر ئه‌و شاره‌، بۆیه‌ په‌نا بۆ هه‌ڵكه‌ندنی‌ چاڵ برا تا شاره‌كه‌ بپارێزرێت.

 

درێژی‌ ئه‌و چاڵه‌ 45 كیلۆمه‌تر بوو كه‌ بابلی‌ له‌ئه‌نبارو كه‌ربه‌لا داده‌بڕی‌، له‌په‌نا چاڵه‌كه‌شدا سه‌نگه‌رێكی‌ له‌خۆڵ دروستكراوه‌ به‌به‌رزی‌ 10 مه‌ترو له‌هه‌ر پێنج سه‌د مه‌ترێكیشدا بورجێكی‌ چاودێری‌ داندراوه‌، ئه‌مه‌ش به‌قسه‌ی‌ حه‌سه‌ن فه‌دعه‌م جێگری‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ بابل، ئه‌و به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئه‌مه‌ پلانێكی‌ پێویسته‌ بۆ پاراستنی‌ شاره‌كه‌ له‌ده‌ست توندڕه‌وه‌كان".

 

رۆژی‌ 8ی‌ مانگی‌ رابردوو ژماره‌یه‌ك خۆكوژ دزه‌یان كرده‌ ناو شاری‌ به‌له‌د له‌باكوری‌ پارێزگای‌ سه‌لاحه‌دین‌و له‌به‌رده‌م مه‌زارگه‌یه‌كی‌ شیعه‌كاندا خۆیان ته‌قانده‌وه‌و به‌هۆیه‌وه‌ 70 كه‌س له‌نێو كوژراوو برینداردا بوون، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ هه‌زاران چه‌كداری‌ گروپه‌ شیعه‌كان‌و هێزه‌ ئه‌منییه‌كان له‌ناو شاره‌كه‌دان‌و داعش هه‌رچه‌ند هه‌وڵیدا نه‌یتوانی‌ كۆنترۆڵی‌ بكات.

 

دوو هه‌فته‌ پاش ئه‌و رووداوه‌، گروپه‌ شیعه‌كان كه‌وتنه‌ هه‌ڵكه‌ندنی‌ خه‌نده‌ق به‌ده‌وری‌ شاره‌كه‌دا، جه‌عفه‌ر ساعدی یه‌كێك له‌شه‌ڕكه‌رانی‌ "فیرقه‌ی‌ عه‌باس"ی‌ سه‌ر به‌حه‌شدی‌ شه‌عبی‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "هه‌ڵكه‌ندنی‌ چاڵه‌كه‌ هه‌ر به‌رده‌وامه‌، قوڵییه‌كه‌ی‌ سێ‌ مه‌ترو پانییه‌كه‌شی‌ سێ‌ مه‌تر ده‌بێت، حه‌شدی‌ شه‌عبی‌و سوپا پێكه‌وه‌ چاڵه‌كه‌ هه‌ڵده‌كه‌نن".

 

له‌وه‌ ده‌چێت خه‌ڵكی‌ شاره‌كه‌ به‌م هه‌نگاوه‌ ئاسووده‌ نه‌بن، به‌ڵام ناشتوانن رووبه‌رووی‌ بوه‌ستنه‌وه‌، باوكی‌ قاسم كه‌ یه‌كێكه‌ له‌دانیشتوانی‌ ئه‌و شاره‌و خۆی‌ داوایكرد ناوی‌ ته‌واوی‌ بڵاونه‌كرێته‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "شاره‌كه‌مان هه‌میشه‌ له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی‌ تیرۆردایه‌و ئه‌م چاڵه‌ش ناتوانێت رێ‌ له‌خۆكوژه‌كان بگرێت، چونكه‌ ده‌توانن به‌شێوازی‌ جیاواز بێنه‌ ناو شاره‌وه‌".

 

باوكی‌ قاسم له‌وه‌ ده‌ترسێت چاڵه‌كه‌ به‌له‌د له‌دراوسێكانی‌ داببڕێت‌و زیان به‌ره‌وتی‌ بازرگانی‌ بگه‌یه‌نێت، به‌تایبه‌تی‌ كڕین‌و فرۆشتنی‌ میوه‌ كه‌ له‌شاری‌ یه‌سریبی‌ هاوسێیه‌وه‌ دێت.

 

له‌خۆرئاوای‌ عێراقیش، به‌دیاریكراوی‌ له‌شاری‌ فه‌لوجه‌ هێزه‌كانی‌ دژه‌ تیرۆر سه‌رقاڵ هه‌ڵكه‌ندنی‌ چاڵێكن پاش ئازادكردنی‌ شاره‌كه‌، سوپاش رایده‌گه‌یه‌نێت ئه‌و چاڵه‌ رێی‌ له‌گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ توندڕه‌وه‌كان ده‌گرێت به‌یه‌كجاری‌.

 

درێژی‌ چاڵه‌كه‌ حه‌وت كیلۆمه‌تره‌و قوڵییه‌كه‌شی‌ مه‌ترو نیوێكه‌، به‌م شێوه‌یه‌ یه‌ك ده‌روازه‌ی‌ هاتوچۆ له‌شاره‌كه‌دا ده‌مێنێت، ئه‌مه‌ش ئه‌و هه‌نگاوه‌یه‌ كه‌ حكومه‌تی‌ خۆجێیه‌تی‌ ئه‌نبار پێی‌ باش نییه‌.

 

یه‌كێك له‌ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار كه‌ خۆی‌ داوایكرد ناوی‌ بڵاونه‌كرێته‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "چاڵه‌كه‌ رێ‌ له‌ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی‌ شاره‌كه‌و ده‌ست پێكردنه‌وه‌ی‌ ژیانی‌ ئاسایی‌ ده‌گرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌نبار ناوچه‌یه‌كی‌ عه‌شیره‌ت نیشینه‌و فه‌لوجه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ توندوتۆڵی‌ له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ره‌كه‌یدا هه‌یه‌".

 

به‌ڵام ناڕه‌زایی‌ هه‌ره‌ دیار له‌لایه‌ن موقته‌دا سه‌دری‌ سه‌رۆكی‌ ره‌وتی‌ سه‌دره‌وه‌ بوو كاتێك دژایه‌تی‌ خۆی‌ بۆ چاڵه‌كه‌ی‌ ده‌وری‌ فه‌لوجه‌و شاره‌كانی‌ تر راگه‌یاندو له‌به‌یاننامه‌یه‌كدا ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كردووه‌ "هه‌ڵكه‌ندی‌ چاڵ شاره‌كانی‌ عێراق له‌یه‌ك داده‌بڕێت‌و بیرۆكه‌یه‌كی‌ تایفییه‌".

 

ته‌نانه‌ت پارێزگاكانی‌ باشووریش كه‌ له‌رووی‌ ئه‌منییه‌وه‌ ئارامن ئێستا له‌هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌دان چاڵ به‌ده‌وری‌ شاره‌كاندا هه‌ڵبكه‌نن، بۆ نموونه‌ كه‌ربه‌لا كه‌ به‌هه‌زاران چه‌كداری‌ حه‌شدی‌ شه‌عبی‌‌و مه‌زارگه‌ پیرۆزه‌كانی‌ شیعه‌ی‌ تێدایه‌، خه‌ریكی‌ ته‌واوكردنی‌ پرۆژه‌ی‌ هه‌ڵكه‌ندنی‌ چاڵه‌ له‌سنوری‌ باشووری‌ له‌گه‌ڵ نه‌جه‌ف‌و خۆرئاوای‌ له‌گه‌ڵ ئه‌نبار.

 

درێژی‌ ئه‌و چاڵه‌ 70 كیلۆمه‌ترو قوڵییه‌كه‌ی‌ دوو مه‌تر ده‌بێت، له‌ته‌نیشتیشیه‌وه‌ سه‌نگه‌رێكی‌ خۆڵین ده‌بێت به‌به‌رزی‌ سێ‌ مه‌تر، ئه‌م پرۆژه‌یه‌ شێخ عه‌بدولمه‌هدی‌ كه‌ربه‌لایی‌ سه‌رپه‌رشتی‌ ده‌كات كه‌ یه‌كێكه‌ له‌وته‌بێژه‌كانی‌ عه‌لی‌ سیستانی‌ مه‌رجه‌عی‌ باڵای‌ شیعه‌.

 

هه‌رچی‌ پارێزگای‌ موسه‌ننایه‌ له‌خوارووی‌ عێراق، هه‌فته‌ی‌ رابردوو ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ لۆكاڵی‌ شاره‌كه‌ داوایان له‌حكومه‌ت كرد چاڵێك به‌ده‌وری‌ شاره‌كه‌دا هه‌ڵبكه‌نێت، سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ ئارامترین ناوچه‌ی‌ عێراقیه‌و به‌ده‌گمه‌ن ته‌قینه‌وه‌ی‌ تیا ده‌بێت.

 

له‌ناو هه‌موو ئه‌وانه‌دا ئه‌و چاڵه‌ی‌ زۆرترین قسه‌ی‌ له‌سه‌ر كراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌لایه‌ن هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه‌ جێبه‌جێ‌ ده‌كرێت كه‌ درێژییه‌كه‌ی‌ 300 كیلۆمه‌تره‌و له‌قه‌زای‌ شنگاله‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات تا ده‌گاته‌ ته‌له‌عفه‌رو له‌وێوه‌ بۆ كه‌ركوك‌و ئینجا بۆ خورماتوو.

 

حیزبه‌ شیعه‌و سوننه‌كان دژی‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ وه‌ستانه‌وه‌و پێیان وایه‌ پلانێكی‌ هه‌رێمه‌ بۆ دابڕانی‌ كوردستان له‌عێراق، به‌ڵام مه‌سعود بارزانی‌ سه‌رۆكی‌ هه‌رێم راگه‌یاند "ئامانجی‌ چاڵه‌كه‌ پاراستنی‌ هێزه‌كانی‌ پێشمه‌رگه‌یه‌ له‌داعش بۆ ئه‌وه‌ی‌ رووداوه‌كانی‌ 2014 دووباره‌ نه‌بنه‌وه‌".

 

زیاد تارق پسپۆڕی‌ ئه‌منی‌ كاروباری‌ گروپه‌ جیهادییه‌كان به‌"نیقاش"ی‌ وت "هه‌موو ئه‌و چاڵانه‌ گروپه‌ توندڕه‌وه‌كان ده‌توانن لێی‌ بپه‌ڕنه‌وه‌، كاتێك داعش هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر شارێك شۆفڵ له‌گه‌ڵ خۆی‌ ده‌بات بۆ پڕكردنه‌وه‌ی‌ چاڵه‌كان‌و تێكدانی‌ به‌به‌سته‌ خۆڵینه‌كان، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ئه‌نبار روویدا".

 

ده‌شڵێت "كێشه‌ی‌ داهاتووی‌ عێراق هێرشه‌كانی‌ داعش نییه‌ له‌ده‌ره‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌و شانه‌ نوستوانه‌ن كه‌ له‌ناو شاره‌كاندا هه‌ن، خاڵه‌كانی‌ پشكنینیش ناتوانن بیاندۆزنه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌كه‌راده‌ روویدا، لێكۆڵینه‌وه‌كان ده‌ریانخست ئه‌و ئۆتۆمبێله‌ له‌دیاله‌وه‌ هاتووه‌و زیاتر له‌ 14 خاڵی‌ پشكنینی‌ بڕیوه‌".

 

به‌قسه‌ی‌ شاره‌زایان دیارده‌ی‌ شانه‌ نوستووه‌كان‌و هاوسۆزه‌كانی‌ داعش ناتوانێت چاره‌سه‌ر بكرێت ئه‌گه‌ر په‌راوێزخستنی‌ سوننه‌كان به‌رده‌وام بێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ هه‌ڵسوكه‌وتنی‌ گروپه‌ شیعه‌كان له‌كاتی‌ ئازادكردنی‌ شاره‌كان، ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ به‌رده‌وام بێت هێنده‌ی‌ تر خه‌ڵك توڕه‌ ده‌كات.

 

ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ی‌ حكومه‌ت به‌سه‌ر گروپه‌ توندڕه‌وه‌كان به‌ده‌ستی‌ هێناوه‌ هێشتا ته‌واو نییه‌، لایه‌نه‌ ئه‌منییه‌كان ته‌نها پشتیان به‌هێز به‌ستووه‌و رێوشوێنی‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تیان فه‌رامۆش كردووه‌ كه‌ ره‌نگه‌ له‌رێیانه‌ بتوانرێت گرژی‌ شیعه‌و سوننه‌ بڕه‌وێنرێته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ئێستا ئه‌وه‌ی‌ به‌ده‌ست حكومه‌ته‌وه‌یه‌ بۆ دورخستنه‌وه‌ی‌ مه‌ترسی‌ تیرۆر ته‌نها هه‌ڵكه‌ندنی‌ چاڵه‌ له‌ده‌وری‌ شاره‌كان.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌