راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

مالیكی له‌به‌رامبه‌ر سه‌در
ناكۆكی‌ خۆ به‌خۆی‌ شیعه‌ له‌كوڵاندایه‌

موسته‌فا حه‌بیب
جموجۆڵێكی سیاسی له‌نێو شیعه‌دا له‌پشتی په‌رده‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌چێت بۆ گۆڕینی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان به‌ده‌ر له‌هه‌ڵبژاردن، چونكه‌ سه‌رله‌نوێ ململانێی كۆن‌و نوێی نێوان مالیكی‌و سه‌در له‌ئاسۆدا ده‌ركه‌وتووه‌ته‌وه‌.
5.01.2017  |  به‌غدا
لایەنگرانی موقتەدا سەدر
لایەنگرانی موقتەدا سەدر

مانگی رابردوو نوری مالیكی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشوو سه‌ردانی پارێزگاكانی باشووری عێراق (میسان، به‌سره‌، ناسریه‌)ی كرد، به‌ڵام شتێكی چاوه‌ڕواننه‌كراو بوو كه‌ بینی هه‌زاران كه‌س له‌لایه‌نگرانی سه‌ركرده‌ی شیعی موقته‌دا سه‌در خۆپیشاندانی له‌دژ ده‌كه‌ن‌و ده‌یانیان هه‌ڵیانكوتایه‌ سه‌ر یه‌كێك له‌و هۆڵانه‌ی مالیكی به‌نیاز بوو وته‌كه‌ی تێدا پێشكه‌ش بكات، هێزه‌ ئه‌منیه‌كانیش ناچار بوون رێوڕه‌سمه‌كه‌ هه‌ڵبوه‌شێننه‌وه‌، دوای ئه‌وه‌ش مالیكی هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌نجامدانی ئۆپراسیۆنێكی سه‌ربازی له‌دژی لایه‌نگرانی موقته‌دا سه‌در كرد بۆ ته‌مبێكردنیان.

 

ناكۆكی نوێی نێوان ئه‌م دوو ركابه‌ره‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ململانێیه‌كی سیاسی شاراوه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌نجومه‌نی ئه‌و نۆ پارێزگایه‌ی له‌ساڵی 2013دا دامه‌زران له‌میانی یه‌كه‌م دابه‌شبوونی ره‌سمی شیعه‌ له‌پرۆسه‌ی سیاسی له‌دوای ساڵی 2003وه‌، بۆیه‌ حزبه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی شیعه‌ دابه‌ش ببوون به‌سه‌ر دوو لایه‌ندا، یه‌كه‌میان هاوپه‌یمانی ده‌وڵه‌تی‌ یاسای به‌سه‌ركردایه‌تی مالیكی له‌خۆگرتبوو، دووه‌میشیان هه‌ردوو سه‌ركرده‌ی لاو عه‌ممار حه‌كیم‌و موقته‌دا سه‌دری له‌خۆگرتبوو كه‌ نوێنه‌رایه‌تی نه‌وه‌ی نوێی ئیسلامی سیاسی شیعه‌ ده‌كه‌ن.

 

له‌یه‌كه‌م كاردانه‌وه‌ی مالیكیشدا به‌رامبه‌ر به‌سه‌در به‌هۆی ئه‌و سووكایه‌تیه‌ی له‌لایه‌ن خۆپیشانده‌رانه‌وه‌ له‌باشووری وڵات دووچاری هات، فه‌رمانی دایه‌ ئه‌ندامانی حزبه‌كه‌ی له‌ئه‌نجومه‌نی پارێزگای به‌غدا كه‌ لێپرسینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ عه‌لی ته‌میمی پارێزگارو ئه‌ندامی دیاری ره‌وتی سه‌در بكه‌ن، دوای ئه‌وه‌ش هه‌ڵمه‌تێك بۆ ناوزڕاندنی عه‌لی ده‌وای پارێزگاری میسان سه‌ریهه‌ڵدا كه‌ ئه‌ویش ئه‌ندامێكی دیاری ره‌وتی سه‌دره‌.

 

فازڵ شوێلی ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای به‌غدا كه‌ سه‌ر به‌ ره‌وتی سه‌دره‌ به‌ "نیقاش"ی وت "لێپرسینه‌وه‌ی پارێزگاری به‌غدا له‌م كاته‌دا سیاسیه‌و پیشه‌ییانه‌ نیه‌، ئه‌وانه‌ له‌كوێ بوون له‌چه‌ند مانگی رابردوودا؟ بۆچی له‌م كاته‌دا ده‌یانه‌وێت لێپرسینه‌وه‌ له‌پارێزگار بكه‌ن؟".

 

هه‌روه‌ها وتی "هاوپه‌یمانی نێوان ره‌وتی سه‌درو كوتله‌كانی دیكه‌ هێشتا به‌هێزه‌و زۆرینه‌ی له‌ناو ئه‌نجومه‌نی پارێزگادا هه‌یه‌و ده‌وڵه‌تی یاسا ناتوانێت پارێزگار له‌پۆسته‌كه‌ی لاببات".

 

به‌ڵام سه‌عد مه‌تڵه‌بی ئه‌ندامی ده‌وڵه‌تی یاسا كه‌ پرۆسه‌ی لێپرسینه‌وه‌ی پارێزگار به‌ڕێوه‌ده‌بات بۆ "نیقاش"ی دووپاتكرده‌وه‌ "پرۆسه‌ی لێپرسینه‌وه‌ی به‌رپرسان ده‌ستووری‌و یاساییه‌و ئه‌گه‌ر ره‌وتی سه‌در دڵنیایه‌ له‌پیشه‌ییبوونی پارێزگار، كه‌واته‌ بۆچی له‌لێپرسینه‌وه‌ ده‌ترسێت؟".

 

لێپرسینه‌وه‌كه‌ پشت به‌چه‌ند تۆمه‌تێك له‌دژی پارێزگار ده‌به‌ستێت له‌وانه‌ گه‌نده‌ڵی كارگێڕی‌و دارایی له‌چه‌ند پرۆژه‌یه‌كدا وه‌ك پرۆژه‌ی بنیاتنانی سیستمێكی ئه‌منی بۆ چاودێری جموجوڵی ئۆتۆمبێله‌كان له‌پایته‌خت، به‌ڵام پرۆژه‌كه‌ له‌دوای كۆكردنه‌وه‌ی پاره‌ له‌دانیشتووانی به‌غدا له‌كار وه‌ستا.

 

ده‌وڵه‌تی یاسا 20 ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای له‌كۆی 58 ئه‌ندام كۆكردووه‌ته‌وه‌و پێویستی به‌به‌ده‌ستهێنانی نیوه‌ی ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ هه‌یه‌ بۆ لابردنی پارێزگار له‌پۆسته‌كه‌ی.

 

چه‌ند رۆژێك دوای ئه‌وه‌ش عه‌لی ده‌وای پارێزگاری میسان رووبه‌ڕووی هه‌ڵمه‌تێكی ناوزڕاندن له‌لایه‌ن ئه‌ندامانی ده‌وڵه‌تی یاساوه‌ بووه‌وه‌و به‌وه‌ تۆمه‌تباریان كرد كه‌ له‌كاتی سه‌ردانه‌كه‌ی مالیكی بۆ شاره‌كه‌ له‌سه‌ره‌تای مانگی رابردوودا خۆپیشاندانی له‌دژی رێكخستووه‌و رێگه‌ی پێنه‌دراوه‌ كۆنگره‌یه‌ك بۆ شێخانی عه‌شیره‌ته‌كانی لایه‌نگری ده‌وڵه‌تی یاسا رێكبخات، به‌ڵام عه‌لی ده‌وای پارێزگار ئه‌و تۆمه‌تانه‌ی ره‌تكرده‌وه‌و رایگه‌یاند له‌دادگا داوا له‌دژی چه‌ند ئه‌ندامێكی ده‌وڵه‌تی‌ یاسا تۆمارده‌كات.

 

ململانێ سیاسیه‌كه‌ گوێزرایه‌وه‌ بۆ پارێزگای به‌سره‌ كه‌ ماجد نه‌سراوی پارێزگار رێبه‌رایه‌تی ده‌كات‌و سه‌ر به‌ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامییه‌ به‌سه‌رۆكایه‌تی عه‌مار حه‌كیم هاوپه‌یمانی سه‌ره‌كی ره‌وتی سه‌در له‌دژی مالیكی، ئه‌ویش كاتێك ئه‌حمه‌د سلێتی سه‌رۆكی لیژنه‌ی دارایی ئه‌نجومه‌نی پارێزگا‌و ئه‌ندامی ده‌وڵه‌تی‌ یاسایه‌ داوای له‌نه‌سراوی كرد ئه‌و گرێبه‌سته‌ داراییانه‌ ئاشكرا بكات كه‌ پارێزگا ئیمزای كردوون.   

 

له‌به‌رامبه‌ریشدا ره‌وتی سه‌در به‌هه‌مان شێوه‌ وه‌ڵامی هه‌وڵه‌كانی ده‌وڵه‌تی‌ یاسای دایه‌وه‌، كاتێك چه‌ند ئه‌ندامێكی ره‌وتی سه‌در ئاماده‌كاریان بۆ لێپرسینه‌وه‌ له‌عه‌قیل ترێحی پارێزگاری كه‌ربه‌لا ده‌ستپێكرد كه‌ سه‌ر به‌ده‌وڵه‌تی‌ یاسایه‌و له‌كه‌سه‌ نزیكه‌كانی مالیكیه‌.

 

له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ ماجد مالیكی ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای كه‌ربه‌لا له‌ده‌وڵه‌تی‌ یاسا ده‌ڵێت "ره‌وتی سه‌در ده‌یه‌وێت لێپرسینه‌وه‌ له‌پارێزگار بكات وه‌ك وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌ك بۆ پرۆسه‌ی لێپرسینه‌وه‌ی عه‌لی ته‌میمی پارێزگاری به‌غدا". هه‌روه‌ها وتی "ره‌وتی سه‌در شكست ده‌هێنێت له‌لابردنی پارێزگای كه‌ربه‌لا له‌پۆسته‌كه‌ی، چونكه‌ ده‌نگی پێویستی له‌ناو ئه‌نجومه‌نی پارێزگادا نیه‌".

 

به‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كه‌مێك دواوه‌، ئه‌وا ئه‌و حزبه‌ شیعانه‌ی له‌دوای ساڵی 2003وه‌ چوونه‌ نێو هاوپه‌یمانێتیه‌كی یه‌كگرتوو بۆ زامنكردنی گرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵات، له‌دوای هه‌ڵبژاردنی خۆجێیی ساڵی 2013 وه‌ ئه‌و هاوپه‌یمانێتیه‌ به‌ره‌و هه‌ره‌سهێنان چوو، ئه‌نجومه‌نی هه‌ر نۆ پارێزگا شیعه‌كه‌ی ناوه‌ڕاست‌و باشووری وڵات (به‌سره‌، میسان، ناسریه‌، موسه‌نا، كه‌ربه‌لا، نه‌جه‌ف، واست، قادسیه‌، بابل) له‌نێوان هه‌ردوو به‌ره‌ ركابه‌ره‌كه‌دا پێكهاتن، مالیكی له‌لایه‌ك‌و سه‌درو حه‌كیمیش له‌لایه‌كی دیكه‌.

 

ساڵی دواتریش ناكۆكییه‌كانی نێوان هه‌ردوو به‌ره‌كه‌ له‌هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی ساڵی 2014دا سه‌ریان هه‌ڵدایه‌وه‌ كاتێك سه‌در هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ حه‌كیم‌و حزبه‌ سوننه‌كاندا به‌ست له‌دژی مالكی‌و توانیان له‌ده‌سه‌ڵات دووری بخه‌نه‌وه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئێستاو هاوكاری خۆی له‌حزبدا.

 

ئێستاش نێوه‌نده‌ سیاسی‌و ناوخۆیی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان سه‌رقاڵی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌ مه‌ترسیداره‌كه‌ن، كه‌ ئاینده‌ی ململانێی نێو ماڵی شیعه‌ له‌ پاش كۆتاییهاتنی داعش چی ده‌بێت؟

 

شه‌ڕی دژ به‌داعش به‌درێژایی دوو ساڵی رابردوو یارمه‌تیده‌ر بوو بۆ یه‌كخستنی گروپه‌ شیعه‌كان، به‌ڵام نزیكبوونه‌وه‌ی ئه‌و شه‌ڕه‌ له‌كۆتاییه‌كه‌ی مایه‌ی نیگه‌رانیه‌ سه‌باره‌ت به‌چاره‌نووسی سه‌دان هه‌زار جه‌نگاوه‌ری شیعه‌ پاش گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ شاره‌كانیان له‌باشووری وڵات كه‌ هه‌موویان سه‌ر به‌حزبی ركابه‌ره‌كانی سه‌ر گۆڕه‌پانی سیاسین.

 

له‌ماوه‌ی ساڵانی رابردووشدا هه‌ڵبژاردن یارمه‌تیده‌ربوو بۆ گه‌مارۆدانی ململانێی نێوان حزبه‌ شیعه‌كان له‌ڕێی سندوقه‌كانی ده‌نگدانه‌وه‌، به‌پێی ده‌ستووری عێراقیش ده‌بێت هه‌ڵبژاردنی خۆجێیی داهاتوو دوای چوار مانگی دیكه‌ ئه‌نجام بدرێت واته‌ له‌مانگی نیسانی 2017دا، به‌ڵام كۆمیسیۆنی هه‌لًبژاردن رایگه‌یاند كه‌ ناتوانێت هه‌ڵبژاردنی داهاتوو به‌ڕێوه‌ببات له‌به‌ر چه‌ند هۆكارێكی لۆجستی‌و سیاسی.

 

سێ سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ی عێراقیش (سه‌رۆكایه‌تی كۆمار، حكومه‌ت، په‌رله‌مان) له‌سه‌ر ئه‌وه‌ رێككه‌وتن كه‌ هه‌ڵبژاردن بۆ ساڵی 2018 دوابخرێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی داعش ده‌ستی به‌سه‌ر چه‌ند شارێكدا گرتووه‌ كه‌ دانیشتووانه‌كه‌یان ناتوانن به‌شداری ده‌نگدان بكه‌ن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ئاواره‌بوونی ملیۆنان كه‌س له‌شاره‌كان كه‌ ناتوانن به‌شداری هه‌ڵبژاردن بكه‌ن، هه‌روه‌ها سه‌رقاڵبوونی حكومه‌ت به‌شه‌ڕی دژ به‌توندڕه‌وان.

 

به‌ڵام ره‌نگه‌ دواخستنی هه‌ڵبژاردن ببێته‌ مایه‌ی ململانێی توندو ئه‌م جاره‌شیان به‌ئامرازی نا دیموكراتی‌و ره‌نگه‌ بگاته‌ ئاستی به‌كارهێنانی توندوتیژیش، هاوپه‌یمانی ده‌وڵه‌تی‌ یاسای نزیك له‌هێزه‌كانی حه‌شدی شه‌عبییش هه‌وڵی گۆڕینی ئه‌نجومه‌نی ئێستای پارێزگاكان ده‌دات به‌ر له‌هه‌ڵبژاردن، له‌كاتێكدا ره‌وتی سه‌درو ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامی هه‌وڵده‌ده‌ن پارێزگاری له‌بارودۆخی ئێستا بكه‌ن‌و ئه‌وانیش هه‌زاران جه‌نگاوه‌ریان هه‌یه‌.

 

پێشهاتی نوێش له‌سه‌ر ئاستی شیعه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و گروپه‌ چه‌كدارانه‌ی له‌دوای ساڵی 2014 بۆ بنبڕكردنی داعش پێكهێنران‌و شه‌ڕی سه‌ختیان كردووه‌و به‌ سه‌دان جه‌نگاوه‌ریان له‌ده‌ستداوه‌و توانیویانه‌ چه‌ندین شار ئازاد بكه‌ن، ئێستا هه‌ژموونێكی جه‌ماوه‌ری‌و خواستی سیاسیان هه‌یه‌و بوونه‌ته‌ ركابه‌ری ئه‌و حزبه‌ شیعیه‌ ته‌قلیدیانه‌ی ئاستی جه‌ماوه‌ریان پاشه‌كه‌شه‌ی زۆری كردووه‌، چونكه‌ ده‌نگده‌رانی شیعه‌ به‌رپرسیارێتی هه‌ژاری‌و بێكاری له‌شاره‌كانیان له‌دوای 2003وه‌ ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی ئه‌و حزبانه‌.

 

ته‌نیا شتی دڵنیاش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوو گرنگترین‌و مه‌ترسیدارترینیش ده‌بێت له‌ساڵی 2003وه‌، چونكه‌ یه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ له‌دوای داعش، هه‌روه‌ك ركابه‌ری له‌سه‌ر كورسی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان قورستر ده‌بێت له‌ركابه‌ری له‌سه‌ر كورسیه‌كانی په‌رله‌مان، چونكه‌ عێراق به‌ره‌و سیستمێكی لامه‌ركه‌زی ده‌چێت له‌ڕێی یاسای پارێزگاكانه‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌منی‌و سیاسی‌و كارگێڕی‌و ئابووری فراوانتر له‌حكومه‌تی به‌غدا به‌ده‌سه‌ڵاتدارانی خۆجێیی ده‌به‌خشێت.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌