راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

توندوتیژی‌‌و قه‌یرانی‌ ئابوری‌
ساڵی‌ 2015.. مۆته‌كه‌یه‌ك عێراقییه‌كان باجه‌كه‌یاندا

موسته‌فا حه‌بیب
عێراقییه‌كان ساڵێكی‌ تری‌ قورسیان تێپه‌ڕاند، توندوتیژی‌‌و راوه‌دونان‌و كۆچ‌و بێكاری‌ دیارترین سیماكانی‌ بوو، باجه‌كه‌ش ته‌نها خه‌ڵكی‌ عێراق دایان.
29.12.2015  |  به‌غدا
نازح عراقي يلون يده باللون الأحمر الذي يرمز للدم في إحدى المظاهرات ضد العنف ( :وێنه حيدر محمد علي )
نازح عراقي يلون يده باللون الأحمر الذي يرمز للدم في إحدى المظاهرات ضد العنف ( :وێنه حيدر محمد علي )

راسته‌ ناكۆكی‌ تایفی‌‌و نه‌ته‌وه‌یی‌‌و سیاسی‌ عێراقییه‌كانی‌ دابه‌شكردووه‌، به‌ڵام ده‌رده‌سه‌ری‌ ئه‌مساڵ بۆ هه‌موو عێراقییه‌كان وه‌ك یه‌ك قورس‌و پڕ زه‌حمه‌ت بوو.

 

له‌ناوچه‌ی‌ ریفاعی‌ شاری‌ ناسڕییه‌ی‌ خوارووی‌ عێراق، پیاوێكی‌ به‌ته‌مه‌ن له‌گه‌ڵ ژنی‌ كوڕه‌كه‌یی‌‌و سێ‌ كوڕه‌زاكه‌ی‌ له‌خانوویه‌كی‌ بچووكدا دانیشتووه‌، به‌یه‌كێك له‌دیواره‌كانه‌وه‌ وێنه‌ی‌ گه‌نجێك به‌به‌رگی‌ سه‌ربازییه‌وه‌ هه‌ڵواسراوه‌ كه‌ هێڵێكی‌ ره‌شی‌ پێوه‌یه‌، ئه‌وه‌ وێنه‌ی‌ كازم زه‌یدی‌ سه‌ربازی‌ سوپای‌ عێراقییه‌ كه‌ مانگی‌ كانوونی‌ دووه‌می‌ (2015) له‌شه‌ڕه‌كه‌ی‌ ئه‌نبار له‌دژی‌ داعش كوژرا.

 

باوكی‌ كازم پاش ئه‌وه‌ی‌ حه‌پی‌ شه‌كره‌كه‌ی‌ خوارد به‌"نیقاش"ی‌ وت "ساڵی‌ 2015 خراپترین ساڵی‌ هه‌موو ژیانم بوو تیایدا كوڕه‌كه‌مم له‌ده‌ستدا، كاتێك هاوڕێكانی‌ هاتن هه‌واڵه‌كه‌م پێبڵێن باوه‌ڕم نه‌كرد هه‌تا ته‌رمه‌كه‌یم بینی‌ له‌نێوان ده‌یان ته‌رمی‌ تر له‌یه‌كێك له‌سه‌ربازگه‌كان له‌به‌غدا".

 

ده‌شڵێت "دوای‌ تێپه‌ڕبوونی‌ یانزه‌ مانگ هێشتا ئه‌و برینه‌م ساڕێژ نه‌بووه‌، هه‌ر كه‌ ته‌ماشای‌ سێ‌ منداڵه‌كه‌ی‌و ژنه‌كه‌ی‌ ده‌كه‌م خه‌م دام ده‌گرێت‌و ته‌ندروستیم تێك ده‌چێت، به‌ڵام به‌شداری‌ به‌رده‌وامم له‌پرسه‌ی‌ سه‌ربازه‌ كوژراوانی‌ شه‌ڕه‌كان، بڕێك له‌خه‌مه‌كانم كه‌م ده‌كاته‌وه‌".

 

باوكی‌ كازم ره‌خنه‌ له‌حكومه‌ت ده‌گرێت به‌وه‌ی‌ گوێ‌ به‌كه‌سوكاری‌ سه‌ربازه‌ كوژراوه‌كان نادات، چونكه‌ له‌گه‌ڵ ژنی‌ كوڕه‌كه‌یدا چه‌ند مانگێكه‌ هه‌فتانه‌ ده‌چنه‌ فه‌رمانگا حكومییه‌كان تا شه‌هیدانه‌و خانه‌نشینی‌ كوڕه‌كه‌ی‌ وه‌ربگرێت، به‌ڵام هیچیان بۆ ناكه‌ن.

 

رۆژی‌ 21ی‌ ئه‌م مانگه‌ (كانوونی‌ یه‌كه‌می‌ 2015) وه‌زاره‌تی‌ به‌رگری‌ عێراق ئاماری‌ قوربانیانی‌ سوپای‌ له‌شه‌ڕی‌ داعشدا راگه‌یاند كه‌ تیایدا روونكراوه‌ته‌وه‌ 2649 ئه‌فسه‌رو سه‌رباز له‌مانگی‌ حوزه‌یرانی‌ ساڵی‌ 2014ه‌وه‌ كوژراون له‌گه‌ڵ برینداربوونی‌ 11230 ئه‌فسه‌رو سه‌رباز.

 

ئه‌وه‌ی‌ بڵاوكرایه‌وه‌ ته‌نها قوربانییه‌كانی‌ سوپا بوون، چونكه‌ هێشتا ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ كوژراوو بریندار هه‌یه‌ كه‌ فه‌رمانبه‌ری‌ وه‌زاره‌تی‌ ناوخۆن‌و ئه‌و وه‌زاره‌ته‌ ئاماره‌كه‌ی‌ رانه‌گه‌یاندوون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ حه‌شدی‌ شه‌عبی‌ هیچ له‌باره‌ی‌ قوربانییه‌كانیه‌وه‌ ناڵێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ روونه‌ كه‌ گۆڕستانه‌كانی‌ نه‌جه‌ف به‌رناكه‌ون، به‌و پێیه‌ی‌ به‌لای‌ شیعه‌كانه‌وه‌ باشترین شوێنه‌ بۆ ناشتنی‌ مردووه‌كانیان.

 

له‌چادرێك كه‌ لۆگۆی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ پێوه‌یه‌و رووبه‌ره‌كه‌ی‌ 10 مه‌تر ده‌بێت، حاته‌م فه‌هداوی‌ له‌گه‌ڵ دایكی‌‌و ژنه‌كه‌ی‌و دوان له‌منداڵه‌كانی‌ دانیشتووه‌، حاته‌م دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌پارێزگای‌ ئه‌نبار ئاواره‌ بوو، ئه‌و چادره‌یان پێدا.

 

حاته‌م‌و خێزانه‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر ده‌ستوری‌ سه‌ده‌كانی‌ ناوه‌ڕاست ده‌ژین، له‌شوێنێكی‌ دووره‌وه‌ به‌سه‌تڵ ئاو ده‌هێنن‌و ژنه‌كه‌ی‌ به‌دار چێشت لێده‌نێت‌و ده‌بێت ماوه‌یه‌كی‌ زۆریش ببڕن بۆ ئه‌وه‌ی‌ بگه‌نه‌ گه‌رماوو ئاوده‌ست كه‌ ژماره‌یان ته‌نها ده‌ دانه‌یه‌و بۆ سه‌دان خێزانی‌ ئاواره‌ داندراون.

 

حاته‌م به‌"نیقاش"ی‌ وت "ساڵی‌ 2015 مۆته‌كه‌یه‌كی‌ تۆقێنه‌ر بوو بۆ خۆم‌و خێزانه‌كه‌م، بڕوانه‌ ئێستا چۆن ده‌ژین، له‌گه‌ڵ باران باریندا چادره‌كه‌مان ده‌ڕوخێت‌و له‌گه‌رمای‌ هاوین‌و سه‌رمای‌ زستان نامان پارێزێت، منداڵه‌كانم به‌رده‌وام نه‌خۆشن".

 

حاته‌م بیری‌ خانووه‌ دووسه‌د مه‌ترییه‌كه‌ی‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڕه‌كی‌ ئه‌نده‌لوسی‌ شاری‌ ره‌مادی‌ تیای‌ ژیاوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و تاكسییه‌ی‌ بژێوی‌ ژیانی‌ پێ دابین كردووه‌، به‌ڵام پاش ئه‌وه‌ی‌ داعش شاره‌كه‌یانی‌ گرته‌ ده‌ست، خانوو ئۆتۆمبێل‌و ئه‌و پاره‌یه‌ی‌ كه‌ له‌بانكدا هه‌یبوو له‌ده‌ستی‌ چوون.

 

داعش له‌مانگی‌ ئایاری‌ رابردوه‌وه‌ به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ پارێزگاری‌ ئه‌نباری‌ به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ له‌نێویشیاندا شاری‌ رومادی‌ پایته‌ختی‌ پارێزگاكه‌، دوای‌ سێ‌ مانگ شه‌ڕكردن سوپاو چه‌كدارانی‌ عه‌شیره‌ته‌كان ، چه‌ند رۆژێك له‌مه‌وبه‌ر ئازادكردنی‌ رومادیان راگه‌یاند، ئیتر له‌چاوه‌ڕوانی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكه‌كه‌یدایه‌.

 

حاته‌م ده‌ڵێت "ئه‌مساڵ هه‌موو شتێكم له‌ده‌ستدا، ماڵه‌كه‌م وێرانكراو ئۆتۆمبێل‌و پاره‌كانم له‌بانك كه‌وتنه‌ ده‌ست داعش، چونكه‌ ئه‌وانه‌ی‌ شاره‌كه‌یان چۆڵكرد به‌لای‌ داعشه‌وه‌ به‌خیانه‌تكار ناسێنران، هه‌ندێجار كه‌ ژن‌و منداڵه‌كانم له‌ناو چادره‌كه‌دا ده‌بینم بێهیوا ده‌بم‌و تاقه‌تی‌ ژیانم نامێنێت، به‌هۆی‌ ئه‌م فشارانه‌وه‌ هه‌ندێ‌ له‌ئاواره‌كان خۆیان كوشتووه‌".

 

به‌پێی‌ دواهه‌مین راپۆرت كه‌ له‌لایه‌ن كۆمسیۆنی‌ باڵای‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ كاروباری‌ په‌نابه‌ران بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، ژماره‌ی‌ ئاواره‌كانی‌ عێراق به‌هۆی‌ توندوتیژییه‌وه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ سێ‌ ملیۆن‌و دوو سه‌د هه‌زار كه‌س، به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆریان له‌پارێزگای‌ ئه‌نباری‌ خۆرئاوای‌ عێراقه‌وه‌ن‌و ئێستا له‌شاره‌كانی‌ به‌غداو كه‌ركوك‌و هه‌رێمی‌ كوردستان ده‌ژین.

 

به‌ر له‌چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك ئه‌نوه‌ر جه‌رجیس كه‌ پیاوێكی‌ مه‌سیحی‌ دانیشتووی‌ به‌غدایه‌ له‌گه‌ڵ ژن‌و كچه‌كه‌یدا روویانكرده‌ نه‌مساو ئێستا له‌وێ‌ داوای‌ مافی‌ په‌نابه‌رێتیان كردووه‌ به‌هۆی‌ خراپی‌ بارودۆخی‌ ئه‌منییه‌وه‌، جه‌رجیس خانووه‌كه‌ی‌ له‌ناوچه‌ی‌ غه‌دیری‌ ناوه‌ندی‌ به‌غداو ئۆتۆمبێله‌كه‌ی‌و دوكانه‌كه‌ی‌ فرۆشتووه‌و ئێستا هیچ شتێكی‌ له‌عێراقدا نه‌ماوه‌.

 

ئه‌نوه‌ر له‌رێی‌ ته‌له‌فۆنه‌وه‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "به‌ناچاری‌ عێراقم جێهێشت، هه‌موو كه‌سوكارو دراوسێكانم چه‌ند ساڵێكه‌ رۆیشتوون، دژی‌ ئه‌وه‌ بووم مه‌سیحییه‌كان به‌غدا جێبهێڵن، چونكه‌ شاری‌ ئێمه‌یه‌و تیایدا ده‌ژین، به‌ڵام فشاری‌ ژن‌و كچه‌كه‌م ناچاریان كردم كۆچ بكه‌م".

 

به‌ر له‌چه‌ند ساڵێك كه‌نیسه‌ی‌ ئه‌و گه‌ڕه‌كه‌ی‌ ئه‌نوه‌ر تیای‌ ده‌ژیا یه‌كێك بوو له‌كه‌نیسه‌ قه‌ره‌باڵغه‌كان له‌رۆژانی‌ یه‌كشه‌ممه‌و جه‌ژن‌و بۆنه‌كاندا، به‌ڵام چه‌ند مانگی‌ رابردوو ته‌واو چۆڵ بوو ته‌نها رۆژانی‌ جه‌ژن ده‌رگاكانی‌ ده‌كرێته‌وه‌‌و ئێستا زیاتر بۆنه‌ی‌ ماڵئاوای‌ خێزانه‌ عێراقییه‌كانی‌ تیا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت.

 

ئه‌نوه‌ر ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌رگیز ساڵی‌ 2015ی‌ له‌بیر ناچێت‌و ده‌ڵێت "ئه‌و ساڵه‌ شوومه‌ بوو كه‌ وڵاتم تیا جێهێشت به‌بێ‌ گه‌ڕانه‌وه‌".

 

ئه‌نوه‌ر باش ورده‌كاری‌ ئه‌و ته‌قینه‌وه‌یه‌ی‌ بیر ماوه‌ كه‌ مانگی‌ ئه‌یلولی‌ رابردوو له‌نزیك ماڵه‌كه‌ی‌ ئه‌وان له‌ناوچه‌ی‌ غه‌دیر روویدا، به‌"نیقاش"ی‌ وت "چه‌ند مه‌ترێك دوور بووم له‌و دوو ئۆتۆمبێله‌ی‌ ته‌قینه‌وه‌، تائێستاش ده‌نگیان له‌گوێمدا ده‌زرنگێته‌وه‌، دیمه‌نێكی‌ ترسناك بوو ئه‌و هه‌موو كوژراوو برینداره‌ ببینیت، ژنه‌كه‌م لێم پاڕایه‌وه‌ كه‌ عێراق جێبهێڵین".

 

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ توندوتیژی‌ به‌رۆكی‌ هه‌موو خه‌ڵكی‌ به‌غدای‌ گرتووه‌ به‌بێ‌ جیاوازی‌ ئاین‌و تایفه‌، به‌ڵام مه‌سیحییه‌كان فشاری‌ زیاتریان له‌سه‌ر له‌لایه‌ن ئه‌و چه‌كدارانه‌وه‌ كه‌ ده‌یانه‌وێ‌ شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامی‌ بسه‌پێنن، له‌و پێناوه‌شدا دوكانه‌كانی‌ فرۆشتنی‌ خواردنه‌وه‌ كحولییه‌كان ده‌ته‌قێننه‌وه‌و ئه‌و یانانه‌ داده‌خه‌ن كه‌ ده‌یان ساڵه‌ مه‌سیحییه‌كان به‌مۆڵه‌تی‌ یاسایی‌ به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن.

 

كۆچی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات ته‌نها مه‌سیحییه‌كانی‌ نه‌گرته‌وه‌، به‌ڵكو بۆ موسوڵمانه‌كانیش به‌هه‌مان شێوه‌ بوو، هاوینی‌ رابردوو به‌سه‌دان هه‌زار عێراقی‌ له‌هه‌موو پێكهاته‌و تایفه‌كان له‌رێی‌ توركیاوه‌ روویانكرده‌ ئه‌وروپا، به‌ڵام حكومه‌تی‌ عێراقی‌ ئاماری‌ كۆچكردووانی‌ له‌به‌رده‌ستدا نییه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ نایاسایی‌ رۆیشتوون.

 

سامان خه‌لیل چه‌ند مانگێكه‌ چێشتخانه‌ بچوكه‌كه‌ی‌ له‌هه‌ولێر داخستووه‌و دایناوه‌ بۆ فرۆشتن، به‌ڵام كه‌س نییه‌ لێی‌ بكڕێت، چونكه‌ قه‌یرانی‌ ئابوری‌ هه‌رێمی‌ كوردستان سامان‌و سه‌دان هه‌زار كه‌سی‌ تری‌ كرده‌ قوربانی‌.

 

سامان به‌"نیقاش"ی‌ وت "قه‌یرانی‌ ئابوری‌ له‌هه‌ولێر زۆر كێشه‌ی‌ دروستكردووه‌، خه‌ڵكی‌ كه‌م ده‌هاتنه‌ چێشتخانه‌كه‌و به‌هۆی‌ كرێی‌ كرێكاره‌كان‌و باجه‌وه‌ زه‌ره‌رم ده‌كرد، بۆیه‌ دامخست، تائێستا كه‌س لێی‌ نه‌كڕیوم، خه‌ڵك له‌وه‌ ده‌ترسن پاره‌كه‌یان بخه‌نه‌ پرۆژه‌وه‌و پێیان باشه‌ جارێ‌ هه‌ڵیبگرن".

 

ژنه‌كه‌ی‌ سامان مامۆستایه‌و موچه‌ی‌ چوار مانگی‌ دوا كه‌وتووه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مساڵ چه‌ندین ناڕه‌زایی‌ له‌سه‌ر نه‌بوونی‌ موچه‌ هاته‌ ئاراوه‌، به‌ڵام حكومه‌تی‌ هه‌رێم هیچی‌ بۆیان نه‌كرد.

 

قه‌یرانی‌ ئابوری‌  ته‌نها هه‌رێمی‌ كوردستانی‌ نه‌گرتووه‌ته‌وه‌و بۆ هه‌موو ناوچه‌كانی‌ تری‌ عێراقه‌، به‌ڵام له‌سه‌ر هه‌رێمی‌ كوردستان قورستره‌، چونكه‌ به‌هۆی‌ ناكۆكی‌ نێوان به‌غداو هه‌رێم له‌سه‌ر دۆسێی‌ نه‌وت، حكومه‌تی‌ ناوه‌ند پاره‌ بۆ هه‌رێم نانێرێت.

 

رۆژی‌ 16ی‌ كانوونی‌ یه‌كه‌م په‌رله‌مانی‌ عێراق ده‌نگی‌ له‌سه‌ر بودجه‌ی‌ 2016 دا كه‌ بڕه‌كه‌ی‌ ده‌گاته‌ 85 ملیار دۆلار له‌گه‌ڵ كورتهێنانی‌ 24 ملیار دۆلار، ئه‌مه‌ش كه‌متره‌ له‌بودجه‌ی‌ هه‌ردوو ساڵی‌ پێش خۆی‌ به‌هۆی‌ دابه‌زینی‌ نرخی‌ نه‌ته‌وه‌ كه‌ ئابوری‌ عێراقی‌ خستووه‌ته‌ به‌رده‌م مه‌ترسی‌‌و حكومه‌تی‌ ناچار كردووه‌ په‌نا ببات بۆ بانكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌‌و كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ خه‌رجی‌‌و راگرتنی‌ دامه‌زراندنی‌ حكومی‌.

 

عێراقییه‌كان له‌كاتێكدا ماڵئاوایی‌ له‌ساڵی‌ 2015 ده‌كه‌ن كه‌ دنیایه‌ك یادگاری‌ ناخۆشیان له‌گه‌ڵیدا هه‌یه‌‌و قه‌یرانی‌ ئه‌منی‌‌و ئابوری‌‌و سیاسی‌ له‌هه‌موو شوێنێك به‌دوایانه‌وه‌، خه‌مه‌ گه‌وره‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌س گه‌شبین نییه‌ به‌ساڵی‌ داهاتوو، چونكه‌ چه‌ند ساڵێكه‌ عێراقییه‌كان ئه‌و وانه‌یه‌ فێربوون كه‌ ده‌ڵێت "ساڵ به‌ساڵ، خۆزگه‌م به‌پار".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌