راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

نوێنه‌ری‌ كۆتای‌ مه‌سیحییه‌كان له‌موسڵ:
مه‌سیحییه‌كان ده‌ڕۆن، به‌ڵام زه‌رمه‌ندی‌ یه‌كه‌م موسوڵمانه‌كانن

عومه‌ر ئه‌لزاحی‌
نوێنه‌ری‌ كۆتایی‌ مه‌سیحییه‌كان له‌ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا رایده‌گه‌یه‌نێت ئامانجێكی‌ روون هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ عێراق مه‌سیحی‌ تیا نه‌مێنێت، به‌ڵام له‌مه‌دا موسوڵمانه‌كان زیان ده‌كه‌ن.
23.09.2015  |  هه‌ولێر
ئه‌نوه‌ر هیدایه‌، نوێنه‌ری‌ كۆتای‌ مه‌سیحییه‌كان له‌ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا
ئه‌نوه‌ر هیدایه‌، نوێنه‌ری‌ كۆتای‌ مه‌سیحییه‌كان له‌ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا

زیاتر له‌ 120 هه‌زار مه‌سیحی‌ له‌نه‌ینه‌وا ناچاربوون ماڵ‌و حاڵی‌ خۆیان له‌موسڵ جێبهێڵن‌و ببنه‌ ئاواره‌ له‌ناوخۆی‌ عێراق یان له‌ده‌ره‌وه‌، ئه‌نوه‌ر مه‌تی‌ هیدایه‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ جێبه‌جێكردنی‌ گردبوونه‌وه‌ی‌ سریانی‌‌و ئه‌ندامی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌وا له‌چاوپێكه‌وتنێكی‌ "نیقاش"دا مه‌رجی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ مه‌سیحییه‌كان گرێ‌ ده‌داته‌وه‌ به‌دابینكردنی‌ ناوچه‌یه‌كی‌ ئارام بۆیان به‌گه‌ره‌نتی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای‌ چاكسازی‌ له‌ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌ری‌‌و ده‌ربازكردنی‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ له‌ده‌ست به‌شه‌پشكی‌ تایفی‌.

 

نیقاش: ژماره‌ی‌ ئه‌و مه‌سیحیانه‌ چه‌ندن كه‌ له‌پاش هاتنی‌ داعشه‌وه‌ ئاواره‌بوون؟

ئه‌نوه‌ر هیدایه‌: ژماره‌ی‌ مه‌سیحییه‌ ئاواره‌كانی‌ نه‌ینه‌وا ده‌گاته‌ سه‌دو بیست هه‌زار كه‌س، به‌شی‌ زۆریان دووجار ئاواره‌بوون، جارێكیان له‌حوزه‌یرانی‌ ساڵی‌ 2014 كاتێك ئاواره‌بوون بۆ ناوچه‌كانی‌ قه‌ره‌قوش‌و كرملیس‌و به‌رته‌ڵه‌و تلكێفه‌وه‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ داعش موسڵی‌ داگیركرد.

 

جاری‌ دووه‌م كاتێك له‌مانگی‌ ئابی‌ هه‌مان ساڵدا داعش ئه‌و ناوچانه‌شی‌ داگیركردو به‌ره‌و هه‌ولێرو سلێمانی‌‌و دهۆك هه‌ڵهاتن، به‌شێكی‌ تریشیان چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراق بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئارامی‌‌و ئاسایش بۆ خۆیان‌و كه‌سوكاره‌كه‌یان دابین بكه‌ن.

 

نیقاش: هیچ ئامارێك هه‌یه‌ له‌باره‌ی‌ ئه‌و موڵك‌و ماڵه‌ی‌ مه‌سیحییه‌كان له‌نه‌ینه‌وا له‌ده‌ستیان داوه‌؟

ئه‌نوه‌ر هیدایه‌: هیچ ئامارێكی‌ دیاریكراو له‌به‌ده‌ستدا نییه‌، به‌ڵام ده‌توانین بڵێین 250 هه‌زار خێزانی‌ مه‌سیحی‌ به‌ر له‌ساڵی‌ 2003 له‌نه‌ینه‌وادا بوون، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ دانیشتوانی‌ ره‌سه‌نی‌ پارێزگاكه‌ن، بۆیه‌ خاوه‌نی‌ رووبه‌رێكی‌ به‌رفراوانی‌ زه‌وی‌‌و ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ خانووبه‌ره‌بوون، ورده‌ ورده‌ به‌هۆی‌ فرۆشتن یان ده‌ست به‌سه‌رداگرتنیان له‌لایه‌ن گروپه‌ چه‌كداره‌كان‌و داعشه‌وه‌ كه‌مبوونه‌ته‌وه‌.

 

دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ داعش 40 هه‌زار دۆنمی‌ مه‌سیحییه‌كانی‌ له‌قه‌زای‌ حه‌مدانییه‌‌و قه‌ره‌قوش له‌خۆرئاوای‌ موسڵ داگیركرد، هه‌روه‌ها سی‌ هه‌زار دۆنم له‌ناحیه‌ی‌ به‌رته‌ڵه‌و 25 هه‌زار دۆنم له‌كرملیس، له‌گه‌ڵ رووبه‌رێكی‌ به‌رفراوان له‌شارۆچكه‌كانی‌ تلسقف‌و تلكێف‌و ئه‌لقوش، به‌ڵام به‌هۆی‌ گۆڕانی‌ گه‌وره‌ی‌ دیمۆگرافییه‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ده‌ی‌ شه‌شی‌ رابردوو له‌و ناوچانه‌ روویدا، ناتوانین ژماره‌ی‌ ئه‌و موڵك‌و ماڵانه‌ بژمێرین كه‌ له‌مه‌سیحییه‌كان سه‌ندراوه‌، ئه‌وه‌ی‌ روونه‌ داعش 29 كه‌نیسه‌و سه‌دان ماڵی‌ له‌به‌ری‌ راست‌و چه‌پی‌ شاره‌كه‌ داگیركردووه‌ به‌تایبه‌تی‌ له‌ناوچه‌كانی‌ ده‌واسه‌و موهه‌ندسین‌و مه‌جموعه‌و عه‌ره‌بی‌‌و دركزلیه‌و نورو مساریف‌و زهور، له‌پاڵ چه‌ندین پرۆژه‌و شوێنكاری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌ له‌زۆربه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ تری‌ شاره‌كه‌.

 

نیقاش: حكومه‌تی‌ خۆجێیه‌تی‌ نه‌ینه‌واو حكومه‌تی‌ ناوه‌ند هیچ هه‌نگاوێكیان ناوه‌ بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی‌ مه‌سیحییه‌كان؟

ئه‌نوه‌ر هیدایه‌: هیچ رێوشوێنێك نه‌گیراوه‌ته‌ به‌ر بۆ قه‌ره‌بوكردنه‌وه‌ی‌ مه‌سیحییه‌كان، به‌ڵام چه‌ند بڕیارێك هه‌یه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌ به‌غداو حكومه‌تی‌ خۆجێیه‌تی‌ نه‌ینه‌واوه‌ بۆ به‌جینۆساید ناساندنی‌ ئه‌و كاره‌ساته‌ی‌ به‌سه‌ر مه‌سیحی‌‌و ئێزدی‌‌و شه‌به‌ك‌و توركمان هاتووه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش چه‌ندین لێكه‌وته‌ی‌ ده‌بێت‌و ره‌نگه‌ له‌ئاینده‌دا بمانگه‌ێنێته‌ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی‌ زیانلێكه‌وتووان.

 

داگیركردنی‌ موڵك‌و ماڵی‌ مه‌سیحییه‌كان له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ كاتییه‌و گرێدراوه‌ به‌ئازادكردنه‌وه‌ی‌ نه‌ینه‌واوه‌، خاوه‌نده‌رێتی‌ هه‌ر موڵك‌و ماڵێكی‌ مه‌سیحییه‌كان كه‌ له‌سه‌رده‌می‌ داعشدا گواسترابێته‌وه‌ به‌پوچه‌ڵ هه‌ژمار ده‌كرێت‌و بڕیاری‌ حكومه‌تیش هه‌یه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌، یاریكردن به‌تۆماره‌ فه‌رمییه‌كان‌و سوتاندنی‌ مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ مافی‌ خه‌ڵك بخورێت‌و هه‌ر كه‌س مافی‌ خۆی‌ بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌مه‌ش له‌ڕێی‌ ئه‌و به‌ڵگه‌نامانه‌ی‌ له‌لایه‌ن خۆیانه‌وه‌ پارێزراوه‌و له‌فه‌رمانگه‌ فه‌رمییه‌كانی‌ به‌غدا هه‌ن وه‌كو فه‌رمانگه‌ی‌ تۆماری‌ خانوبه‌ره‌و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‌ هاتوچۆ.

 

نیقاش: ئه‌ی‌ دادگا عێراقییه‌كان چییان كردووه‌، هیچ بڕیارێك له‌باره‌ی‌ مه‌سیحییه‌كانه‌وه‌ ده‌رچووه‌؟

ئه‌نوه‌ر هیدایه‌: له‌ساڵی‌ 2003وه‌ تائێستا دادگای‌ عێراقی‌ هیچ به‌رپرس‌و ده‌سترۆیشتوویه‌كی‌ گه‌نده‌ڵی‌ سزا نه‌داوه‌ جا چ جای‌ ئه‌وه‌ی‌ سزای‌ ئه‌و تیرۆریستانه‌ی‌ موسڵیان داگیركرد، ئه‌گه‌ر شتێكی‌ له‌ده‌ست بهاتایه‌ ئه‌وه‌ سزای‌ ئه‌و تاوانبارانه‌ی‌ ده‌دا كه‌ ساڵی‌ 2010 په‌لاماری‌ كه‌نیسه‌ی‌ (نه‌جات)یان دا كه‌ ته‌نها چه‌ند مه‌ترێك له‌ناوچه‌ی‌ سه‌وزی‌ به‌غداوه‌ دووره‌و هه‌رچی‌ باره‌گا حكومییه‌كانه‌ له‌وێ‌ كۆبوونه‌ته‌وه‌، ئه‌وكات چه‌كداره‌ توندڕه‌وه‌كان 53 مه‌سیحیان كوشت‌و بۆ ماوه‌ی‌ چوار كاتژمێر له‌كه‌نیسه‌كه‌دا مانه‌وه‌‌و دوای‌ ئه‌وه‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كان گه‌یشتن، تائێستا دوای‌ ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ كه‌س له‌سه‌ر ئه‌و تاوانه‌ سزا نه‌دراوه‌ سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ باس له‌وه‌ كرا كه‌ چه‌ند تاوانبارێك ده‌ستگیركراون.

 

له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ موڵك‌و ماڵی‌ مه‌سیحییه‌كان له‌به‌غداش له‌رێی‌ فه‌رمانگه‌ ره‌سمییه‌كانه‌وه‌ ده‌فرۆشرێت‌و حكومه‌تیش بێده‌نگه‌، زۆربه‌ی‌ موڵك‌و ماڵی‌ ئه‌و مه‌سیحیانه‌ی‌ به‌م دواییه‌ له‌به‌غدا به‌هۆی‌ بارودۆخی‌ ئه‌منییه‌وه‌ یان گێچه‌ڵی‌ میلیشیاكانه‌وه‌ هه‌ڵهاتوون یان پێشتر ئاواره‌بوون ده‌ستی‌ به‌سه‌ردا ده‌گیرێت‌و له‌رێی‌ فه‌رمانگه‌ی‌ خانووبه‌ره‌و دادگاوه‌ خاوه‌ندارێتی‌ ده‌گوێزرێته‌وه‌، بۆیه‌ پێم وایه‌ دامه‌زراوه‌ی‌ دادوه‌ری‌ یه‌كه‌م دامه‌زراوه‌یه‌ پێویستی‌ به‌چاكسازییه‌ له‌عێراقدا.

 

نیقاش: چیتان كردووه‌ بۆ دۆزی‌ مه‌سیحییه‌كان، به‌ڕای‌ تۆ چاره‌سه‌ر چییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ مه‌سیحییه‌كان له‌عێراق بمێننه‌وه‌؟

ئه‌نوه‌ر هیدایه‌: به‌ر له‌ساڵی‌ 2014 دۆزی‌ مه‌سیحییه‌كانمان وه‌ك به‌شێك له‌دۆزی‌ كۆی‌ گه‌لی‌ عێراق باسده‌كرا، ئه‌وكات باس له‌وه‌ ده‌كرا كه‌ پێویسته‌ كێشه‌كانی‌ عێراق چاره‌سه‌ر بكرێت، وه‌ك حیزبه‌ مه‌سیحییه‌كان‌و كه‌نیسه‌ چه‌ندین رێگه‌چاره‌مان خسته‌روو به‌شداری‌ چه‌ندین كۆڕوكۆبوونه‌وه‌مان كرد له‌ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ عێراق.

 

به‌ڵام له‌دوای‌ 6ی‌ ئابه‌وه‌ تێگه‌یشتین كه‌ هه‌وڵێك هه‌یه‌ بۆ ده‌ركردنی‌ مه‌سیحییه‌كان له‌عێراق‌و داوامان له‌حكومه‌تی‌ عێراقی‌‌و كۆمه‌ڵگای‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ كرد وه‌ك هه‌نگاوی‌ یه‌كه‌م مه‌سیحییه‌كان له‌هه‌رێمی‌ كوردستان بهێڵدرێنه‌وه‌و گوزه‌رانیان بۆ دابین بكرێت تا ئه‌و كاته‌ی‌ نه‌ینه‌وا ئازاد ده‌كرێت.

 

دوای‌ ئه‌وه‌ش داخوازییه‌كی‌ نوێ‌ هاته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش دروستكردنی‌ پارێزگایه‌ك بۆ مه‌سیحییه‌كان له‌دۆڵی‌ نه‌ینه‌واو به‌ده‌ستهێنانی‌ گه‌ره‌نتی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌‌و حكومی‌ بۆ پاراستنی‌ ئاینده‌ی‌ مه‌سیحییه‌كان‌و دووباره‌ نه‌بوونه‌وه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌سه‌ریاندا هات، هه‌روه‌ها قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و زیانه‌ گه‌ورانه‌ی‌ به‌سه‌ریاندا هاتووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا داماڵینی‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ له‌به‌شه‌ پشكی‌ تایفی‌.

 

نیقاش: به‌شێك له‌مه‌سیحییه‌كان لۆمه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ناوچه‌كه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ده‌ستدرێژییان كردوونه‌ته‌ سه‌رو له‌كاتی‌ هاتنی‌ داعشدا   نه‌چوون به‌هانایانه‌وه‌؟

ئه‌نوه‌ر هیدایه‌: كاتێك داعش مه‌سیحییه‌كانی‌ خسته‌ به‌رده‌م سێ‌ بژارده‌ی‌ موسوڵمان بوون یان پێدانی‌ جزیه‌ یاخود چۆڵكردنی‌ شاره‌كه‌، زۆرێك له‌موسوڵمانه‌كانی‌ موسڵ به‌هانای‌ مه‌سیحییه‌كانه‌وه‌ چوون‌و هه‌ڵوێستی‌ شه‌ره‌فمه‌ندانه‌یان هه‌بوو، ماڵ‌و سامانی‌ مه‌سحییه‌كانیان پاراست‌و ئه‌وه‌ی‌ گواسترایه‌وه‌ یارمه‌تییان دان بۆ ئه‌وه‌ی‌ بیبه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ موسڵ، چه‌ند موسوڵمانێكیش هه‌بوون كچه‌ كه‌نیزه‌ ئێزدییه‌كانیان رزگاركردو به‌و هۆیه‌وه‌ گیانیشیان له‌ده‌ستدا، ئه‌وانه‌ی‌ په‌لاماری‌ مه‌سیحییه‌كانیاندا ژماره‌یان زۆر نه‌بوو، ئه‌وه‌شیان له‌ترسی‌ داعش كرد.

 

به‌ڵام له‌ده‌وروبه‌ری‌ شارۆچكه‌ی‌ مه‌سیحییه‌كان وه‌ك قه‌ره‌قوش‌و به‌رته‌ڵه‌و كرملیس‌و تلكێف، به‌داخه‌وه‌ چه‌ند كه‌سێك ده‌ستدرێژیان كرده‌ سه‌ر مه‌سیحییه‌كان‌و په‌لاماری‌ كه‌نیسه‌كانیاندا، دڵنیام ئه‌وه‌ی‌ كردوویانه‌ قبوڵكراو نییه‌ له‌چوارچێوه‌ی‌ عه‌شیره‌ته‌كانی‌ نه‌ینه‌واو عێراقدا.

 

نیقاش: ئه‌و پێشێلكاریانه‌ی‌ به‌رامبه‌ر مه‌سیحییه‌كانی‌ نه‌ینه‌وا كرا، سیاسی‌ بوون یان تایفی‌؟

ئه‌نوه‌ر هیدایه‌: له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئامانجه‌كه‌ سیاسی‌ بوو، هه‌ر كه‌ كاتی‌ هه‌ڵبژاردن نزیك ده‌بووه‌وه‌ له‌نه‌ینه‌وا، له‌گه‌ڵیدا هێرشی‌ سه‌ر مه‌سیحییه‌كان زیادی‌ ده‌كرد، سه‌ره‌تا خوێنه‌وییه‌كه‌ بۆ ساڵی‌ 2008 ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ر له‌هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگای‌ نه‌ینه‌واو خولی‌ دووه‌می‌ ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ له‌ساڵی‌ 2009و هه‌ڵبژاردنی‌ په‌رله‌مانی‌ عێراق چه‌ند مانگێك دوای‌ ئه‌وه‌.

 

دوای‌ ئه‌وه‌ ئامانجه‌كان گۆڕدران بۆ تایفی‌‌و گروپه‌ چه‌كداره‌ توندڕه‌وه‌كان كه‌وتنه‌ هه‌ڵمه‌تی‌ كوشتن‌و تۆقاندن‌و هه‌ڕه‌شه‌كردن له‌مه‌سیحییه‌كانی‌ موسڵ‌و ده‌وروبه‌ری‌، زۆر گله‌یمان له‌حكومه‌تی‌ لۆكاڵی‌ نه‌ینه‌واو شێخ‌و پیاوماقوڵانی‌ شاره‌كه‌ هه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌و كاته‌ له‌رێی‌ مینبه‌ری‌ مزگه‌وته‌كانه‌وه‌ هانی‌ خه‌ڵك ده‌درا بۆ ده‌ستدرێژیكردنه‌ سه‌ر مه‌سیحییه‌كان‌و داوا له‌موسوڵمانه‌كان ده‌كرا كه‌ موڵك‌و ماڵی‌ مه‌سیحییه‌كان نه‌كڕنه‌وه‌، چونكه‌ دواتر ده‌بێته‌ خۆڕایی‌‌و وه‌ك ده‌ستكه‌وت به‌ده‌ستی‌ ده‌هێنن، سه‌ره‌نجام هه‌ر ئه‌وه‌ روویدا.

 

نیقاش: به‌بڕوای‌ تۆ كێ‌ سودمه‌نده‌ له‌خاڵی‌ بوونی‌ نه‌ینه‌وا له‌مه‌سیحییه‌كان؟

ئه‌نوه‌ر هیدایه‌: بێگومان چه‌ند لایه‌نێكی‌ سیاسی‌ سودمه‌ندن له‌گه‌ڵ داعش، ئه‌مانه‌ش هه‌موویان دوژمنی‌ نه‌ینه‌وان، به‌ڵام ده‌بێت لێره‌دا باسی‌ ئه‌وه‌ بكرێت كێ‌ زیانمه‌نده‌ له‌رۆیشتنی‌ مه‌سیحییه‌كان، به‌دڵنیاییه‌وه‌ به‌پله‌ی‌ یه‌كه‌م موسوڵمانه‌كانی‌ موسڵ زیانیان به‌رده‌كه‌وێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ مه‌سیحییه‌كان ئاماده‌ییه‌كی‌ كارایان هه‌بوو له‌هه‌موو بواره‌كانی‌ رۆشنبیری‌‌و زانستی‌‌و ئابوری‌‌و سیاسیداو ئه‌وان شارستانێتی‌ موسڵیان بنیادنا، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ مه‌سیحی‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ ئاشتی‌ خوازبوو، تا دوا ساته‌كانیش چڵه‌ زه‌یتوونی‌ به‌ده‌سته‌وه‌ بوو به‌زمانی‌ برایه‌تی‌‌و پێكه‌وه‌ ژیان ده‌دوا.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌