راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

هه‌مواركردنێكی دره‌نگوه‌خت
له‌قه‌یرانی نێوان به‌غداو هه‌ولێردا دەستوور خەتای نییە؟

موسته‌فا حه‌بیب
به‌درێژایی ئه‌م قه‌یرانه‌ی نێوان به‌غدا‌و كوردستان وشه‌ی ده‌ستوور شانبه‌شانی چه‌ك‌و هه‌ڕه‌شه‌ ئاماده‌یی هه‌بوو، به‌ڵام ئایا ئه‌م ده‌ستووره‌ به‌رپرسیارێتی قه‌یرانه‌كانی ناكه‌وێته‌ ئه‌ستۆ؟
25.10.2017  |  به‌غدا

چه‌ند سه‌عاتێك دوای چوونه‌ ناوه‌وه‌ی هێزه‌كانی سوپای عێراق بۆ شاری كه‌ركوك‌و ئه‌و ناوچانه‌ی دانیشتووانیان تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ عه‌ره‌ب‌و كورد‌و توركمان له‌ سه‌ڵاحه‌دین‌و دیاله‌‌و نه‌ینه‌وا، حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیران له‌ چه‌ند په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌له‌فۆنیدا كه‌ له‌ به‌رپرسانی خۆرئاوایی‌و عه‌ره‌به‌وه‌ پێیگه‌یشت، رایگه‌یاند ئه‌وه‌ی حكومه‌ت كردی بۆ جێبه‌جێكردنی ده‌ستوور بوو.

 

دوای كۆنترۆڵكردنی ئه‌و ناوچانه‌ له‌لایه‌ن سوپای عێراق‌و گه‌یشتنی به‌ ده‌وروبه‌ری شاری هه‌ولێری پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان، حكومه‌تی هه‌رێم رایگه‌یاند پێشوازی له‌ دیالۆگ له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عێراق ده‌كات به‌پێی ده‌ستوور‌و به‌بێ مه‌رجی پێشوه‌خت.

 

به‌ڵام پێده‌چێت سیاسییه‌ عێراقییه‌كان ئه‌وه‌یان له‌بیركردبێت كه‌ ئه‌و ده‌ستووره‌ی ساڵی 2005 به‌په‌له‌‌و له‌ ماوه‌ی شه‌ش مانگدا په‌سه‌ندكرا، پێویستی به‌و هه‌مواركردنانه‌ هه‌یه‌ كه‌ خودی ده‌ستووره‌كه‌ په‌سه‌ندی كردووه‌‌و دوو خولی په‌رله‌مان شكستیان هێناوه‌ له‌ به‌ئه‌نجامگه‌یاندنی، سه‌یر له‌وه‌شدایه‌ ئه‌و ماددانه‌ی پێویستیان به‌ هه‌مواركردنه‌ هه‌مان ئه‌و ماددانه‌ن كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌م قه‌یرانه‌ی دوایی نێوان به‌غدا‌و هه‌ولێره‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ ئه‌وانیش كه‌ركوك‌و دابه‌شكردنی نه‌وت‌و ده‌سه‌ڵاته‌.

 

ئه‌وه‌ یه‌كلابووه‌ته‌وه‌ كه‌ په‌رله‌مانی ئێستا ناتوانێت هه‌مواره‌ ده‌ستوورییه‌كان ئه‌نجام بدات‌و بۆ په‌رله‌مانی داهاتوو دواده‌خرێن، كێشه‌كه‌ش له‌و باره‌یه‌وه‌ كه‌می ئه‌و كاته‌یه‌ كه‌ ماویه‌تی‌و له‌ شه‌ش مانگ تێناپه‌ڕێت، هه‌روه‌ك فاكته‌ری ته‌وافوقی نێوان پێكهاته‌كانی عێراق بوونی نه‌ماوه‌ پاش ئه‌وه‌ی كوتله‌كان پارچه‌ پارچه‌ بوون بۆ حزبی بچووك‌و ئه‌ندامانی یه‌ك حزبیش له‌نێو خۆیاندا دابه‌شبوون.

 

هه‌رچه‌نده‌ په‌رله‌مانی ئێستا له‌ مانگی ته‌مموزی ساڵی رابردوودا بڕیاری دا به‌ پێكهێنانی لیژنه‌یه‌كی تایبه‌ت له‌ئه‌ندامه‌كانی بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌و هه‌موارانه‌، به‌ڵام كوتله‌ سیاسییه‌كان شكستیان هێنا له‌ ده‌شتنیشانكردنی ناوی ئه‌ندامانی لیژنه‌كه‌ كه‌ پێویسته‌ به‌ته‌نیا له‌ په‌رله‌مانتاران پێكبهێنرێت، چیتر ئه‌و كێشه‌یه‌ له‌ دانیشتنه‌كانی په‌رله‌ماندا باس نه‌كرا.

 

مادده‌ی 142ی ده‌ستوور ده‌ڵێت: "په‌رله‌مان له‌سه‌ره‌تای كاره‌كانیدا لیژنه‌یه‌ك له‌ ئه‌ندامانی پێكده‌هێنێت تا نوێنه‌رایه‌تی پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقی بكات‌و ئه‌ركی لیژنه‌كه‌ پێشكه‌شكردنی راپۆرتێكه‌ به‌په‌رله‌مان له‌ ماوه‌یه‌كدا كه‌ له‌ چوار مانگ تێنه‌په‌ڕێت، راسپارده‌ بۆ ئه‌و هه‌مواركردنه‌ پێویستانه‌ له‌خۆده‌گرێت كه‌ ده‌كرێت له‌ ده‌ستووردا ئه‌نجام بدرێن، پاش یه‌كلاكردنه‌وه‌ی پێشنیاره‌كانیشی، لیژنه‌كه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێندرێته‌وه‌".

 

بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌و مادده‌یه‌ش په‌رله‌مان (2005- 2009) لیژنه‌یه‌كی بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هه‌مواره‌ ده‌ستوورییه‌كان به‌ سه‌رۆكایه‌تی سیاسه‌تمه‌داری شیعه‌ هومام حه‌مودی‌و ئه‌ندامێتی هه‌موو پێكهاته‌كانی عێراق پێكهیًنا‌و له‌ 22ی ئایاری 2007دا لیستێكی به‌ هه‌مواره‌ پێشنیاركراوه‌كان پێشكه‌ش كرد‌و ده‌بووایه‌ كاره‌كه‌ی له‌ ماوه‌ی چوار مانگدا ته‌واو بكات، ئه‌مڕۆش زیاتر له‌ 10 ساڵ تێپه‌ڕیوه‌‌و سیاسییه‌كان شكستیان هێناوه‌ له‌ ته‌واوكردنی ئه‌و ئه‌ركه‌دا.

 

ئیبتیسام هیلالی ئه‌ندامی لیژنه‌ی یاسایی له‌ په‌رله‌مان به‌ "نیقاش"ی وت: "كوتله‌ سیاسییه‌كان شكستیان هێنا له‌ پێكهێنانی لیژنه‌ی تایبه‌تمه‌ند بۆ هه‌مواركردنی ده‌ستوور له‌به‌رئه‌وه‌ كارێكی قورسه‌ بۆ په‌رله‌مانی ئێستا ئه‌و ئه‌ركه‌ پێویسته‌ ته‌واو بكات بۆ راگرتنی ناكۆكی نێوان كوتله‌ سیاسییه‌كان، چونكه‌ ده‌ستوور چه‌ند مادده‌یه‌كی په‌یوه‌ندیدار به‌ قه‌یرانه‌ سیاسییه‌كانی ئێستا له‌خۆده‌گرێت‌و له‌ دوای په‌ره‌سه‌ندنه‌ سیاسییه‌كانی 10 ساڵی رابردوو پێویستیان به‌ هه‌مواركردن هه‌یه‌".

 

سه‌یر له‌وه‌دایه‌ كوتله‌ سیاسییه‌ ناكۆكه‌كان سه‌باره‌ت به‌ هه‌ر كێشه‌یه‌ك زۆرجار به‌نده‌كانی ده‌ستوور به‌بیانوو ده‌هێننه‌وه‌ تا پاساوی بیروڕاكانیانی پێبده‌نه‌وه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ جێناكۆكه‌كاندا‌و لایه‌نی به‌رامبه‌ر به‌ پێشێلكردنی ده‌ستوور تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن، له‌ كاتێكدا چه‌ند ساڵی رابردوو سه‌لماندوویانه‌ كه‌ سیاسییه‌كان شكستیان هێناوه‌ له‌ رێزگرتن له‌ واده‌ ده‌ستوورییه‌كان بۆ ئه‌نجامدانی پرۆسه‌كانی هه‌ڵبژرادن به‌ نموونه‌ یان جێبه‌جێكردنی مادده‌ی 140ی ده‌ستووری تایبه‌ت به‌كه‌ركوك كه‌ ده‌بووایه‌ چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر كۆتایی بهاتایه‌، به‌ڵام تا ئه‌مڕۆش هه‌ر ماوه‌.

 

هیلالی ده‌شڵێت: "راستییه‌ك هه‌یه‌ پێویسته‌ دانی پێدا بنێین ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ده‌ستوور به‌ په‌له‌ نووسراوه‌ له‌ماوه‌ی شه‌ش مانگدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ چه‌ند بڕگه‌یه‌كی یاسایی دژبه‌یه‌كی تێدایه‌‌و پێویستیان به‌ روونكردنه‌وه‌یه‌".

 

به‌پێی ئه‌و راپۆرته‌ی ماوه‌یه‌ی 8 ساڵه‌ له‌ ئه‌رشیفی به‌ڵگه‌نامه‌كانی په‌رله‌مانی عێراقدایه‌‌و "نیقاش" بینیویه‌تی، دیارترین ئه‌و خاڵه‌ جێناكۆكانه‌ی بوونه‌ته‌ ئاسته‌نگ له‌به‌رده‌م ته‌واوكردنی هه‌مواره‌ ده‌ستوورییه‌كان، مادده‌ی 140ی تایبه‌ت به‌ ره‌وشی كه‌ركوك‌و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانه‌ كه‌ هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌م قه‌یرانه‌ سیاسی‌و ئه‌منییه‌ی ئێستای نێوان حكومه‌تی فیدراڵی‌و حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستانه‌.

 

هه‌روه‌ها مادده‌ی 115ی تایبه‌ت به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی حكومه‌تی فیدراڵی‌و حكومه‌ته‌ خۆجێییه‌كان له‌ پارێزگا‌و هه‌رێمه‌كان‌و ده‌سه‌ڵاته‌كانی سه‌رۆك كۆمار‌و دابه‌شكردنی نه‌وت‌و سامانه‌كان، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ مادده‌ی 41 كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ یاساكانی باری كه‌سێتی.

 

ناكۆكیش له‌م مه‌سه‌لانه‌دا له‌ نێوان كوتله‌كانی سوننه‌‌و شیعه‌‌و كورددا، له‌وه‌دا چڕبووه‌ته‌وه‌ كه‌ كورد هه‌ر هه‌مواركردنێكی هه‌ردوو مادده‌ی 140‌و 115ی تایبه‌ت به‌ كه‌ركوك‌و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی سه‌ڵاحه‌دین‌و دیاله‌‌و نه‌ینه‌وا ره‌تده‌كاته‌وه‌.

 

شیعه‌ش ده‌ستیگرتووه‌ به‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی به‌ سه‌رۆك وه‌زیران دراون، چونكه‌ ئه‌و پۆسته‌ پشكی ئه‌وانه‌‌و به‌رهه‌ڵستی هه‌ر فراوانكردنێكی ده‌سه‌ڵاته‌كانی سه‌رۆك كۆمار ده‌كه‌ن، چونكه‌ ئه‌و پۆسته‌ پشكی كورده‌، له‌ كاتێكدا عه‌ره‌بی شیعه‌‌و سوننه‌ سوورن له‌سه‌ر نه‌گۆڕینی مادده‌ی 41ی تایبه‌ت به‌ باری كه‌سێتی، له‌ كاتێكدا سوننه‌ داواده‌كه‌ن گۆڕانكاری ریشه‌یی له‌ زۆربه‌ی ئه‌و ماددانه‌دا بكرێت، هه‌ندێك سوننه‌ی به‌رهه‌ڵستی حكومه‌تیش داوای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌ستوور‌و نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوورێكی نوێ ده‌كه‌ن.

 

ته‌ڵاڵ زه‌وبه‌عی ئه‌ندامی هاوپه‌یمانی "عه‌ره‌بییه‌" به‌ "نیقاش"ی وت: "پابه‌ندبوونه‌ یاساییه‌كان بۆ هه‌مواركردنی ده‌ستوور له‌ هه‌ردوو مادده‌ی 142‌و 126دا مه‌حاڵن، چونكه‌ پێویسته‌ لیژنه‌یه‌كی په‌رله‌مانی له‌ هه‌موو پێكهاته‌كان پێكبهێنرێت ئه‌و پێشنیارانه‌ پێشكه‌ش بكات بۆ ده‌نگدان‌و ده‌بێت زۆرینه‌ی ره‌ها به‌ده‌ستبهێنێت (دوو له‌سه‌ر سێی ئه‌ندامانی په‌رله‌مان كه‌ 328 ئه‌ندامه‌) پاشان هه‌مواركردنه‌كان له‌ماوه‌ی دوو مانگدا له‌دوای ره‌زامه‌ندی په‌رله‌مان بخرێنه‌ راپرسییه‌كی جه‌ماوه‌رییه‌وه‌‌و ئه‌گه‌ر دوو له‌سه‌ر سێی ده‌نگده‌ران له‌ سێ پارێزگادا ره‌تیان نه‌كرده‌وه‌ ئه‌وا هه‌مواركردنه‌كان ده‌بنه‌ یاسایی".

 

زه‌وبه‌عی ده‌شڵێت: "جێبه‌جێكردنی ئه‌م مه‌رجانه‌ له‌م ره‌وشه‌ سیاسیه‌ قه‌یراناوییه‌دا قورسه‌، هه‌مواركردنه‌كانیش مه‌سه‌له‌یه‌كی چاره‌نووسسازه‌‌و پێویستی به‌ كه‌شوهه‌وای سیاسی هێمن هه‌یه‌، به‌ڵام ناكۆكی نیشانه‌ی دیاری دیمه‌نی سیاسییه‌‌و زۆر جار كوتله‌كان پێویستیان به‌ چه‌ند مانگێك ده‌بێت بۆ ده‌ركردنی یاسایه‌ك چجای ئه‌گه‌ر هه‌مواركردنی چه‌ند مادده‌یه‌كی ده‌ستوور بێت".

 

بۆ نموونه‌ په‌رله‌مانی ئێستا چه‌ند مانگێكه‌ هه‌وڵده‌دات بۆ هه‌ڵبژاردنی كۆمسیۆنێكی نوێ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان‌و هه‌مواركردنی یاسای هه‌ڵبژاردنی خۆجێیی‌و په‌رله‌مان، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ده‌یان یاسای دواخراو‌و قسه‌كردن له‌سه‌ر ته‌وافوقێكی سیاسیش له‌سه‌ر چه‌ند هه‌مواركردنیكی ده‌ستووری كه‌ په‌یوه‌ندیان به‌ كرۆكی كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی وڵاته‌وه‌ هه‌یه‌‌و كێشه‌كانی دابه‌شكردنی سامانی نه‌وت‌و پاره‌‌و ده‌سه‌ڵات له‌خۆده‌گرن، له‌و ماوه‌یه‌ی په‌رله‌مانی ئێستا ماویه‌تی، كارێكی مه‌حاڵه‌.

 

پسپۆرانی یاسا چه‌ند تێبینییه‌كی دیكه‌یان له‌سه‌ر ده‌ستوور تۆماركردووه‌ له‌وانه‌ نه‌بوونی روونی‌و له‌خۆگرتنی چه‌ند مادده‌یه‌كی دژبه‌یه‌ك، زۆرجاریش كێشه‌ جێ ناكۆكییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی گشتی باس ده‌كات‌و له‌كۆتاییه‌كه‌شیدا ده‌سته‌واژه‌یه‌كی بۆ زیاد ده‌كات كه‌ ده‌ڵێت "ئه‌وه‌ش به‌ یاسایه‌ك رێكده‌خرێت"، كێشه‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و یاسا فه‌رعیانه‌ی كه‌ پێویسته‌ مادده‌ ده‌ستوورییه‌كان روون بكه‌نه‌وه‌، تائێستا بوونیان نییه‌.

 

هه‌وه‌ها بۆ نموونه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ستووری عێراق وه‌سفێكی وردی بۆ زاراوه‌ی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كانی نێوان عه‌ره‌ب‌و كورد دانه‌ناوه‌ جگه‌ له‌ ئاماژه‌دان به‌ شاری كه‌ركوك، به‌ڵام ناوچه‌ی دیكه‌ی ناكۆكی له‌سه‌ر هه‌ن له‌ موسڵ‌و دیاله‌‌و سه‌ڵاحه‌دین.

 

ئه‌گه‌ر ئه‌و یاسایانه‌ یه‌كلابكرانایه‌وه‌ ئه‌وا ئه‌مڕۆ عێراق قه‌یرانێكی مه‌ترسیداری له‌ نێوان حكومه‌تی فیدراڵی‌و هه‌رێمی كوردستاندا به‌خۆوه‌ نه‌ده‌بینی.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌