راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

مێژوو دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌
ململانێی مێژوویی شیوعی‌و ئیسلامیه‌كان سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌

موسته‌فا حه‌بیب
له‌نێو ئه‌و قه‌یرانه‌نه‌ی چه‌ند ساڵێكه‌ عێراق تێیاندا ده‌ژی، به‌م دواییانه‌ نیشانه‌كانی ململانێیه‌كی نوێ له‌نێوان شیوعیه‌كان‌و ئیسلامیه‌كاندا ده‌ركه‌وتوون‌و مێژووی‌ نیو سه‌ده‌ له‌مه‌وبه‌ر خۆی‌ دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌.
18.05.2017  |  به‌غدا
خۆپیشاندانی‌ خه‌ڵكی‌ به‌غدا له‌گۆڕه‌پانی‌ ته‌حریر دژی‌ نه‌بوونی‌ خزمه‌تگوزاری‌
خۆپیشاندانی‌ خه‌ڵكی‌ به‌غدا له‌گۆڕه‌پانی‌ ته‌حریر دژی‌ نه‌بوونی‌ خزمه‌تگوزاری‌

هه‌فته‌ی رابردوو گرووپێكی چه‌كداری نه‌ناسراو حه‌وت چالاكوانی مه‌ده‌نی گه‌نجی له‌شوێنی نیشته‌جێبوونیان له‌شوقه‌یه‌كی بچووكی ناوچه‌ی سه‌عدون له‌ناوجه‌رگه‌ی به‌غدای پایته‌خت رفاند، دوای سێ رۆژ وه‌زاره‌تی ناوخۆ رایگه‌یاند كه‌ به‌هه‌وڵی قاسم ئه‌عره‌جی وه‌زیر ئازادكراون، به‌ڵام سه‌یر له‌وه‌دایه‌ ئه‌و لایه‌نه‌ی ئاشكرا نه‌كرد كه‌ رفاندنه‌كه‌ی جێبه‌جێ كردووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش په‌نجه‌ی تۆمه‌ت بۆ گرووپه‌ شیعه‌كان درێژ ده‌كات، چالاكوانه‌كانیش له‌دوای ئازادكردنیان باسیان له‌وه‌ كردووه‌ كه‌ دووچاری ئه‌شكه‌نجه‌دان بوونه‌ته‌وه‌.

 

هه‌ندێك له‌و گه‌نجه‌ رفێندراوانه‌ سه‌ر به‌ حزبی شیوعی عێراقن كه‌ پشتیوانی خۆیشاندانانه‌كان ده‌كات بۆ داوای چاكسازی سیاسی له‌وڵاتدا ده‌كات، هه‌روه‌ها حزبی شیوعی رێبه‌رایه‌تی هاوپه‌یمانییه‌ك ده‌كات له‌چه‌ند رێكخراو‌و كه‌سایه‌تیه‌كی ناحكومی به‌ناوی "ره‌وتی مه‌ده‌نی" كه‌ داوای هێنانه‌ئارای ده‌وڵه‌تێكی مه‌ده‌نی ده‌كات.

 

مانگی رابردووش چه‌ند چه‌كدارێكی نه‌ناسراو به‌دوو بۆمب هێرشیان كرده‌ سه‌ر باره‌گای حزبی شیوعی له‌پارێزگای دیوانیه‌ی باشووری وڵات ئه‌ویش دوای چه‌ند سه‌عاتێك له‌وتنه‌وه‌ی چه‌ند دروشمێك له‌لایه‌ن خوێندكارانی زانكۆی شاره‌كه‌ له‌ دژی سه‌ردانه‌كه‌ی قه‌یس خه‌زعه‌لی سه‌ركرده‌ی بزووتنه‌وه‌ی "عه‌سائیبی ئه‌هلی حه‌ق" بۆ زانكۆكه‌ له‌میانی ئاهه‌نگێكدا كه‌ بۆ پشتیوانی هێزه‌كانی "حه‌شدی شه‌عبی" رێكخرابوو.

 

حزبی شیوعی میلیشیاكانی به‌وه‌ تۆمه‌تبار كرد كه‌ له‌پشت ئه‌و رووداوه‌وه‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی ناویان بهێنێت، هه‌رچه‌ندیش "عه‌سائیبی ئه‌هلی حه‌ق" به‌رپرسیارێتی خۆی له‌ رووداوه‌كه‌ ره‌تكرده‌وه‌، به‌ڵام كاته‌كه‌ی‌و روودانی له‌ پارێزگایه‌كی شیعه‌نشیندا دووپاتی ده‌كاته‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ك بوار بۆ گومان ناهێڵێته‌وه‌ كه‌ رووداوه‌كه‌ مۆركێكی سیاسی هه‌یه‌ به‌تایبه‌تی كه‌ یه‌كێك له‌و خوێندكارانه‌ی دروشمیان له‌دژی خه‌زعه‌لی وتوه‌ته‌وه‌ نزیكه‌ له‌ حزبی شیوعی.

 

چه‌ند رۆژێكه‌ له‌نێو عێراقیه‌كاندا شه‌ڕه‌قسه‌یه‌ك له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌نێوان دوو به‌ره‌دا له‌ئارادایه‌، یه‌كه‌میان ره‌خنه‌ له‌ حزبه‌ ئیسلامیه‌ فه‌رمانڕه‌واكان ده‌گرێت‌و  به‌رپرسیارێتی وێرانبوونی وڵات‌و خراپی بار‌و گوزه‌ران ده‌خاته‌ ئه‌ستۆیان، هاوكات به‌ره‌كه‌ی دیكه‌ لایه‌نی به‌رامبه‌ر به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كات كه‌ دژی ئاینی ئیسلامن‌و ده‌یانه‌وێت بێ باوه‌ڕی‌و بێ ئابڕوویی له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقیدا بڵاوبكه‌نه‌وه‌.

 

ئامرازه‌كانی ئه‌و شه‌ڕه‌ ئه‌لكترۆنیه‌ له‌گرته‌ی ڤیدیۆیی‌و وتار‌و بڵاوكراوه‌كان خاڵی نین له‌ گوتاری رق‌و كینه‌ئامێزی هه‌ردوولا، بۆ نموونه‌ چه‌ند گرته‌یه‌كی ڤیدیۆیی بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ كه‌ تێیاندا پیاوانی ئاینی به‌ زمانێكی توندڕه‌وانه‌ وتار ده‌ده‌ن‌و هێرش ده‌كه‌ن سه‌ر ئه‌وه‌ی ناوی ده‌نێن "هه‌ڵسوكه‌وتی نا ئه‌خلاقی" له‌لایه‌ن هه‌ندێك له‌گه‌نجه‌كانه‌وه‌، هه‌روه‌ها ده‌یان وتاریش بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ كه‌ هێرش ده‌كه‌نه‌ سه‌ر ره‌وتی مه‌ده‌نی له‌وڵات‌و به‌تایبه‌تیش حزبی شیوعی، به‌ره‌كه‌ی دیكه‌ش هه‌مان شت ده‌كات.

 

نه‌سیر كازم كه‌ یه‌كێكه‌ له‌چالاكوانانی مه‌ده‌نی‌و ماوه‌ی دوو ساڵه‌ به‌ به‌رده‌وامی به‌شداری له‌و خۆپیشاندانه‌ جه‌ماوه‌رییانه‌دا ده‌كات كه‌ داوای چاكسازی سیاسی ده‌كه‌ن، به‌"نیقاش"ی وت "هه‌ندێك حزبی ئیسلامی هه‌وڵ ده‌ده‌ن به‌ بێ باوه‌ڕی‌و به‌ باوه‌ڕنه‌بوون به‌ ئاین تۆمه‌تبارمان بكه‌ن تا ناوبانگمان بزڕێنن له‌به‌رده‌م رایگشتی عێراقدا".

 

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "راسته‌ چه‌ند كه‌سایه‌تیه‌كی دیاری حزبی شیوعی رێبه‌رایه‌تی خۆپیشاندانه‌كان ده‌كه‌ن، به‌ڵام ته‌نیا شیوعیه‌كان نین كه‌ خۆپیشاندان ده‌كه‌ن، چونكه‌ ده‌یان كه‌سایه‌تی‌و رێكخراوی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی هه‌ن به‌شداری خۆپیشاندان ده‌كه‌ن‌و ته‌نانه‌ت پیاوانی ئاینی سه‌ربه‌خۆشیان تێدایه‌، به‌ڵام پلانێك هه‌یه‌ بۆ له‌ناوبردنی خۆپیشاندانه‌كان له‌ڕێگه‌ی هه‌ڕه‌شه‌كردن له‌خۆپیشانده‌رانه‌وه‌، هه‌مووان ده‌زانن كێ حه‌وت چالاكوانه‌ گه‌نجه‌كه‌‌و پێش ئه‌وانیش ژنه‌ رۆژنامه‌نووس ئه‌فراح شه‌وقی رفاندووه‌، به‌ڵام كه‌س بوێری ئه‌وه‌ی نییه‌ تۆمه‌تباریان بكات".

 

ململانێیه‌كی مێژوویی

یاده‌وه‌ری عێراق یه‌كه‌م ململانێی نێوان شیوعیه‌كان‌و ئیسلامییه‌كان له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی رابردوودا ده‌گێڕێته‌وه‌ له‌دوای گۆڕانی رژێمی حوكم له‌ عێراق له‌ رژێمی پاشایه‌تیه‌وه‌ بۆ كۆماری له‌ ساڵی 1958دا به‌ڕیبه‌رایه‌تی چه‌ند ئه‌فسه‌رێكی سوپا به‌ سه‌ركردایه‌تی عه‌بدولكه‌ریم قاسم‌و به‌ پشتیوانیه‌كی گه‌وره‌ی حزبی شیوعی كه‌ ئه‌وكات به‌هێزترین‌و به‌ربڵاوترین حزب بوو له‌ وڵات‌و ناوچه‌ی عه‌ره‌بیدا.

 

له‌ ئه‌نجامی به‌رفراوانبوونی شه‌پۆلی شیوعی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقی‌و گه‌یشتنی به‌ پارێزگا گوندنشینه‌كانی باشووریشدا یه‌كه‌مین بیر له‌مێژوو مه‌زهه‌بی شیعه‌دا بۆ دامه‌زراندنی حزبێكی سیاسی له‌ شاری نه‌جه‌ف له‌دایك بوو كه‌ پێشتر به‌رهه‌ڵستی به‌شداری له‌ كاری سیاسیدا ده‌كرد، له‌ ساڵی 1960یشدا حزبی "ده‌عوه‌ی ئیسلامی" دامه‌زرا كه‌ له‌دوای ساڵی 2003 گه‌یشته‌ حوكم له‌ وڵاتدا.

 

ئه‌ده‌بیاتی حزبی "ده‌عوه‌ی ئیسلامی" ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌ ئامانجی سه‌ره‌كی حزبه‌كه‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هه‌ڵكشانی شه‌پۆلی به‌گوڕ‌وتینی شیوعی بووه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقی گرتبووه‌وه‌، ئه‌و كاته‌ش شیوعیه‌كانی عێراق جومگه‌كانی حوكمیان له‌ وڵاتدا كۆنترۆڵ كردبوو تا ئه‌و كاته‌ی حزبی "به‌عسی عه‌ره‌بی سۆشیالیست" له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی سیاسی عێراق ده‌ركه‌وت.

 

یه‌كێك له‌ دیارترین پیاوانی ئاینی شیعه‌ له‌و كاته‌دا موحسین حه‌كیم بوو (كه‌ باپیری عه‌ممار حه‌كیم سه‌رۆكی ئێستای ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامیه‌) یه‌كه‌م فه‌توای له‌ ساڵی 1961 دا ده‌ركرد كه‌ یه‌كه‌م فه‌توای ئاشكرایه‌ له‌ مه‌رجه‌عێكی شیعه‌وه‌ كاتێك وتی "بوونه‌ ئه‌ندام له‌ حزبی شیوعیدا رێگه‌پێدراو نییه‌ چونكه‌ ئه‌و كاره‌ بێ باوه‌ڕییه‌".

 

له‌گه‌ڵ گه‌یشتنی حزبی به‌عسیش به‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ساڵی 1963دا ململانێی نێوان شیوعیه‌كان‌و ئیسلامیه‌كان راوه‌ستا كاتێك حزبی به‌عس ده‌ستیكرد به‌ دژایه‌تیكردنی هه‌ردوولایان له‌پێناو ده‌ستگرتن به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدا، دوای چه‌ند ساڵێكش توانی حزبه‌ ركابه‌ره‌كان قه‌ده‌غه‌ بكات‌و عێراق كه‌وته‌ ژێر حوكمی یه‌ك حزبه‌وه‌.

 

ململانێكه‌ سه‌رله‌نوێ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌

دوای نیو سه‌ده‌ سه‌رله‌نوێ ململانێكه‌ له‌نێوان شیوعیه‌كان‌و ئیسلامیه‌كاندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ ئیسلامیه‌كان ده‌سه‌ڵاتیان كۆنترۆڵ كردووه‌ له‌ كاتێكدا شیوعیه‌كان‌و مه‌ده‌نیه‌كان نوێنه‌رایه‌تیه‌كی سیاسی به‌هێز‌و كاریگه‌ریان له‌ حكومه‌ت‌و په‌رله‌ماندا نییه‌.

 

جابر محه‌مه‌داوی كه‌ پیاوێكی ئاینیه‌ وانه‌ی مه‌زهه‌بی شیعه‌ ده‌ڵێته‌وه‌ له‌ نه‌جه‌ف به‌ "نیقاش"ی وت "گومانی تێدا نییه‌ كه‌ مه‌ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ی دیارده‌ی بێباوه‌ڕی له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه‌ وه‌ك ده‌رئه‌نجامێكی پێشبینیكراوی ده‌ركه‌وتنی داعش كه‌ كاری بۆ شێواندنی وێنه‌ی ئیسلام كرد، چه‌ند مانگێكه‌ تێبینی زیادبوونی ژماره‌ی گه‌نجه‌ بێباوه‌ڕه‌كانمان كردووه‌ كه‌ به‌ئاشكرا بیروباوه‌ڕه‌كانیان له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌‌و كار بۆ سووكایه‌تیكردن به‌ زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كه‌ن".

 

محه‌مه‌داوی دووپاتی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ مه‌رجه‌عیه‌تی باڵای ئاینی به‌ سه‌ركردایه‌تی عه‌لی سیستانی به‌توندی به‌كارهێنانی هێز له‌دژی هه‌ركه‌سێك به‌هۆی بیروباوه‌ڕه‌كانیه‌وه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام پیاوانی ئاینی دیكه‌‌و گرووپی چه‌كدار هه‌ن كه‌ گوتاره‌كانیان هاندان‌و رق‌وكینه‌ له‌خۆده‌گرێت كه‌ ئه‌وه‌ش قبوڵكراو نیه‌، هۆكاری ئه‌وه‌ش لاوازی حكومه‌ت‌و بێتواناییه‌تی له‌وه‌ی ته‌نیا چه‌ك له‌ده‌ستی ده‌وڵه‌تدا بهێڵێته‌وه‌.

 

ململانێی نوێی نێوان شیوعیه‌كان‌و ئیسلامیه‌كان له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی خۆپیشاندانه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ به‌رفراوانه‌كان بۆ داواكردنی چاكسازی سیاسی له‌ 31ی ته‌مموزی 2015دا ده‌ستیپێكرد، خۆپیشاندانه‌كانیش له‌لایه‌ن هاوپه‌یمانیه‌كی به‌رفراوانه‌وه‌ پشتیوانی كرا كه‌ حزبی شیوعی‌و چه‌ند چالاكوانێكی مه‌ده‌نی‌و رێكخراوی ناحكومی له‌خۆ گرتبوو، خۆپیشانده‌رانیش ئه‌وكات ئه‌و دروشمه‌یان به‌رزكردبووه‌وه‌ كه‌ حزبه‌ ئیسلامیه‌ فه‌رمانڕه‌واكانی نیگه‌ران كرد ئه‌ویش ده‌ڵێت "به‌ناوی ئاینه‌وه‌ دزه‌كانی دزییان لێكردین" واته‌ حزبه‌ ئیسلامیه‌كان ئاینیان وه‌ك هۆكارێك به‌كارهێنا بۆ دزیكردن له‌گه‌لی عێراق.

 

له‌یه‌كه‌م لێدوانی سیاسیه‌ ئیسلامیه‌كانیش له‌باره‌ی خۆپیشاندانه‌كانه‌وه‌، نوری مالیكی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشوو هۆشداری دا‌و وتی: "هه‌ندێك ده‌یانه‌وێت خۆپیشاندانه‌كان بدزن بۆئه‌وه‌ی رێچكه‌كه‌ی بگۆڕن له‌دژی ئاین‌و پیاوانی ئاینی‌و مه‌رجه‌عه‌ ئاینیه‌كان‌و بزووتنه‌وه‌ ئیسلامیه‌كان".

 

هاوكات گرووپه‌ شیعه‌كان له‌وانه‌ش "عه‌سائیبی ئه‌هلی حه‌ق" هه‌وڵیاندا خۆپیشاندانه‌كان په‌رت بكه‌ن له‌ڕێی راگه‌یاندنی به‌شداریكردنیان تێیدا، له‌و رووه‌شه‌وه‌ قه‌یس خه‌زعه‌لی سه‌ركرده‌ی بزووتنه‌وه‌كه‌ له‌وته‌یه‌كی ته‌له‌فزیۆنیدا پێكهێنانی "حه‌شدی شه‌عبی مه‌ده‌نی" راگه‌یاند ئه‌ویش هه‌مان ئه‌و ناوه‌یه‌ له‌و گرووپه‌ شیعانه‌ نراوه‌ كه‌ له‌دژی داعش ده‌جه‌نگن له‌گه‌ڵ زیادكردنی ناوی "مه‌ده‌نی" له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئامانجه‌كانی سه‌ربازی نین.

 

پاش چه‌ند مانگێكی كه‌میش له‌ده‌ستپێكردنی خۆپیشاندانه‌كان له‌ ته‌مموزی 2015دا ژماره‌ی خۆپیشانده‌ران به‌شێوه‌یه‌كی زۆر كه‌میكرد‌و وای لێهات كاریگه‌ریان نه‌مێنێت، تا ئه‌و كاته‌ی موقته‌دا سه‌دری سه‌ركرده‌ی ره‌وتی سه‌دری شیعه‌ له‌ نیسانی 2016دا هه‌مووانی سه‌رسام كرد كاتێك داوای له‌سه‌دان هه‌زار له‌ لایه‌نگرانی كرد به‌شداری له‌ خۆپیشاندانه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كاندا بكه‌ن‌و بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ رووداوێكی مێژووییدا كه‌ له‌ یادی عێراقییه‌كان ناچێت، هه‌ڵیانكوتایه‌ سه‌ر ناوچه‌ی سه‌وز‌و بینای په‌رله‌مان، ئیتر له‌و كاته‌وه‌ هاوپه‌یمانیه‌كی ده‌گمه‌ن هاته‌ئاراوه‌ له‌نێوان بزووتنه‌وه‌یه‌كی ئیسلامی شیعه‌‌و بزووتنه‌وه‌یه‌كی مه‌ده‌نیدا كه‌ هه‌ڵگری بیروباوه‌ڕی عه‌لمانیه‌ت‌و ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نیه‌.

 

له‌م رۆژانه‌دا خۆپیشاندانه‌كان له‌هه‌ر كاتێكی تر به‌هێزتر بوون‌و هه‌موو رۆژانێكی  هه‌ینی به‌هه‌زاران كه‌س له‌ ناوه‌ڕاستی گۆڕه‌پانی ته‌حریر كۆده‌بنه‌وه‌‌و بوونه‌ته‌ هێزێكی كاریگه‌ر له‌ ژیانی سیاسیدا، بۆ نموونه‌ش هه‌فته‌ی رابردوو په‌رله‌مان هه‌وڵیدا ده‌نگ له‌سه‌ر یاسای "رێكخستنی ئازادی بیروڕا‌و خۆپیشاندانی ئاشتیانه‌" بدات، به‌ڵام په‌رله‌مانتاره‌كان به‌هۆی ئه‌و گوشاره‌ جه‌ماوه‌ریه‌ زۆره‌وه‌ لێی پاشگه‌زبوونه‌وه‌.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌