راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

هه‌ڵبژاردن له‌مه‌ترسیدایه‌
ریفراندۆمی كوردستان په‌رله‌مانی عێراق په‌كده‌خات

موسته‌فا حه‌بیب
له‌وه‌ته‌ی كوردستان ریفراندۆمی به‌ڕێوه‌بردووه‌، په‌رله‌مانی فیدراڵی كه‌وتووه‌ته‌ حاڵه‌تی ئاماده‌باشییه‌وه‌، به‌ڵام قوربانیه‌كه‌ پێده‌چێت هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ داهاتووی‌ عێراق بێت.
12.10.2017  |  به‌غدا
عه‌بادی‌ له‌په‌رله‌مانی عێراق
عه‌بادی‌ له‌په‌رله‌مانی عێراق

بێگومان مه‌سه‌له‌ی ریفراندۆمی هه‌رێمی كوردستان یه‌كێكه‌ له‌دیارترین ئه‌و ئاڵنگاریانه‌ی له‌دوای ساڵی 2003وه‌ رووبه‌ڕووی وڵات بوونه‌ته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و عێراقه‌ی ناكۆكییه‌ تایفی‌و مه‌زهه‌بی‌و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌به‌ریه‌كی هه‌ڵوه‌شاندووه‌، ئه‌مڕۆ خۆی له‌به‌رده‌م ئاڵنگارییه‌كی نوێدا ده‌بینێته‌وه‌ له‌كاتێكدا له‌ له‌ناوبردنی داعش نزیك بووه‌ته‌وه‌.

 

ئه‌و قه‌یرانه‌ی ئه‌نجامدانی ریفراندۆم دروستی كردووه‌ ته‌نگژه‌یه‌كی سیاسی قووڵه‌، چونكه‌ ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌ی  نێوان شیعه‌‌و كورد كه‌ له‌سه‌رده‌می ئۆپۆزسیۆنی رژێمی سه‌دام حسێن‌و دواتر به‌ستراوه‌، له‌هه‌ره‌سهێنان نزیك بوه‌ته‌وه‌، له‌وه‌ش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ په‌رله‌مانی فیدراڵی به‌ده‌ست ئیفلیجبوون‌و قورسی په‌سه‌ندكردنی پرۆژه‌یاسا گرنگه‌كانه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت.

 

چه‌ند مانگێكه‌ په‌رله‌مانتاران گفتوگۆ له‌باره‌ی كۆمه‌ڵێك یاسای په‌یوه‌ست به‌هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وانیش یاسای هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی خۆجێیی پارێزگاكان‌و یاسای هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان‌و ده‌ستنیشانكردنی ئه‌ندامانی نوێ بۆ به‌ڕێوه‌بردن‌و هه‌مواركردنی یاسای كۆمسیۆنی هه‌ڵبژاردنن، به‌هۆی قه‌یرانی ریفراندۆمیشه‌وه‌ چه‌ند هه‌فته‌یه‌كه‌ ئه‌و یاسایانه‌ به‌رده‌وام دواده‌خرێن.

 

له‌ 16ی مانگی رابردووه‌وه‌ تا 9ی ئه‌م مانگه‌ گفتوگۆكردن له‌باره‌ی ئه‌و یاسایانه‌‌و په‌سه‌ندكردنیان له‌كارنامه‌ی ره‌سمی په‌رله‌ماندایه‌، به‌ڵام هه‌وڵه‌كان به‌هۆی ناكۆكی زۆری نێوان كوتله‌ سیاسییه‌كان شكستیان خواردووه‌، پاشان ریفراندۆمیشی هاته‌سه‌ر كه‌ ئه‌و ناكۆكیانه‌ی قووڵتركرده‌وه‌، چونكه‌ دوایین پێنج دانیشتنی په‌رله‌مانتاران له‌سه‌ر ریفراندۆم چڕببوونه‌وه‌‌و یاساكانی دیكه‌یان فه‌رامۆش كردبوو.

 

دانیشتنێكی جێسه‌رنجی په‌رله‌مان كه‌ له‌هه‌مان رۆژی به‌ڕێوه‌چوونی ریفراندۆم له‌هه‌رێمی كوردستان له‌ 25ی مانگی رابردوو ئه‌نجامیدا، وتاری هه‌ڵچوونئامێزی ده‌یان په‌رله‌مانتاری له‌خۆگرتبوو، به‌ده‌نگدان له‌سه‌ر په‌سه‌ندكردنی بڕیارێك كۆتایی هات كه‌ داوا له‌حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیران ده‌كات هێزی فیدراڵی له‌كه‌ركوك‌و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان بڵاوبكاته‌وه‌، دوای دوو رۆژیش په‌رله‌مان دانیشتنێكی تری كرد كه‌ عه‌بادی ئاماده‌ی بوو تێیدا چه‌ند بڕیارێك په‌سه‌ند كران سه‌باره‌ت به‌داخستنی ده‌روازه‌ سنوورییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان له‌گه‌ڵ توركیا‌و ئێران‌و قه‌ده‌غه‌كردنی هاتوچۆی فڕۆكه‌وانی نێوده‌وڵه‌تی بۆ هه‌ردوو فڕۆكه‌خانه‌ی هه‌ولێر‌و سلێمانی.

 

له‌و رۆژه‌شه‌وه‌ تا رۆژی دووشه‌ممه‌ی رابردوو په‌رله‌مان له‌هه‌وڵی گفتوگۆكردندایه‌ سه‌باره‌ت به‌خشته‌ی یاساكانی هه‌ڵبژاردن، به‌ڵام شكستی تێدا خواردووه‌، له‌دوایین دوو دانیشتنی په‌رله‌مانیشدا كه‌ رۆژانی شه‌ممه‌‌و دووشه‌ممه‌ی رابردوو ئه‌نجامیدان، سه‌لیم جبوری سه‌رۆكی په‌رله‌مان ناچاربوو دانیشتنه‌كه‌ دوابخات له‌به‌ر ته‌واونه‌بوونی رێژه‌ی یاسایی په‌رله‌مانتاران به‌هۆی بایكۆتكردنی دانیشتنه‌كانی په‌رله‌مان له‌لایه‌ن په‌رله‌مانتارانی كورده‌وه‌ له‌دوو هه‌فته‌ی رابردوو هه‌روه‌ها سه‌رقاڵی په‌رله‌مانتارانی دیكه‌ به‌ قه‌یرانی ریفراندۆمه‌وه‌.

 

هاوپه‌یمانی ده‌وڵه‌تی یاسا به‌سه‌رۆكایه‌تی نوری مالیكی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشوو هه‌ڵمه‌تێكی په‌رله‌مانیی ده‌ستپێكردووه‌ كه‌ سه‌ندنه‌وه‌ی متمانه‌ له‌فوئاد مه‌عسوم سه‌رۆك كۆمار له‌خۆده‌گرێت، چونكه‌ به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كرێت كه‌ به‌رهه‌ڵستی ریفراندۆمی نه‌كردووه‌، هه‌رزووش هه‌واڵی دزه‌پێكراو بڵاوبووه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی نیازێك له‌ئارادایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی مالیكی له‌بری مه‌عسوم سه‌رۆكایه‌تی بگرێته‌ ده‌ست.

 

هه‌روه‌ها هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ كۆكردنه‌وه‌ی ئیمزای زیاتر له‌ 75 په‌رله‌مانتاری له‌خۆگرت بۆ رێگرتن له‌و په‌رله‌مانتاره‌ كوردانه‌ی به‌شداری ریفراندۆمیان كردووه‌ به‌وه‌ی‌ ئیتر دوو بخرێنه‌وه‌ له‌دانیشتنه‌كانی په‌رله‌مان به‌شێوه‌كی كۆتایی، لیژنه‌ی یاسایی په‌رله‌مانیش به‌كرداری گفتوگۆی له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌ستپێكرد، له‌كاتێكیشدا ئه‌گه‌ر رێ له‌ئاماده‌بوونی په‌رله‌مانتارانی كورد بگیرێت له‌دانیشتنه‌كانی په‌رله‌مان، ئه‌وا قه‌یرانێكی گه‌وره‌ له‌په‌رله‌مان دروست ده‌بێت، چونكه‌ 20%ی په‌رله‌مانتاران كوردن.

 

په‌رله‌مانی فیدراڵی 62 په‌رله‌مانتاری كورد له‌كۆی 328 په‌رله‌مانتار له‌خۆده‌گرێت كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ دابه‌شبوون:  "پارتی دیموكراتی كوردستان" (25 په‌رله‌مانتار)‌و "یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان" (21 په‌رله‌مانتار)‌و "بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان (9 په‌رله‌مانتار)‌و "یه‌كگرتووی ئیسلامی كوردستان" (4 په‌رله‌مانتار)‌و "كۆمه‌ڵی ئیسلامی" (3 په‌رله‌مانتار).

 

هه‌ڵبژاردن له‌مه‌ترسیدایه‌

به‌پێی ده‌ستووری عێراق واده‌ی هه‌ڵبژاردنی داهاتووی په‌رله‌مان له‌ نیسانی ساڵی داهاتوودا ده‌بێت، دوای ئه‌وه‌ش كه‌ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنی خۆجێیی شكستی هێنا كه‌ بڕیاربوو له‌ نیسانی رابردوو ئه‌نجام بدرێت، په‌رله‌مان بڕیاری دا پێكه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان بكرێن.

 

به‌ڵام ئاماده‌كارییه‌كان بۆ هه‌ڵبژاردن پێناچێت ئه‌رێنی بن، چونكه‌ هێشتا په‌رله‌مان به‌گفتوگۆی تونده‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌یاسای هه‌ڵبژارنی خۆجێیی گیری خواردووه‌، هه‌رچه‌نده‌ توانیویه‌تی ده‌نگ له‌سه‌ر 46 مادده‌ی یاساكه‌ بدات، به‌ڵام 11 مادده‌ ماون كه‌ دیارترینیان ئه‌وه‌یه‌ چۆن هه‌ڵبژاردن له‌پارێزگای كه‌ركوكی جێناكۆكی نێوان پێكهاته‌كانی شاره‌كه‌ له‌ كورد‌و توركمان‌و عه‌ره‌ب بكرێت.

 

حه‌سه‌ن تۆران په‌رله‌مانتاری توركمان له‌سه‌ر پارێزگای كه‌ركوك به‌"نیقاش"ی وت "سێ هه‌فته‌ پێش واده‌ی ریفراندۆم گفتوگۆكان باش بوون‌و گه‌یشتینه‌ رێككه‌وتنێكی سه‌ره‌تایی له‌وباره‌یه‌وه‌، به‌ڵام قه‌یرانی ریفراندۆم درێژپێدانی گفتوگۆكانی دواخست‌و قه‌یرانی نێوان به‌غدا‌و هه‌ولێر هه‌مووانی سه‌رقاڵكرد".

 

وه‌كو بووه‌ته‌ نه‌ریتیش له‌وڵاتدا، كوتله‌ سیاسییه‌كان یاسایه‌كی نوێ بۆ هه‌ر هه‌ڵبژاردنێك داده‌ڕێژن، ماوه‌ی دوو مانگیشه‌ په‌رله‌مان پلان بۆ هه‌مواركردنی ئه‌م یاسایه‌ی ئێستای هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان داده‌نێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ تائێستا به‌دینه‌هاتووه‌.

 

ئاڵۆزترین كێشه‌ش هه‌ڵبژاردنی ئه‌ندامانی نوێیه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری كۆمسیۆنی هه‌ڵبژاردن دوای ئه‌وه‌ی مانگی رابردوو ماوه‌ی ئه‌م كۆمسیۆنه‌ی ئێستا كۆتایی هات، هه‌رچه‌نده‌ په‌رله‌مان له‌سه‌ره‌تای ئه‌مساڵه‌وه‌ لیژنه‌یه‌كی فه‌رعی بۆ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌ندامانی نوێی كۆمسیۆن پێكهێناوه‌، به‌ڵام لیژنه‌كه‌ تائێستا نه‌گه‌یشتووه‌ته‌ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی مه‌سه‌له‌كه‌.

 

فایه‌ق شێخ عه‌لی په‌رله‌مانتاری فراكسیۆنی "ره‌وتی مه‌ده‌نی" به‌ "نیقاش"ی وت "ناكۆكیه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كوتله‌ گه‌وره‌كان ده‌یانه‌وێت كاندید له‌ئه‌ندامانی خۆیان ده‌ستنیشان بكه‌ن بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كۆمسیۆن كه‌ پێویسته‌ سه‌ربه‌خۆ بێت، هاوكات چه‌ند په‌رله‌مانتارێك كه‌ منیش له‌وانه‌م هه‌وڵده‌ده‌ن ده‌سته‌یه‌كی دادوه‌ری كاروباری كۆمسیۆن به‌ڕێوه‌ببات تا بێگه‌ردی هه‌ڵبژاردن مسۆگه‌ر بكرێت".

 

هه‌روه‌ها وتیشی "هه‌موو ئه‌و كاندیدانه‌ی لیژنه‌ فه‌رعییه‌كه‌ ده‌ستنیشانیكردوون سه‌ر به‌حزبه‌ گه‌وره‌كانن، له‌پشتی په‌رده‌وه‌ رێككه‌وتوون له‌سه‌ر دابه‌شكردنی هه‌ر نۆ كورسیه‌كه‌ی‌و پێشنیارێك ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ زیاتر له‌ 100 په‌رله‌مانتار پێشكه‌شیان كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دادگای باڵای فیدراڵی چه‌ند دادوه‌رێك بۆ به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردن ده‌ستنیشان بكات".

 

به‌وته‌ی به‌رپرسێكی باڵای كۆمسیۆنی هه‌ڵبژاردن، نه‌بوونی یاسای هه‌ڵبژاردن‌و ده‌ستنیشان نه‌كردنی كۆمسیۆن هه‌ڕه‌شه‌ی بۆ دواخستنی هه‌ڵبژاردن دروستكردووه‌، چونكه‌ پێویسته‌ به‌لانی كه‌مه‌وه‌ شه‌ش مانگ به‌ر له‌واده‌ی هه‌ڵبژاردن ئه‌م دوو مه‌سه‌له‌یه‌ یه‌كلابكرێنه‌وه‌ ئه‌گینا پابه‌ندبوون به‌ واده‌ ده‌ستوورییه‌كه‌ی زه‌حمه‌ته‌.

 

ئه‌و به‌رپرسه‌ له‌گفتوگۆیه‌كدا له‌گه‌ڵ "نیقاش" كه‌ مه‌رجی ئه‌وه‌ی هه‌بوو ئاماژه‌ به‌ناوه‌كه‌ی نه‌درێت، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی لێداوندانی نییه‌، وتی "نوێكردنه‌وه‌ی تۆماری ده‌نگده‌ران‌و كڕینی پێداویستییه‌كانی ئه‌نجامدانی ده‌نگدان‌و ئاماده‌كردنی شێوازی كارتی ده‌نگدان پێویستیان به‌وه‌یه‌ ئه‌و یاسایه‌ بزانین كه‌ هه‌ڵبژاردنی پێ به‌ڕێوه‌ده‌چێت، ئه‌گه‌ر ململانێ سیاسییه‌كان وه‌ك خۆیان به‌رده‌وام بن ئه‌وا بێگومان هه‌ڵبژاردن له‌مه‌ترسیدایه‌".

 

چه‌ند یاسایه‌كی ستراتیژی دواخراو

ئه‌م په‌رله‌مانه‌ی ئێستا ته‌نیا شه‌ش مانگی له‌به‌رده‌مدا ماوه‌ بۆ ته‌واوبوونی ماوه‌كه‌ی كه‌ وه‌ك بڕیاری لێدراوه‌ چوار ساڵه‌، پێده‌چێت كاتیش له‌به‌رژه‌وه‌ندی په‌رله‌مانتاراندا نه‌بێت بۆ په‌سه‌ندكردنی ئه‌و پرۆژه‌یاسا ستراتیژیانه‌ی ساڵانێكه‌ دواخراون‌و له‌بنه‌ڕه‌تدا په‌یوه‌ستن به‌و ململانێیه‌ی له‌نێوان حكومه‌تی فیدراڵی له‌به‌غدا‌و حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستاندا له‌ئارادان‌و ئه‌گه‌ر سیاسییه‌كان بیانتوانیایه‌ په‌سه‌ندیان بكه‌ن ئه‌وا كاره‌كان نه‌ده‌گه‌یشتنه‌ ئه‌و ئاڵۆزییه‌ی ئێستای نێوان به‌غدا‌و هه‌ولێر.

 

دیارترین ئه‌و یاسایانه‌ش بریتیه‌ له‌هه‌مواركردنی ده‌ستووری عێراق به‌ پێی مادده‌ی 142ی ده‌ستوور، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی شكستهێنانی ئه‌و هه‌نگاوه‌ ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی خوله‌كانی پێشووی په‌رله‌مانیش، به‌ڵام په‌رله‌مانی ئێستاش به‌رپرسیارێتی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ.

 

به‌پێی ئه‌رشیفی به‌ڵگه‌نامه‌كانی په‌رله‌مانی عێراق كه‌ له‌سایتی ئه‌لیكترۆنی ره‌سمی په‌رله‌ماندا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌، دیارترین ئه‌و خاڵه‌ ناكۆكانه‌ی كه‌ ئاسته‌نگ بۆ ته‌واوكردنی هه‌مواره‌ ده‌ستوورییه‌كان دروست ده‌كه‌ن بریتین له‌مادده‌ی 140ی تایبه‌ت به‌ ئاساییكردنه‌وه‌ی كه‌ركوك‌و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان‌و دابه‌شكردنی نه‌وت‌و سامان له‌نێوان پارێزگا‌و هه‌رێمه‌كان، ئه‌م كێشانه‌ش له‌كرۆكی ناكۆكی ئێستای نێوان به‌غدا‌و هه‌ولێردان.

 

هه‌روه‌ك یاسای پێكهێنانی "ئه‌نجومه‌نی فیدراڵی"یش هه‌یه‌ كه‌ هاوشێوه‌ی ئه‌نجومه‌نێكی پیرانی ته‌واوكه‌ری كاری په‌رله‌مان وایه‌ وه‌كو ئه‌نجومه‌نی پیران له‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كان یاخود ئه‌نجومه‌نی لۆرده‌كان له‌به‌ریتانیا به‌جیاوازی ده‌سه‌ڵات‌و شێوازی هه‌ڵبژاردنی ئه‌ندامه‌كانیانه‌وه‌.

 

له‌مادده‌ی 46ی ده‌ستووردا هاتووه‌ "ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان پێكدێت له‌په‌رله‌مان‌و ئه‌نجومه‌نی فیدراڵی" له‌كاتێكدا مادده‌ی 62 ده‌ڵێت "ئه‌نجومه‌نی فیدراڵی نوێنه‌رانی هه‌رێمه‌كان‌و ئه‌و پارێزگایانه‌ له‌خۆ ده‌گرێت كه‌ له‌هه‌رێمێكدا رێكنه‌خراون، پێكهاته‌‌و مه‌رجه‌كانی ئه‌ندامێتی‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌كان‌و هه‌موو لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانی به‌یاسایه‌ك رێكده‌خرێن به‌ده‌نگی زۆرینه‌ی دوو له‌سه‌ر سێی ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران".

 

په‌رله‌مان چووه‌ته‌ پێشبڕكێوه‌ له‌گه‌ڵ كات‌و ته‌نیا شه‌ش مانگی له‌به‌رده‌مدا ماوه‌ بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی یاساكانی هه‌ڵبژاردن‌و هه‌ڵبژاردنی كۆمسیۆنه‌ جێبه‌جێكاره‌كه‌ی، له‌كاتێكدا ته‌نگژه‌ی نێوان حكومه‌تی فیدراڵی‌و حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له‌هه‌ڵكشاندایه‌، هاوكات زانیارییه‌ دزه‌پێكراوه‌كانی پشت په‌رده‌ ده‌ڵێن دانوستان بۆ دواخستنی هه‌ڵبژاردنه‌كان‌و درێژكردنه‌وه‌ی كاری حكومه‌ت‌و په‌رله‌مان بۆ دوو ساڵی دیكه‌ له‌ئارادایه‌.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌