راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

هەولێرو بەغدا تۆمەت دەگۆڕنەوە
ناوچە كێشە لەسەرەكان لەبەردەم گۆڕانكاریی نوێدان

بوشرا حەمدانی
خاوەندارێتی ناوچە كێشە لەسەرەكانی دیالە ئێستاشی لەگەڵدا بێت هەنگاو بۆ یەكلاكردنەوەی نەنراوەو لەبەرامبەر ئاسایی نەكردنەوەی بارودۆخیشیان، هەولێرو بەغدا هەر خەریكی تۆمەت گۆڕینەوەن.
15.09.2016  |  دیالە
مدينة خانقين ( :وێنه Shan Ali)
مدينة خانقين ( :وێنه Shan Ali)

لەگەڵ نزیكبوونەوەی ئەگەری كۆتایی هاتنی داعش، جارێكی تر باس‌و خواسی ناوچە كێشە لەسەرەكان گەرم دەبێتەوە، عەرەب‌و توركمان هێزە كوردییەكان تۆمەتبار دەكەن بەوەی سوودیان لەدەرفەتی داعش بینیوەو بەزەبری هێز دەستیان بەسەر ئەو ناوچانەدا گرتووە، لایەنی كوردیش لەگەڵ رەتكردنەوەی ئەو تۆمەتانە، خەتای ئاسایی نەكردنەوەی بارودۆخی ناوچە كێشە لەسەرەكان دەخاتە ئەستۆی حكومەتی عێراق، بەو پێیەی دەستور ساڵی 2007ی دیاریكردووە بۆ یەكلاكردنەوەی ئەو دۆسێیە.

 

ئەو ناوچانەی پارێزگای دیالە كە هەرێمی كوردستان پێی وایە خاكێكی كوردستانین پێكهاتوون لەشاری خانەقین (زۆرینەی دانیشتوانەكەی كوردی سوننەن)، هەروەها ناحیەی مەندەلی لەقەزای بەلدروزو شاری جەلەولا (زۆرینەی دانیشتوانەكەی عەرەبن)‌و سەعدیەش (دانیشتوانەكەی تێكەڵەیەكە لەعەرەب‌و توركمان)، لەگەڵ قەزای كفری (زۆرینەی دانیشتوانەكەی كوردن‌و ئەوەی دەمێنێتەوە لەعەرەب‌و توركمان پێكهاتوون).

 

هەموو ئەم ناوچانە گیرۆدەی دەستی ئەو گۆڕانە دیمۆگرافییەن كە رژێمی بەعس ئەنجامیدان، بەڵام لەدوای ساڵی 2003وە تا ئەمڕۆ دووچاری چەندین گۆڕانكاری هاتوون.

 

پارێزگای دیالە دەكەوێتە باكووری خۆرهەڵاتی بەغدای پایتەخت یەكێكە لەپارێزگا سنوورییەكان لەگەڵ ئێران‌و بەزنجیرە چیای حەمرین دەورە دراوە تا دەگاتە ناوچە سنوورییەكان.

 

رووبەری ئەم پارێزگایە كە ناوەندەكەی بەعقوبەیە (55 كلم باكووری خۆرهەڵاتی بەغدای پایتەخت) نزیكەی 77 هەزار كلم دەبێت‌و بەپێی دوایین ئاماری بەڕێوەبەرایەتی ئاماری پارێزگای دیالە ژمارەی دانیشتوانی پارێزگاكە گەیشتۆتە زیاتر لەملیۆنێك‌و 300 هەزار كەس.

 

بەپێی ئەو ئامارانە كە لەلایەنی كوردییەوە دان پیادانراو نییە، كورد لەقەزای جەلەولا رێژەی لەسەدا 25ی دانیشتوان پێكدەهێنن، لەكاتێكدا ژمارەی دانیشتوانی قەزای خانەقین رێژەی لەسەدا 15ی دانیشتوانی پارێزگاكە پێكدەهێنێت، هەرچی ژمارەی عەرەبی سوننەشە ئەوا دەگاتە رێژەی لەسەدا 40ی دانیشتوانی پارێزگاكە كە زۆربەیان لەبەعقوبەو میقدادیە (شارەبان)و جەلەولادا كۆبوونەتەوە.

 

عەباس توركمان كەركوكلی توێژەری كاروباری كەمینەكان بە"نیقاش"ی وت "گرنگترین ناوچەی جێناكۆك لەدیالە قەرەتەپەیە كە یەكێكە لەناحیە دەوڵەمەندەكانی سەر بەقەزای كفری‌و دەكەوێتە باشووری قەزاكە بەدووری 30 كلم‌و نزیكەی 112 گوندیشی لەسەرە".

 

ئێستا ژمارەی دانیشتوانی قەرەتەپە نزیكەی 43 هەزار كەسە، توركمانەكان دەڵێن هەموو پاشماوە دێرینەكانی بەڵگەن لەسەر ئەوەی ناحیەكە توركمانیە، بۆ ئەوەش نموونەی ناوی گرد‌و رووبارەكان‌و عەشیرەتەكانی ناوچەكە‌و ئاش‌و خان‌و گوندەكانی سەر بەناحیەكە، وەكو تەرتەراو جیجان‌و چەندینی دیكە دەهێننەوە.

 

هەرچی خانەقینشیە كە دەكەوێتە سەر سنووری خۆرهەڵاتی پارێزگای دیالە ئەوا تێكەڵەیەك لە نەتەوەكانی تێدا دەژی‌و توركمان تا ساڵی 2003 زۆرینەبوون، ئەو كاتە ژمارەی دانیشتوانی 75 هەزار كەس بووە، بەڵام ئەمڕۆ ژمارەی دانیشتوانی زیاتر لە120 هەزار كەسە‌و كورد زۆرینە پێكدەهێنێت.

 

قەزای كفریش كە دەكەوێتە لای خۆرهەڵاتی كەركوك‌و هاوسنووری سلێمانی‌و مەندەلیەو لەخوار چیایەك لەدەشتێكی بەپیتدا لەدووری 160 كلم لەباكووری خۆرهەڵاتی بەغدا هەڵكەوتووە، یەكێكە لەو ناوچانەی لەكاتی جەنگی عێراق ئێراندا دووچاری وێرانكردن بووەتەوەو دانیشتوانەكەی كۆچیان كردووە بۆ چەند ناوچەیەكی جیاجیا، لەدوای ساڵی 2003 یش جارێكی تر دیمۆگرافیای ناوچەكە بەئاڕاستەی پێچەوانە گۆڕانی بەسەردا هاتەوە، چونكە ژمارەی دانیشتوانە كوردەكەی جارێكی تر زیادی كرد پاش گەڕانەوەی ئەو خێزانە كوردانەی لەبنەڕەتدا دانیشتووی ئەوێ بوون، هەروەها ئاوارەبوونی خێزانی دیكەی كورد بۆ قەزاكە.

 

ناوچەی سەعدیە كە لەباكوورەوە قەرەتەپەو قەرەخان‌و لەباشوورەوە شارەبان‌و لەخۆرهەڵاتەوە خانەقین‌و لەخۆرئاواشەوە رووباری دیالە دەوریان داوەو نزیكەی 160 كلم لەبەغداوە دوورەو زۆرینەی دانیشتوانەكەی لەتوركمانن.

 

ئێستا لەرووی سەربازییەوە فەرمانڕەوایی هەموو ئەو ناوچانە لەدەستی پێشمەرگەدان، بۆیە ئێستا لایەنی عەرەب‌و توركمان پێشمەرگە تۆمەتبار دەكەن بەگۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكە لەبەرژەوەندی كورد.

 

پارێزگای دیالە نموونەیەكی بچووككراوەی ئەو گۆڕانە دیمۆگرافیەیە كە لەعێراقدا لەئارادایە، هەروەك چۆن نموونەیەكی بچووكراوەی ناكۆكی نێوان دەسەڵاتدارانی هەرێم‌و بەغدایە.

 

كێشەی سەرەكی دیالەو ناوچە كێشە لەسەرەكانی تریش لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كە سەرەدەمی بەعس كورد لەو ناوچانە وەدەرنراون‌و عەرەب‌و توركمانیان خراونەتە شوێن، ئێستاش دەسەڵاتدارانی كوردستان بەرێگای جیاواز عەرەب‌و توركمانەكان وەدەردەنێن‌و كورد دەخەنەوە شوێنیان، هەردوو لایەنی ناكۆكییەكەش خۆیان بەهەق دەزانن، لەم ماوەیەی دوایشدا ناكۆكییەكی تر لەسەر ئەو ناوچانە دروست بووە كە ناكۆكی سوننەو شیعەیە.

 

بەپێی مادەی 140ی دەستوری عێراقی ئەبێت پاش ئاسایی كردنەوە لەراپرسی جەماوەریدا خاوەنێتی ئەو ناوچانە یەكلایی بكرێتەوە، بەڵام چەندین بەربەست كە بەپلەی یەكەم سیاسین، رێگر بوون لەجێبەجێكردنی سەرجەم بڕگەكانی، پێشتریش لیژنەی وەزاری تایبەت بەجێبەجێكردنی ماددەكە هەندێك لەبڕگەكانی جێبەجێ كردووە وەكو قەرەبووكردنەوەی بەشێكی زیانلێكەوتووان‌و ئاساییكردنەوەی بارودۆخی چەند ناوچەیەك، بەڵام گرنگترین بڕگەیان جێبەجێ نەكراوە كە ئەنجامدانی ریفراندۆمە سەبارەت بەچارەنووسی شارەكان چ بە مانەوەی لەچوارچێوەی ئیدارەی بەغدا یان وەرچەرخانی بۆئەوەی بچێتە چوارچێوەی ئیدارەی كوردیەوە.

 

سەرەڕای ناڕەزایی هەندێك فراكسیۆن‌و سەركردەی سوننەی شارەكە لەدەستوەردانەكانی حكومەتی هەرێم لەو ناوچانەی پێشمەرگەیان تێدایە، بەڵام زۆربەی دانیشتوانی ئەو ناوچانە لایەنگری ئەو بیرۆكەیە دەكەن كە بخرێتەوە سەر هەرێمی كوردستان تا كۆتایی بەكێشەكانی بێكاری‌و خراپبوونی گوزەران بهێنرێت كە هەموو ناوچەكانی پارێزگای دیالەی گرتۆتەوە.

 

عەبدوڵڵا حەسەن ئەندامی ئەنجومەنی قەزای خانەقین بە"نیقاش"ی وت "هاوڵاتیان لەهەموو ناوچەكانی دیالە لەهەوڵی خۆشگوزەرانی‌و خزمەتگوزاریدان كە حكومەتی هەرێمی كوردستانیش دەتوانێت ئەوە جێبەجێ بكات لەڕێی ئەزموونە سەركەوتووەكانی هەرێم لە12 ساڵی رابردوودا كە لەو ناوچانە پەیڕەوی كردووە".

 

ئەمە رێك ئەو بۆچوونەیە كە بۆ بەشێكی گرنگ لەخەڵكی ناوچەكە مایەی باوەڕ نییە، ئەوان پێیان وایە ئەو قەیرانەی بەم دواییە هەرێمی كوردستان تێی كەوتووە بەزۆر پێوەر نیشانەی "شكستی" ئەو دەسەڵاتە كوردییە دەردەخات، ئیتر چۆن هەوڵدەدرێت هەمان ئەزموون بۆ ناوچە كێشە لەسەرەكانیش بگوازرێتەوە.

 

هەرچەندە خەڵكی ناوچە كێشە لەسەرەكان هیوایایەكی ئەوتۆیان بەوە نییە حكومەتی هەرێم بەهانایانەوە بچێت‌و خزمەتگوزارییان بۆ دابین بكات، بەڵام بەهۆی ئەو دەردەسەرییەی تووشی هاتوون، هێشتا لەنێوان هەرێم‌و بەغدا، لایەنی هەرێم هەڵدەبژێرن.

 

رائید خەلیل جێگری سەرۆكی ئەنجومەنی خۆجێیی مەندەلی ئاماژە بەوە دەكات بەهۆی پرۆسەی گۆڕانی دیمۆگرافی لەسەر دەستی رژێمی پێشوو، هەروەها پەراوێزخستنیان لەلایەن حكومەتی ئێستا عێراقەوە، خەڵكی ناوچەكە داوا دەكەن بخرێنە سەر هەرێمی كوردستان.

 

رەنگە ناكۆكی سەبارەت بەخاوەندارێتی ناوچە كێشە لەسەرەكان لەدیالە ساڵانێكی دوورودرێژ بەردەوام بێت بەرلەوەی یەكلابكرێتەوە، تا ئەو كاتەش ئەو ناوچانە وەك كارتێكی گوشار دەبن كە سیاسیەكانی پارێزگاكە لەسوننەو شیعەو كورد لەدژی یەكتر بەكاری دەهێنن.

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌