راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

توڕه‌بوون له‌راپه‌ڕین
دوای‌ 25 ساڵ خه‌ڵكی‌ كوردستان په‌نجه‌ی‌ په‌شیمانی‌ ده‌گه‌زن

هونەر حەمەرەشید
ئه‌وانه‌ی‌ 25 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌هه‌رێمی‌ كوردستان راپه‌ڕینیان به‌رپا كرد، هه‌رگیز رۆژێك له‌خه‌یاڵی‌ ئه‌وه‌دا نه‌بوون له‌به‌شداری‌ ئه‌و رووداوه‌ مێژووییه‌ په‌شیمان ببنه‌وه‌.
17.03.2016  |  سلێمانی
سه‌ره‌تای‌ راپه‌ڕین له‌شاری‌ رانیه‌ (ده‌روازه‌ی‌ راپه‌ڕین) ده‌ستی‌ پێكرد، دیمه‌نێكی‌ ئه‌و رۆژه‌ ( :وێنه برووسکWikimedia Commons/)
سه‌ره‌تای‌ راپه‌ڕین له‌شاری‌ رانیه‌ (ده‌روازه‌ی‌ راپه‌ڕین) ده‌ستی‌ پێكرد، دیمه‌نێكی‌ ئه‌و رۆژه‌ ( :وێنه برووسکWikimedia Commons/)

سه‌ره‌تای‌ مانگی‌ ئازاری‌ ساڵی‌ 1991 خه‌ڵكی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌هاوكاری‌ هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ راپه‌ڕینیان دژی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ رژێمه‌كه‌ی‌ سه‌دام حسێن به‌رپاكردو بۆ یه‌كه‌مجار هه‌موو دام‌و ده‌زگاكانی‌ ئه‌و رژێمه‌ وه‌ده‌رنران‌و سه‌ره‌نجامه‌كه‌ی‌ پێكهێنانی‌ په‌رله‌مان‌و حكومه‌تی‌ كوردستانی‌ لێكه‌وته‌وه‌.

 

یه‌كه‌م هه‌نگاوی‌ راپه‌ڕین له‌رۆژی‌ 5ی‌ ئازاری‌ 1991 له‌قه‌زای‌ رانیه‌وه‌ (130كم باكوری‌ خۆرئاوای‌ سلێمانی‌) ده‌ستی‌ پێكرد‌و دوای‌ ئازادكردنی‌ سلێمانی‌‌و هه‌ولێرو دهۆك دوا قۆناغی‌ راپه‌ڕین ئازادكردنی‌ كه‌ركوك بوو كه‌ له‌رۆژی‌ 20ی‌ ئازاری‌ هه‌مانساڵ بۆ ماوه‌یه‌كی‌ كاتی‌ به‌ئه‌نجام گه‌یشت.

 

بۆیه‌كه‌مجار دوای‌ 25 ساڵ ئاستی‌ ناڕه‌زایی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان گه‌یشتووه‌ته‌ راده‌یه‌ك كه‌ خه‌ڵكێكی‌ زۆر په‌شیمانی‌ بۆ ئه‌نجامدانی‌ ئه‌و راپه‌ڕینه‌ ده‌رببڕن، چونكه‌ پێیان وایه‌ ئه‌وه‌ی‌ راپه‌ڕینی‌ له‌پێناودا كرا ئێستا دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌.

 

بۆنه‌ی‌ راپه‌ڕین ئه‌مساڵ له‌تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا بووه‌ باسێكی‌ گه‌رم، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ وه‌ك ساڵانی‌ رابردوو بۆ پیاهه‌ڵدان بێت، ئه‌مساڵ جۆرێك بوو له‌گاڵته‌كردن به‌ئامانجه‌كانی‌ راپه‌ڕین.

 

هێمن عه‌بدولقادر ده‌رونناس‌و یه‌كێك له‌كه‌سه‌ چالاكه‌كانی‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌هه‌رێمی‌ كوردستان، ئه‌مساڵ له‌یادی‌ راپه‌ڕیندا له‌فه‌یسبووك نوسیبووی‌ "ده‌ستكه‌وته‌كانی‌ راپه‌ڕین به‌شێوه‌یه‌ك بووه‌، كه‌ گراند ملینیۆم‌و رۆتانا‌و پاڵاس‌و دیڤان (ناوی‌ چه‌ند ئۆتێلێكی‌ به‌ناوبانگ‌و گرانبه‌های‌ شاره‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانن) بۆ ئه‌وان‌و ماڵ‌و منداڵه‌كانیان، عوسه‌ی كه‌ڵه‌شێرو زۆرابی مه‌تعه‌م‌و ئه‌حه‌ی گوڵه‌و شێره‌ی ته‌پڵ بۆ ئێمه‌ (چێشتخانه‌ میلییه‌كانی‌ كوردستان).

 

هه‌روه‌ها نووسیوییه‌تی‌ "له‌ده‌ستكه‌وته‌كانی‌ راپه‌ڕین: سه‌عاتی ماركه‌و چاكه‌ت‌و پانتۆڵی پۆلۆو تیشێرتی لاكۆست‌و كاله‌ی دیادۆرا بۆ ئه‌وان، سه‌عاتی ئاو و سه‌عاتی كاره‌باو جۆزه‌ی چوار ئه‌مپێڕی و لایت شه‌حن بۆ ئێمه‌، وه‌زیری‌و بریكاری وه‌زیر‌و په‌رله‌مانتاری‌و مدیر عامی‌و راوێژكاری‌و بۆ خۆیان‌و منداڵ‌و ناسیاوه‌كانیان، چه‌پڵه‌ لێدان‌و حه‌مله‌ی هه‌ڵبژاردن‌و په‌نجه‌ مۆركردن بۆ ئێمه‌".

 

هێمن هه‌روه‌ها نووسیوییه‌تی‌: "له‌دوای بیست‌و پێنج ساڵ له‌ڕاپه‌رین ئه‌وه‌ی كه‌ ماوه‌ته‌وه‌ له‌نێوان ئێمه‌و ئه‌واندا ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ده‌فته‌ری زه‌خت‌و شه‌كره‌ بۆ ئێمه‌و ده‌فته‌ری دۆلارو یۆرۆیش بۆ ئه‌وان‌و میحوه‌ری خازرو مه‌خموورو مه‌لا عه‌بدوڵا بۆ ئێمه‌، لاس فیگاس‌و له‌نده‌ن‌و پاریس بۆ ئه‌وان‌و منداڵه‌كانیان".

 

هێمن ئه‌مه‌ی‌ وه‌ك جۆرێك له‌به‌راورد نیشانداوه‌ بۆ ئه‌و جیاوازییه‌ چینایه‌تییه‌ی‌ له‌دوای‌ راپه‌ڕینه‌وه‌ له‌نێوان خه‌ڵكی‌ ئاسایی‌‌و به‌رپرسانی‌ حكومی‌‌و حیزبیدا دروستبوون‌و نوسیوێتی‌ "دڵنیام ئه‌وانه‌ی‌ من ده‌ینووسم رق‌و تووڕه‌یی ته‌نیا من نییه‌، به‌ڵكو رق‌و تووڕه‌یی به‌شێكی‌ زۆری‌ هاووڵاتیانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌، كه‌ دوای‌ 25 ساڵ بۆ ئێمه‌ هاتووه‌ته‌ به‌رهه‌م".

 

ته‌نیا هێمن نییه‌، له‌باره‌ی‌ راپه‌ڕینه‌وه‌ تووڕه‌یی خۆی‌ به‌نووسین ده‌ربڕیوه‌، به‌ڵكو ئه‌گه‌ر به‌خێرایی چاوێك بخشێنیت به‌لاپه‌ڕه‌ی‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، ئه‌وه‌ به‌ڕوونی‌ ئه‌وه‌ ده‌بینرێت، كه‌ خه‌ڵك له‌ڕاپه‌ڕین‌و له‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ش تووڕه‌یه‌ كه‌ راپه‌ڕین بۆی‌ به‌رهه‌مهێناون.

 

دیاری‌ خالید، كه‌ بڕوانامه‌ی‌ ماسته‌ری‌ هه‌یه‌ له‌مێژوو، سه‌باره‌ت به‌وه‌ی‌ بۆچی خه‌ڵكی گاڵته‌ به‌ڕاپه‌ڕین  پیرۆزییه‌كانی ده‌كه‌ن؟ ده‌ڵێت "كۆمه‌ڵێك هۆكاری هه‌یه‌، كه‌ به‌شێكی زۆری په‌یوه‌ندی به‌ به‌رپرسانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌وپێیه‌ی ئه‌وان دژی ده‌سه‌ڵاتێكی سته‌مكار، راپه‌ڕین كه‌چی خۆیان بونه‌ سته‌مكارو داپڵۆسێنه‌ر".

 

دیاری‌ خالید به‌"نیقاش"ی‌ وت "یه‌كه‌م چركه‌ی دوای راپه‌ڕین به‌رپرسانی كورد، ده‌ستیان كرد به‌كاری چه‌ته‌گه‌ری‌و تاڵانكردنی سه‌روه‌ت‌و سامانی سه‌رزه‌وی‌و ژێر زه‌وی وڵات، له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ش ده‌ستی ده‌ره‌كیان هێنایه‌ كوردستان".

 

به‌وته‌ی‌ ئه‌و شاره‌زایه‌ مێژووییه‌، ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی  ده‌ریده‌بڕێت‌و به‌چاوی كه‌م ته‌ماشای راپه‌ڕین ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌ راپه‌ڕین هیچ به‌رهه‌مێكی بۆ میلله‌ت نه‌بوو، ته‌نیا به‌رپرسان لێی سودمه‌ندبوون، هه‌روه‌ها له‌شاردا به‌عه‌قڵیه‌تێكی شاخ بیرده‌كه‌نه‌وه‌و له‌داموده‌زگاكانی حكومه‌ت حیزبایه‌تی ده‌كه‌ن.

 

په‌شیمانی‌ هه‌ڵگیرسێنه‌رانی‌ راپه‌ڕین

ئازاد كه‌ریم عه‌لی‌ ناسراو به‌"ئازاده‌ ره‌ش" پێشمه‌رگه‌ی‌ دێرین‌و یه‌كێك له‌هونه‌رمه‌ده‌ دیاره‌كانی‌ هه‌رێم یه‌كێك بوو له‌و كه‌سانه‌ی‌ له‌ناو شاری‌ سلێمانیدا رۆژی‌ 7ی‌ ئازار راپه‌ڕینیان به‌رپاكرد، ته‌نانه‌ت زۆرێك له‌وانه‌ی‌ مێژووی‌ راپه‌ڕینیان نوسیوه‌ته‌وه‌ ده‌ڵێن ئازاد یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ له‌شاری‌ سلێمانیدا ته‌قه‌ی‌ راپه‌ڕینی‌ كردووه‌.

 

ئازاده‌ ره‌ش به‌"نیقاش"ی‌ وت "راپه‌ڕین ئه‌و ئامانجانه‌ی‌ به‌دینه‌هێناوه‌، كه‌ بۆی‌ كرا، چونكه‌ ئێمه‌ راپه‌ڕین بۆ ئه‌وه‌ی‌ دیموكراسی‌ بۆ خه‌ڵك بێته‌ ئاراوه‌، هه‌روه‌ها راپه‌ڕین بۆ ئه‌وه‌ی‌ ژیانی‌ خه‌ڵك خۆشبێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ ئێستا ده‌یبینین، رێك پێچه‌وانه‌یه‌".

 

ئازاده‌ ره‌ش، نموونه‌ی‌ به‌پۆسته‌كه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ هه‌رێم هێنایه‌وه‌و باسی‌ له‌وه‌ كرد ئێستا لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان كێشه‌یان له‌سه‌ر پۆستێك بۆ دروستبووه‌و قه‌یرانی‌ سیاسی‌ له‌هه‌رێم دروستكردووه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر دیموكراسی‌ به‌دیبهاتایه‌، ئه‌وه‌ به‌دڵنیایی ئه‌و كێشانه‌ دروست نه‌ده‌بوو.

 

له‌رۆژی‌ 19ی‌ ئابی‌ ساڵی‌ رابردووه‌وه‌ بۆچوونی‌ جیاواز له‌سه‌ر پۆسته‌كه‌ی‌ مه‌سعود بارزانی‌ سه‌رۆكی‌ هه‌رێم دروستبووه‌، لایه‌نه‌ سیاسییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ هه‌رێم جگه‌ له‌پارتی‌ ده‌ڵێن ماوه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ كۆتایی‌ هاتووه‌، پارتی‌ دیموكراتیش پشتی‌ به‌بڕیارێكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ شورا به‌ستووه‌ كه‌ مانه‌وه‌ی‌ بارزانی‌ له‌پۆسته‌كه‌یدا به‌یاسایی‌ ناوده‌بات.

 

ئازاده‌ ره‌ش ده‌شڵێت "یه‌كه‌م رۆژی‌ راپه‌ڕین خۆم‌و هاوڕێكانم سه‌رپه‌رشتی‌ راپه‌ڕینمان ده‌كرد، به‌جۆش‌و خرۆشێكی‌ زۆره‌وه‌ ئه‌وه‌مان كرد، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌و جۆش‌و خرۆشه‌ به‌ئه‌مڕۆی‌ گه‌یاندین كه‌ هاووڵاتیان به‌هۆی‌ قه‌یرانه‌كانه‌وه‌ تووشی‌ ده‌یان كێشه‌و گرفت بوون".

 

له‌هه‌رێمی‌ كوردستان ته‌نیا قه‌یرانی‌ سیاسی نییه‌، به‌ڵكو ئێستا به‌هۆی‌ به‌رده‌وامی‌ كێشه‌كانی‌ نێوان هه‌ولێرو به‌غدا له‌سه‌ر نه‌وت‌و بودجه‌و دابه‌زینی‌ نرخی‌ نه‌وت‌و شه‌ڕی‌ داعش هه‌رێمی‌ كوردستان تووشی‌ قه‌یرانێكی‌ قووڵی‌ دارایی بووه‌.

 

بێستوون فایه‌ق په‌رله‌مانتاری‌ گۆڕان له‌كوردستان هه‌مان بۆچوونه‌كانی‌ ئازاده‌ ڕه‌ش دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێت "دیموكراسی هیشتا له‌كوردستان‌و به‌تایبه‌ت لای ئه‌وانه‌شی، كه‌ بانگه‌شه‌یان بۆ ده‌كرد له‌پێش راپه‌رین‌و له‌دوای راپه‌رینیش ته‌نیا وه‌ك دروشمێكی گه‌وره‌ی دوباره‌ ماوه‌ته‌وه‌و به‌رده‌وام به‌كار ده‌هێنریت".

 

بێستوون فایه‌ق به‌"نیقاش"ی‌ وت "راپه‌رین جیاوازی چینایه‌تی دروستكردووه‌، به‌شێوه‌یه‌ك چینێكی پاره‌داری زۆری دروستكردووه‌ كه‌ به‌ته‌واوی له‌چینه‌كانی تر جیاواز تر ده‌ژین، ئه‌مه‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ ئه‌و راپه‌ڕینه‌ خه‌ڵك كردی، بۆیه‌ ئامانجی راپه‌رین نه‌ك هه‌ر به‌دی نه‌هاتووه‌ بگره‌ ئامانج‌و دروشمه‌ دیاره‌كانی شۆڕش‌و شۆڕشگێره‌كان له‌پێش چاوی هه‌مومان وێرانكران".

 

ئه‌م بۆچوونه‌ له‌ناو زۆرێك له‌به‌شداربووانی‌ راپه‌ڕیندا باوه‌و باسی‌ ده‌كرێت، ته‌نانه‌ت له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج، كه‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ دێرینه‌و به‌شداری‌ كردووه‌ له‌راپه‌ڕینی‌ شاری‌ كه‌ركوك،  ده‌ڵێت "راپه‌ڕین ئه‌و ئامانجانه‌ی به‌دینه‌هێنا كه‌ پێشتر بووبووه‌ خه‌ونی ئێمه‌".

 

له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج، كه‌ ئێستا له‌رێگه‌ی‌ نووسینه‌كانییه‌وه‌ چاودێری‌ سیاسه‌تی‌ ده‌سه‌ڵات‌و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی‌ هه‌رێم ده‌كات، به‌"نیقاش"ی‌ وت "راپه‌ڕین نه‌ك جیاوازی چینایه‌تی، بگره‌ مافیایه‌كی ترسناكی‌ دروستكرد، كه‌مینه‌یه‌كی مافیایی به‌رداوه‌ته‌ زۆرینه‌یه‌ك، كه‌ یا چینی خواره‌وه‌ن، یان ناوه‌ند، ئه‌و مافیایه‌ خه‌ریكه‌ په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان سه‌ر له‌به‌ر ووردو خاش ده‌كات، ئه‌مه‌ له‌كێشه‌ی چینایه‌تی قورس تره‌".

 

شانازی‌ به‌ده‌ستكه‌وته‌كانی‌ راپه‌ڕینه‌وه‌

ئه‌گه‌ر چی‌ ئه‌مساڵ له‌یادی‌ راپه‌ڕیندا بێزارییه‌كی‌ زۆر له‌نێو خه‌ڵكیدا ده‌بینرا، به‌ڵام ژماره‌ی‌ ئه‌وانه‌ش كه‌م نین كه‌ پێیان وایه‌ راپه‌ڕین گه‌وره‌ترین وه‌رچه‌رخان بووه‌ بۆ خه‌ڵكی‌ كوردستان به‌دیوه‌ باشه‌كه‌یدا.

 

خه‌ڵكێكی‌ زۆر هه‌ن سه‌رسه‌ختانه‌ به‌رگری‌ له‌ده‌ستكه‌وته‌كانی‌ راپه‌ڕین ده‌كه‌ن‌و شانازی‌ پێوه‌ ده‌كه‌ن، باس له‌وه‌ش ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌گه‌ر راپه‌ڕین هیچی‌ نه‌كردبێت خه‌ڵكی‌ كوردستان له‌ده‌ست سه‌رسه‌ختترین رژێم ده‌رباز كردووه‌و ئازادی‌ هێناوه‌ته‌ به‌رهه‌م.

 

له‌تیف شێخ عومه‌ر ئه‌ندامی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ یه‌كێتی‌‌و به‌رپرسی‌ مه‌ڵبه‌ندی‌ سلێمانی‌ یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان نموونه‌ی‌ ده‌ستكه‌وته‌كانی‌ راپه‌ڕینی‌ به‌و هه‌موو ده‌زگا میدیایی‌و رێكخراوه‌ مه‌ده‌نیانه‌ هێنایه‌وه‌، كه‌ ئێستا له‌هه‌رێمی‌ كوردستان به‌شێوه‌یه‌كی‌ ئازاد كاری‌ خۆیان ده‌كه‌ن.

 

له‌تیف شێخ عومه‌ر به‌"نیقاش"ی‌ وت "ره‌نگه‌ به‌شێك له‌ئامانجه‌كانی‌ راپه‌ڕین به‌دینه‌هاتبێت‌و ده‌بێت كاری‌ زۆرتری‌ بۆ بكرێت، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی‌ راپه‌ڕین به‌كه‌م وه‌رده‌گرن كه‌سانێكن زوڵم‌و زۆری‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌عسیان نه‌دیوه‌، بۆیه‌ به‌و شێوه‌یه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن".

 

له‌هه‌مان رووه‌وه‌ ئارام ئه‌حمه‌د ده‌رونناس پێیوایه‌ ئه‌وه‌ی‌ رووده‌دات توڕه‌یی‌ خه‌ڵكه‌ له‌ده‌سه‌ڵات نه‌ك له‌دروشم‌و پیرۆزییه‌كانی‌ راپه‌ڕین، ئه‌وه‌ی‌ كه‌ خه‌ڵكیش ده‌یڵێن به‌رانبه‌ر به‌دروشم‌و ره‌مزه‌كانی‌ راپه‌ڕین، ته‌نیا ده‌ركردنی‌ تووڕه‌ییه‌كه‌یانه‌ به‌رانبه‌ر ده‌سه‌ڵات.

 

ئارام، كه‌ ماسته‌ری‌ له‌بواری‌ ده‌روونناسیدا هه‌یه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "لایه‌نی‌ ده‌روونی‌ مرۆڤ وایه‌، كاتێك به‌رانبه‌ر شتێك تووڕه‌ ده‌بێت‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ نابێت به‌سه‌ریدا، تووڕه‌ییه‌كه‌ی‌ به‌شتی‌ تر ده‌رده‌كات، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌زانستی‌ ده‌روونی‌ سه‌لمێنراوه‌و ئه‌وه‌ی‌ ئێستا ده‌چێته‌ ئه‌و چوارچێوه‌ زانستییه‌ ده‌رونییه‌وه‌".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌