راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

وڵاتێك ئارام ناگرێت
جه‌نگێكی‌ دیكه‌ چاوه‌ڕێی‌ عێراق ده‌كات

موسته‌فا حه‌بیب
ترسی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگێكی نوێ له‌ زیادبووندایه‌، ئه‌مجاره‌ش جه‌نگه‌كه‌ له‌سه‌ر ئاو ده‌بێت نه‌ك تیرۆریستان، چونكه‌ راپۆرته‌ ره‌سمییه‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن وڵات به‌ره‌و قه‌یرانێكی گه‌وره‌ی وشكه‌ساڵی ده‌چێت.
22.02.2018  |  به‌غدا
تنظيف نهر دجلة من الوحل ( :وێنه وزارة الموارد المائية )
تنظيف نهر دجلة من الوحل ( :وێنه وزارة الموارد المائية )

ئه‌گه‌رچی خاوه‌نی هه‌ردوو روباری دیجله‌‌و فوراته‌، پارێزگاكانی باشووریش له‌ ململانێدان بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئاو ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ زه‌بری چه‌كیش بێت.

 

كاتێك داعش له‌ حوزه‌یرانی 2015دا به‌نداوی فه‌لوجه‌ی بۆ ماوه‌ی چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك داخست، هه‌ر زوو پارێزگاكانی باشوور دووچاری قه‌یرانێكی گه‌وره‌ی بێئاوی بوونه‌وه‌، هاوكات هێزی ئاسمانی عێراق ناچار بوو ده‌رگاكانی به‌نداوه‌كه‌ خاپوور بكات تا ئه‌و گه‌مارۆ ئاویه‌ بشكێنێت كه‌ توندڕه‌وان سه‌پاندبوویان، به‌ڵام ئه‌مڕۆ پارێزگاكان رێڕه‌وی هه‌ردوو روباری دیجله‌‌و فورات له‌سه‌ر یه‌كتری داده‌خه‌ن ئه‌وه‌ش نیشانه‌ی جه‌نگێكی نوێیه‌ ره‌نگه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی كۆچی هه‌زاران كه‌س له‌ دانیشتووانی گونده‌كان بكات.

 

 یه‌كشه‌ممه‌ی رابردوو په‌رله‌مانی عێراق دانیشتنێكی گه‌رمی به‌خۆوه‌ بینی بۆ گفتوگۆكردن له‌باره‌ی قه‌یرانی ئاو به‌ئاماده‌بوونی حه‌سه‌ن جه‌نابی وه‌زیری سه‌رچاوه‌كانی ئاو كه‌ به‌ڕاشكاوی وتی وڵات رووبه‌ڕووی قه‌یرانێكی راسته‌قینه‌ بووه‌ته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ئاو، وتیشی: "عێراقییه‌كان زیاتر له‌ هه‌ر كاتێكی دیكه‌ پێویستیان به‌ هاوكاریكردنی زیاتری یه‌كتری هه‌یه‌‌و پێویسته‌ په‌رله‌مان‌و حكومه‌ت بایه‌خ به‌م دۆسێیه‌ بده‌ن‌و بیبه‌ستنه‌وه‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌".

 

هه‌زاران ساڵه‌ عێراقییه‌كان شانازی به‌وه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ خاوه‌نی هه‌ردوو روباری دیجله‌‌و فوراتن‌و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ له‌ سه‌رده‌مانی كۆنه‌وه‌ ناوی "دۆڵی دوو روبار" لێنراوه‌، تا چه‌ند ده‌یه‌یه‌ك پێش ئێستاش عێراق دوور بوو له‌مه‌ترسی وشكه‌ساڵی كه‌ چه‌ند ده‌وڵه‌ت‌و شارێكی به‌ ته‌واوی گرتبووه‌وه‌، به‌تایبه‌تیش به‌غداییه‌كان ئه‌و شه‌پۆلی لافاوانه‌یان له‌بیره‌ كه‌ تا په‌نجاكانی سه‌ده‌ی رابردوو هه‌موو هاوینێك رووی تێده‌كردن تا له‌و كاته‌دا ده‌سه‌ڵاتداران ناچار بوون به‌نداوی سه‌رسار له‌ ده‌وروبه‌ری پایته‌خت دروست بكه‌ن‌و به‌وه‌ش سه‌رده‌می لافاوه‌كان كۆتایی هات.

 

به‌ڵام ئه‌مڕۆ بارودۆخه‌كه‌ زۆر جیاوازه‌، چونكه‌ راپۆرته‌ ره‌سمییه‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن وڵات به‌ره‌و قه‌یرانی وشكه‌ساڵی ده‌چێت، كێشه‌ی ئاوی عێراقیش له‌وه‌دایه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌ردوو روباره‌كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌كانیه‌تی‌و توركیا‌و سوریا‌و ئێران كۆنترۆڵیان كردووه‌ كه‌ ئه‌وانیش له‌لایه‌ن خۆیانه‌وه‌ له‌ هه‌وڵی بنیاتنانی به‌نداوی گه‌وره‌دان وه‌ك ئاماده‌كارییه‌ك بۆ قه‌یرانی داهاتووی جیهان.

 

به‌ڵام عێراق توانای بنیاتنانی به‌نداوی هاوشێوه‌ی ئه‌وانه‌ی نییه‌، چونكه‌ بنیاتنانی ئه‌و جۆره‌ پرۆژه‌ ستراتیژیه‌ گه‌ورانه‌ پێویستی به‌ توانا‌و پاره‌یه‌كی زۆر هه‌یه‌‌و حكومه‌ت ته‌نیا توانای چاككردنه‌وه‌ی ئه‌و به‌نداوانه‌ی هه‌یه‌ كه‌ پێشتر هه‌بوون‌و زۆربه‌یان له‌ سه‌رده‌می سه‌دام حسێن سه‌رۆكی پێشووتردا دروست كراون كه‌ دیارترینیان به‌نداوه‌كانی موسڵ‌و حه‌دیسه‌و دوكان‌و ده‌ربه‌ندیخانن.

 

عێراق نیوه‌ی ئاوه‌كه‌ی له‌ده‌ست ده‌دات

به‌پێی راپۆرتێكی ره‌سمی نهێنی كه‌ وه‌زاره‌تی سه‌رچاوه‌كانی ئاو ئاماده‌ی كردووه‌‌و پێشكه‌ش به‌ په‌رله‌مان كراوه‌‌و "نیقاش" بینیویه‌تی "عێراق بڕی 30%ی ئه‌و ئاوه‌ی له‌ده‌ستداوه‌ كه‌ له‌ هه‌ردوو روباری دیجله‌‌و فوراته‌وه‌ ده‌ستی ده‌كه‌وت، له‌ چه‌ند ساڵێكی كه‌میشدا بڕی 50%ی پشكی مێژوویی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، ئه‌ویش به‌بێ حسابكردنی كاریگه‌ری كه‌شوهه‌وا‌و قه‌یرانی جیهانی قه‌تیسبوونی گه‌رما".

 

راپۆرته‌كه‌ روونیده‌كاته‌وه‌ "عێراق ساڵانه‌ (33) ملیار مه‌تر سێجای له‌ ئاوی روباری فورات ده‌ست ده‌كه‌وت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ (16) ملیار مه‌تر سێجای ده‌ست ده‌كه‌وێت، بۆ روباری دیجله‌ش به‌هه‌ما شێوه‌".

 

به‌پێی راپۆرته‌كه‌ وه‌زاره‌تی سه‌رچاوه‌كانی ئاو پێشنیار ده‌كات له‌مساڵه‌وه‌ تاكو ساڵی 2035 ده‌ست به‌ پلانێكی ستراتیژی دوورمه‌ودا بكرێت كه‌ پێویستی به‌ (184) ملیار دۆلاره‌‌و (68) ملیار دۆلاری بۆ كه‌رتی ئاودێری كشتوكاڵییه‌، چونكه‌ 80%ی ئاوی عێراق بۆ كشتوكاڵه‌‌و ئه‌وی دیكه‌ی بۆ خواردنه‌وه‌‌و كه‌رته‌كانی دیكه‌ ده‌چێت.

 

عێراق به‌ یه‌كێك له‌ وڵاته‌ كشتوكاڵییه‌ گه‌وره‌كان داده‌نرێت ئه‌گه‌رچی كه‌رتی كشتوكاڵ له‌ وڵاته‌كه‌دا له‌ ساڵی 2003وه‌ وه‌كو كه‌رته‌كانی دیكه‌ پاشه‌كشه‌ی كردووه‌، تائێستاش چاندنی گه‌نم‌و جۆ به‌ شاخوێنبه‌ری جوتیارانی عێراق داده‌نرێت به‌تایبه‌تی له‌ باشووری وڵات، به‌ڵام به‌وته‌ی مه‌هدی قه‌یسی جێگری وه‌زیری كشتوكاڵ ئه‌م كشتوكاڵه‌ش تاڕاده‌یه‌كی زۆر هه‌ڕه‌شه‌ی له‌سه‌ره‌.

 

قه‌یسی به‌ "نیقاش"ی وت: "ئه‌مساڵ به‌هۆی كه‌مئاوی‌و وشكه‌ساڵی‌و كه‌مبارانی نزیكه‌ی 30%ی به‌رهه‌می گه‌نم‌و جۆمان له‌ده‌ستدا كه‌ چه‌ند ده‌یه‌یه‌كه‌ وڵات دیارده‌ی هاوشێوه‌ی به‌خۆوه‌ نه‌بینیوه‌، پێویسته‌ چاو به‌شێوازی به‌كارهاتووی ئاودێری له‌وڵاتدا بخشێنینه‌وه‌‌و رووبكه‌ینه‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و به‌روبوومانه‌ی پێویستیان له‌ بڕێكی زۆر ئاو نییه‌".

 

كێشه‌ی عه‌شایری

مه‌ترسی پشت كه‌مئاوی له‌ نۆ پارێزگاكه‌ی باشووردایه‌، چونكه‌ ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان له‌نێو خۆیاندا له‌ ململانێدان بۆ ده‌ستگرتن به‌سه‌ر ئه‌و ئاوه‌ی هه‌ردوو روباری دیجله‌‌و فورات كه‌ به‌پارێزگاكانیاندا تێپه‌ڕده‌بێت‌و گرتنه‌وه‌ی له‌پارێزگاكانی دراوسێ، قه‌یرانه‌كه‌ش په‌ره‌یسه‌ند بۆ پێكدادانی چه‌كداری عه‌شایری، به‌ڵام مه‌ترسیه‌ گه‌وره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كاتێك شه‌پۆلێك كۆچی به‌رفراوانی دانیشتووان به‌ره‌و ناوچه‌ ئاوییه‌كان رووبدات.

 

كه‌ریم حوجامی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ شێخی عه‌شیره‌ته‌كانی پارێزگای میسان به‌ "نیقاش"ی وت: "چه‌ند ده‌یه‌یه‌كه‌ له‌سه‌ر كشتوكاڵی گه‌نم‌و جۆ ده‌ژین، به‌ڵام ئه‌مساڵ به‌هۆی كه‌مئاوییه‌وه‌ دووچاری زیانی زۆر گه‌وره‌ هاتین، چونكه‌ ئاوی روباری دیجله‌ كه‌ سه‌ره‌تا به‌ پارێزگای واستدا تێپه‌ڕ ده‌بێت له‌وێ به‌بێ ئاگاداری ده‌وڵه‌ت لێی ده‌دزرێت".

 

حوجامی وتیشی: "هۆزه‌كانی واست زیاده‌ڕه‌وی ده‌كه‌نه‌ سه‌ر پشكی ره‌سمی ئاوی ته‌رخانكراو به‌پێی ئه‌و رێژه‌یه‌ی وه‌زاره‌تی سه‌رچاوه‌كانی ئاو به‌یه‌كسانی به‌سه‌ر پارێزگاكاندا دابه‌شی ده‌كات، ئه‌ویش له‌ڕێی ده‌ستگرتن به‌سه‌ر بڕێكی زۆردا له‌كاتێكدا ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ ئاومان پێناگات به‌شمان بكات".

 

حوجامی هۆشداریش له‌ به‌رده‌وامبوونی ئه‌م دیارده‌یه‌ ده‌دات‌و ده‌ڵێت: "چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر پێكدادانی چه‌كداری له‌نێوان عه‌شیره‌ته‌كانی هه‌ردوو پارێزگاكه‌دا روویدا‌و هێنده‌ی نه‌مابوو په‌ره‌بسینێت، ئه‌گه‌ر به‌رپرسانی حوكمی فریانه‌كه‌وتنایه‌ كه‌ به‌ڵێنیان دا به‌زووترین كات كێشه‌كه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن".

 

میسان رووبه‌ری ئاوی به‌رفراوانی هه‌یه‌ كه‌ زۆنگاویان پێده‌وترێت، له‌ ته‌مموزی ساڵی 2016دا رێكخراوی یونسكۆ بڕیاری دا زۆنگاوه‌كان بخاته‌ لیستی كه‌له‌پوری جیهانیه‌وه‌ ئه‌و بۆنه‌یه‌ش بووه‌ مایه‌ی خۆشحاڵی زۆری عێراقییه‌كان، به‌ڵام قه‌یرانی ئه‌و وشكه‌ساڵییه‌ی وڵاتی گرتووه‌ته‌وه‌، وه‌ك حوجامی ده‌ڵێت هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌رهێنانی زۆنگاوه‌كان له‌ لیسته‌كه‌ی یونسكۆ ده‌كات.

 

به‌ڵام به‌وته‌ی عه‌باس مه‌گسوسی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ شێخی عه‌شیره‌ته‌كان، جوتیارانی پارێزگای واست ده‌ڵێن ئه‌وانیش پشكی خۆیان له‌ ئاوی روباری دیجله‌ ده‌ستناكه‌وێت ئه‌وه‌ش هه‌ندێكیان هان ده‌دات بڕێك ئاو له‌ ده‌ره‌وه‌ی چوارچێوه‌ی یاسا رابكێشن.

 

مه‌گسوسی به‌ "نیقاش"ی وت: "پارێزگای میسان به‌وه‌ تۆمه‌تبارمان ده‌كات كه‌ زیده‌ڕه‌ویمان كردووه‌ته‌ سه‌ر پشكه‌كانی ئاو، به‌ڵام له‌ راستیدا ئێمه‌ پشكی خۆمان به‌ ته‌واوی ده‌ستناكه‌وێت به‌هۆی كێشه‌یه‌كی گشتیه‌وه‌ كه‌ روباری دیجله‌ به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت له‌ كه‌می رێژه‌ی ئاوی هاتوو له‌ توركیاوه‌، ئه‌وه‌ش وا له‌ هه‌ندێك له‌ جوتیاران ده‌كات له‌ڕێی كه‌ناڵی نا ره‌سمییه‌وه‌ ئاو له‌ روباره‌كه‌ رابكێشن".

 

هه‌مان كێشه‌ له‌ زیقار‌و موسه‌نای دراوسێی میسان هه‌یه‌ كه‌ مانگی رابردوو كێشه‌ی عه‌شایری به‌خۆوه‌بینی به‌هۆی ململانێ له‌سه‌ر ئاوی روباری فورات، له‌ كاتێكدا دووشه‌ممه‌ی رابردوو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی كشتوكاڵی زیقار رایگه‌یاند قه‌یرانی ئاو هه‌ڕه‌شه‌ی راگرتنی به‌رهه‌مهێنانی 11 هه‌زار تۆن ماسی مانگانه‌ له‌ ناوچه‌ی زۆنگاوه‌كان ده‌كات.

 

فورات ته‌میمی سه‌رۆكی لیژنه‌ی كشتوكاڵ‌و ئاو له‌ په‌رله‌مان هۆشداری ده‌دات له‌ سه‌ختبوونی قه‌یرانه‌كه‌ له‌ چه‌ند مانگی داهاتوودا‌و له‌وباره‌یه‌وه‌ به‌ "نیقاش"ی وت: "كێشه‌كه‌ لێكدراوه‌، یه‌كه‌میان هۆكاره‌كه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی دراوسێن كه‌ سه‌رچاوه‌كانی دیجله‌‌و فوراتیان تێدایه‌، به‌تایبه‌تی توركیا كه‌ هه‌وڵی پڕكردنی به‌نداوی گه‌وره‌ی ئه‌لیسۆ ده‌دات، دووه‌میشیان ئه‌و زیاده‌ڕه‌ویانه‌یه‌ كه‌ له‌ پارێزگاكانی باشووردا ده‌كرێنه‌ سه‌ر ئاوی هه‌ردوو روبار".

 

ته‌میمی داوایشی له‌ حكومه‌تی فیدراڵی كرد دۆسێی ئاو له‌گه‌ڵ دۆسێكانی بازرگانی‌و وزه‌‌و نه‌وت گرێبدات له‌ سیاسیه‌تی ده‌ره‌وه‌ی وڵاتدا وتیشی: "پێویسته‌ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ دۆسێی ئاو بخاته‌ سه‌ر مێزی دانوستان به‌وپێیه‌ی له‌ هه‌موو بواره‌كانی تر له‌پێشتره‌".

 

ته‌میمی ده‌شڵێت: "كێشه‌كه‌ی دیكه‌ش خراپی دابه‌شكردنی ئاوه‌ له‌نێوان پارێزگاكاندا به‌هۆی زیاده‌ڕه‌وی نایاسایی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان، پێویسته‌ وه‌زاره‌تی سه‌رچاوه‌كانی ئاو‌و وه‌زاره‌تی ناوخۆ ده‌ستوه‌ربده‌ن‌و هێزی ده‌وڵه‌ت به‌كاربهێنن بۆ رێگرتن له‌ زیاده‌ڕه‌وییه‌كان، ئه‌گه‌رنا له‌ ئاینده‌دا خۆمان له‌به‌رده‌م كێشه‌ی گه‌وره‌تردا ده‌بینینه‌وه‌".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌