راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

ساڵی‌ هه‌واڵه‌ ناخۆشه‌كان
هەرێمی‌ كوردستان بەهەگبەیەک قەیرانەوە پێشوازی لەساڵی نوێ دەکات

ئاڵا لەتیف
ئەم رۆژانە کوردستان دوا رۆژەکانی ساڵێکی پڕ لەقەیران بەڕێدەکات کە لەزۆر روەوە لەساڵی پێشوتری خۆی دەچوو، پێناچێ ساڵی داهاتوش دڵخۆشکەر بێت.
29.12.2015  |  سلێمانی
چه‌ند گه‌نجێك له‌سه‌ر شه‌قامی‌ مه‌وله‌وی‌ شاری‌ سلێمانی‌ ئاگریان كردووه‌ته‌وه‌ وه‌ك ناڕه‌زایی‌ ده‌ربڕینێك دژی‌ باری‌ گوزه‌ران‌و كێشه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ هه‌رێم، رۆژی‌ 10/10/2015 ( :وێنه Soran Ahmad)
چه‌ند گه‌نجێك له‌سه‌ر شه‌قامی‌ مه‌وله‌وی‌ شاری‌ سلێمانی‌ ئاگریان كردووه‌ته‌وه‌ وه‌ك ناڕه‌زایی‌ ده‌ربڕینێك دژی‌ باری‌ گوزه‌ران‌و كێشه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ هه‌رێم، رۆژی‌ 10/10/2015 ( :وێنه Soran Ahmad)

قوڵبونەوەی زیاتری ناکۆکییە سیاسی‌و قەیرانە ئابورییەکان، سەرباری شەڕی داعش، هەرێمی خستۆتە دۆخێکی چەقبەستوەوە کە لەوسەری تونێلەکە ساڵی نوێی ٢٠١٦ دەبینرێت بەهەمان بەرگی قەیرانەکانی ئەمساڵەوە.

 

هه‌رێمی‌ بێ‌ په‌رله‌مان

"پێویستە بگەڕێینەوە بۆ پێش دوانزەی مانگی ئۆکتۆبەر" ئەمە تەنها پێشنیازی لایەنە سیاسییەکان نییە بۆ ئاسایی کردنەوەی دۆخی سیاسی هەرێمی کوردستان، بەڵکو ئەمە هەمان ئەو رێكه‌وته‌شە کە وەک خاڵی دەستپێکی دوو قۆناغی سیاسی جیاواز سەیری دەکرێ.

 

بەر لەو كاته‌ لایەنە سیاسییە سه‌ره‌كییه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان (پارتی‌ دیموكرات، یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌، گۆڕان، یه‌كگرتوو، كۆمه‌ڵی‌ ئیسلامی‌) دوای نۆ کۆبونەوەی پێنچ قۆڵی دەربارەی پرسی سەرۆکایەتی هەرێم نەگەیشتبونە سازان، بەو هۆیەشەوە ئاڵۆزییەکانی هەرێم پێی نایە قۆناغێکی ترەوە. خۆپیشاندانی هاوڵاتیان دەستیپێکردو چەند بارەگایەکی پارتی دیموکراتی کوردستانیش لەناوچە جیاوازەکانی سەر بەپارێزگای سلێمانی سووتێندران.

 

بەهۆی ئەو بار گرژییەشەوە پێنج هاوڵاتی گیانیان لەدەستداو دەیانی دیکەش برینداربوون.

 

ئەو کۆبونەوە پێنچ قۆڵییانەش دوای ئەوە هات کە پەرلەمانی کوردستان لە 23ی حوزەیراندا خوێندنەوەی بۆ پڕۆژەکانی تایبەت بەهەمواری یاسای سەرۆکایەتی هەرێم کرد، ئەو رۆژە پارتی دیموکراتی کوردستان بایکۆتی دانیشتنەکەی کردو گرژی کەوتە نێوان لایەنەکان، لێرەشەوە گفتوگۆکان بۆ سازانی نیشتیمانی لەسەر ئەو پرسە دەستی پێکرد.

 

گەڕانەوە بۆ بەر لە ١٢ی ئۆکتۆبەر، واتە گەڕانەوە بۆ پێش ئەو رۆژەی کە تیایدا ڕێگری لەگەڕانەوەی سەرۆکی پەرلەمان کرا بۆ هەولێرو وەزیرەکانی بزوتنەوەی گۆڕان لەحکومەت دوورخرانەوە.

 

لەو کاتەوە پەرلەمان هیچ دانیشتنێکی دیکەی نەکردوە، چەند لایەنێکی دەرەکی‌و ناوخۆیی لەهەوڵدان بۆئەوەی لایەنە سیاسیەکان بچنەوە سەر مێزی گفتوگۆ، بەڵام هەوڵەکان بێ ئه‌نجام بوون.

 

د. رێبوار کەریم، مامۆستای زانستە سیاسییەکانی‌ زانكۆی‌ گه‌شه‌پێدانی‌ مرۆیی‌ له‌سلێمانی‌، ساڵی ٢٠١٥ ناودەنێت بەساڵی دەرکەوتنی تەواوی ناکۆکییەکانی نێوان هێزە کوردییەکان‌و دابەش بوونی تەواویش بەسەر دوو بەرە ئیقلیمی‌و نێودەوڵەتییەکەی روسیاو ئەمریکادا بەتایبەتی لەکۆتاییەکانی ئەمساڵدا.

 

رێبوار كه‌ریم ده‌ڵێ‌  "٢٠١٥ سەلماندی کە چانسی پێکەوەبوونی تا سەری ئێمە لاوازە."

 

دەربارەی پێشبینییەکانیش بۆ ٢٠١٦، د. رێبوار پێیوایە دوو شتی گرنگ لە ٢٠١٦دا چاوەڕێی کوردستان دەکات ئەوانیش سەر لەنوێ داڕشتنەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەرێگادایە کە کورد تائێستا خاوەنی ستراتیژیەتێکی روون نییە بۆی، هەروەها کێشەیەکی زۆری ئابوری روو لەهەرێم دەکات، چونکە بڕبڕەی پشتی داهاتەکەی نەوتەو ئەویش لەدابەزینی نرخدایە.

 

حكومه‌تی‌ قاسه‌ خاڵی‌

هاوشێوەی ساڵی رابردوو ئەمساڵیش قەیرانەکانی دارایی‌و دواکەوتنی موچەی فەرمانبەران درێژەی هەبوو، سەرباری قەرزە دەرەکییەکان‌و فرۆشتنی نەوت‌و داهاتی ناوخۆ، کەچی هێشتا هەرێم موچەی سێ مانگی فەرمانبەرەکانی قەرزارە کە نزیكەی ٧٠%ی بودجەی هەرێم بۆ پێدانی مووچە دەچێت.

 

بەرپرسە حکومییەکانی هەرێم قەیرانی دارایی بەمەترسیدارترین قەیرانی هەرێم‌و حکومەتەکەیان دەبینن‌و پێیانوایە "حكومەتی هەرێم ناتوانێت چیتر بەقەرزکردن خۆی له‌قەیرانی دارایی دەرباز بکات." وەک ئەوەی قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکی حكومه‌تی هه‌رێم (١ی‌ دیسه‌مبه‌ر٢٠١٥) له‌كۆنفرانسی نه‌وت‌و غازی هه‌رێم له‌له‌نده‌ن رایگەیاند.

 

بڕینی بەشه بودجەی هەرێم لەلایەن بەغداو شەڕی داعش‌و دابەزینی نرخی نەوت له‌بازاڕەكانی جیهاندا هێندەی تر قەیرانەکانی لەسەر هەرێم قوڵکردۆتەوە، ئەمە جگەلەوەی بەهۆی زۆری ئاوارەکانەوە، ژمارەی دانیشتوانی هەرێم بەڕێژەی ٣٠% زیادیکردوە.

 

بەشێوەیەکی گشتی هەرێم چەند بژاردەیەک بۆ تێپەڕاندنی ئەو قەیرانە ئابورییە تاقیدەکاتەوە کە دیارترینیان کەمکردنەوەی خەرجییەکانە.

 

ئەم دوو مانگەی کۆتایی ساڵ زیانی گەورەی ئابوریش بەر هەرێم کەوت بەهۆی راگرتنی گەشتە ئاسمانیەکانی هەرێم بەبڕیاری وەزارەتی گواستنەوەی عێراق (22ی تشرینی دووەمی 2015) بەپاساوی هەبوونی مەترسی لەسەر ئاسمانی هەرێم، بەهۆی ئاڕاستەكردنی مووشەكەكانی روسیا لەدەریای قەزوینەوە بەرەو سووریا.

 

ئەمە جگەلەوەی حکومەتی هەرێم لەبەرامبەر سکاڵایەکی دانا گازدا شکستی هێناو (٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥) دادگای لەندەن بۆ نێوبژیوانی نێودەوڵەتی بڕیاری کۆتایی لەبەرژەوەندی ئەو کۆمپانیایە دەرکرد، بەپێی بڕیارەکەش هەرێم دەبێت لەماوەی ٢٨ رۆژدا بڕی ملیارێک‌و 981 ملیۆن دۆلار بداتە کۆمپانیاکە، ئەمەش بەهۆی خەرجنەکردنی ئەو پسوڵانەی کە تایبەتن بەبەرهەمهێنانی غازی شلەوە.

 

لەئێستادا هەرێم کار لەسەر پێشخستنی‌ تواناکانی دەکات بۆئەوەی‌ لەکۆتایی‌ ٢٠١٦دا یەک ملیۆن بەرمیل نه‌وت لەرۆژێکدا هەناردە بکەن وەک ئەوەی ئاشتی هەورامی لەکۆنفرانسی نەوت‌و غازی لەندەندا ئاماژەی پێکرد.

 

عیزەت سابیر، ئەندامی لیژنەی دارایی لەپەرلەمانی کوردستان پێیوایە هیچ لەرەوشی ئابوری هەرێم لە ٢٠١٦دا ناگۆڕێت لەبەر چەند هۆکارێک ئەوانیش "دابەزینی نرخی نەوت کە سەرچاوەی سەرەکی داهاتی هەرێمە، هەرێم قەرزێکی زۆری لەسەرەو پێینادرێتەوە، سەرباری قەیرانە سیاسییەکە کە بێ بازاڕی دروست کردووەو جموجۆڵی بازرگانی کەم بۆتەوە لەسەر ئەم سێ بنەمایەش پێشبینی ناکەم ئابوری هەرێم گەشە بکات یان ئەنجامێکی باشتری هەبێت لە ٢٠١٦دا."

 

عیزه‌ت سابیر له‌لێدوانه‌كه‌یدا بۆ "نیقاش" چاکسازی راستەقینە بەتاکە رێگەی بەردەم هەرێم دەبینێ بۆ کۆتایی هێنان بەقەیرانەکە کە خۆی دەبینێتەوە لە"نەهێشتنی گەندەڵی‌و خەرجییە ناپێویستەکان‌و ئاوڕدانەوە لەپڕۆژەکانی چاکسازی".

 

شەڕی تاقه‌تپڕوكێنی‌ داعش

هەرێم لە ٢٠١٥دا لەشەڕی بەردەوامه‌، له‌و چوارچێوه‌یه‌دا هەنگاوی باشی نا بۆ ئازادکردنەوەی ئەو ناوچانەی کە کەوتبونە دەست ئەو گروپە کە دیارترینیان ئازدکردنەوەی قەزای شەنگال بوو لە(12ی تشرینی دووەم) دوای ئەوەی بۆماوەی پانزە مانگ بەدەست داعشەوە بوو.

 

بەپێی دواین راگەیاندراوی وەزارەتی پێشمەرگە لەدوای هێرشی داعش لە10ی حوزەیرانی 2014، هەزارو 288 پێشمەرگە كوژراون‌و حەوت هەزارو 544ی دیكەش برینداربوون، هاوكات 62 پێشمەرگەش بێ سەروشوێن‌ بوون.

 

جەبار یاوەر، ئەمینداری گشتی وەزارەتی پێشمەرگەی کوردستان، گەشبینە بەوەی لە ٢٠١٦دا بتوانرێت بەیەکجاری مەترسی "تیرۆری داعش" لەهەرێم و عێراق بەگشتی دوربخرێتەوە.

 

ئەو بەرپرسە سەربازییە به‌"نیقاش"ی‌ "داعش وردە وردە ناوچەکان لەدەستدەدات، کوژراوەکانی زیاد دەکات‌و چەکی کەمتر پێماوە، لەرووی ئابوریشەوە دەسەڵاتی کەمتر دەبێتەوە، چونکە ئەو بیرە نەوتانەی لەژێر دەسەڵاتیدا بوو لێی وەردەگیرێتەوەو ئیتر توانای دەرهێنانی نەوت‌و فرۆشتنی بە قاچاخی نییە، لەچاو جاراندا ئێستا یەک لەسەر دەی ئەو پارەیە نادات بەچەکدارەکانی، سەرچاوە داراییەکانی دەرەوەشی کەمیکردوەو هاوپەیمانێتی دژ بەداعشیش فراوانتر بوە."

 

جەبار یاوەر ئاماژە بەوەش دەکات لەئێستادا دەتوانرێت بوترێت تەنها سەدا دووی خاکی کوردستان بەدەستی داعشەوەیە ئەویش ئەو ناوچانەن کە دەکەوێتە دەشتی نەینەواوە، دەشڵێت "پێشبینیدەکرێت هەتا بەهار موسڵیش رزگار بکرێت بەمەش داعش هیچ جێگەیەکی سەربازی لەعێراقدا نامێنێت."

 

ساڵی‌ نه‌هات بۆ ژنان

مژارە کۆمەڵایەتیەکان بەتایبەتی ژنان وەک مژارە ئابوری‌و ژینگەییەکان بوون بە ژێر پرسە گەرمەکانی سیاسەتەوە.

 

لە ٢٠١٥دا رێژەی توندوتیژیەکان بەرامبەر بەژنان به‌رده‌وام بوو، تەنها لەشەش مانگی یەکەمی سەرەتای ئەمساڵدا (٢٤) حاڵەتی کوشتنی ژنان، (٣٣) حاڵەتی خۆکوشتن، (٧٥) حاڵەتی خۆسوتاندن، (٩٦) حاڵەتی سوتان هه‌بوون.

 

بەهار مونزیر، بەڕێوەبەری رێکخراوی خەڵک بۆ گەشەپێدان، پێیوایە ناکرێت چاوەڕوانی باش بونی رەوشی ژنان بکرێت لە ٢٠١٦دا، چونکە ٢٤ ساڵە هەر بەرەو خراپتر چووە.

 

بەهار یەکێکە لەژنە چالاکوانە دیارەکانی بواری داکۆکیکردن لەمافەکانی ژنان دەڵێت "پرسی‌ ژن به‌پرسێكی‌ هه‌ستیار دانانرێت‌و هیچ پلان‌و ئەجێندایەکی‌ روون نیه، لەلایەكی‌ تریشەوە ئەگەر جاران یاسای‌ تازه دانرابایه یان ههموار بكرایه، ئەوا ئیستا ئەوەش نیه."

 

نه‌هامه‌تی‌ چاوه‌ڕێی‌ ئاواره‌كان ده‌كات

تاوەكو ئێستا نزیكەی یەک ملیۆن‌و ٨٠٠ هەزار ئاوارەی عەرەب لەموسڵ‌و ئەنبارو بەڕێژەیەکی کەمتر کوردی کوردستانی سووریا له‌هه‌رێمی‌ كوردستاندان.

 

دیار عەبدولقادر، بەڕێوەبەری پڕۆژەی "پارک" کە سەر بەکۆمەڵەی گەشپێدانی مەدەنیەت کە زۆرترین کار بۆ هاوکاری ئاوارەکان دەکەن، پێیوایە رەوشی ئاوارەکان لەکوردستان بەرەو خراپتر دەچێت، بەوپێیەی کە هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان کەمتر عێراق دەگرێتەوە لەکاتێکدا عێراق بەهۆی شەڕی داعشەوە زۆرترین ئاوارەی ناوخۆی هەیە.

 

دیار دەڵێت "ئاوارەکانی ناوخۆی عێراق نایانەوێت بگەڕێنەوە شوێنەکانی خۆیان، چونکە ناوچەکانیان لەلایەن حه‌شدی شەعبییەوە رزگار کراوە نەک لەلایەن سوپاوە، ئەو پەنابەرانەش کە زیاتر لەسەدا نەوەدیان سوننەن ترسیان لەسەلامەتی گیانیان هەیە، ئەمە جگەلەوەی ناوچەکانیان وێران بوەو سەرەتاییترین خزمەتگوزارییەکانی تێدا نییە."

 

دیار باس لەو مەترسییەش دەکات کە رەنگە لەئەگەری ئازادکردنەوەی موسڵ لەساڵی داهاتوو دروست بێت بەوەی ئازادکردنەوەی ئەو ناوچەیە لەدەستی داعش ژمارەیەکی زۆری هاوڵاتیەکانی ئاوارە بکات بەوپێیەی کە سوننەن.

 

ساڵی‌ ده‌ركردنی‌ رۆژنامه‌نووسان

ئەمساڵ کارکردنی رۆژنامەنوسان لەژینگەیەکی پڕ لەقەیران‌و بارگرژی سیاسی‌و ئابوریدا هەروا بێ گرفت تێنەپەڕی، جگە لەوەی لێرەو لەوێ رێگریکردن لەروماڵکردنە میدیاییەکان‌و هێرش بۆ سەر رۆژنامەنوسان هەبوو، هاوکات دەزگا میدیاییەکانی ئێن ئاڕتی‌و کەی ئێن ئێن لەسنوری پارێزگاکانی هەولێرو دهۆک سزای سیاسی دران.

 

ئەو دەزگایانە دوای بارگرژییەکانی 12ی ئۆکتۆبەر نوسینگەکانیان داخران، کارمەندەکانیان روبەڕوی گێچەڵ‌و گرتن‌و لێپێچینەوە بونەوەو دواتر لەرێی بازگەی دێگەڵەوە ئاودیوی سلێمانی کران.

 

رۆژی (٩ی‌ دیسه‌مبه‌ری‌ ٢٠١٥) دوای پەنجاو نۆ رۆژ لەقەدەغەکردنی کارکردنیان لەو ناوچەیە بەبڕیارێکی حکومەتی هەرێم نوسینگەکانی ئێن ئاڕ تی‌ کرانەوە.

 

رەحمان غەریب، رێکخەری سەنتەری میترۆ بۆ داکۆکیکردن لەرۆژنامەنوسان ئاماژە بەوە دەکات کە  ده‌ربازبوون له‌سزا باڵی به‌سه‌ر ژینگه‌ی رۆژنامه‌نوسیدا کێشاوه‌، دەڵێ "تائێستا ئازارو ئه‌شکه‌نجه‌دانی‌ رۆژنامه‌نوسان، داخستنی‌ ئۆفیس‌و سنورداشکردنیان، شکاندن‌و ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی‌ که‌لوپه‌له‌ رۆژنامه‌نوسیییه‌کانیان ناونیشانی‌ ئه‌و کردانه‌ن که‌ روبه‌ڕوی‌ رۆژنامه‌نوس‌و میدیاکانیان ده‌بێته‌وه‌."

 

دەشڵێت "پێشێلکردنی‌ یاساو سنوردارکردنی‌ ئازادی رۆژنامه‌نوسی‌و دیارده‌ی ده‌ربازبوون له‌سزا  وایکردوه‌  که‌ له‌زۆرێک له‌ راپۆرته‌ نێوده‌وڵەتییه‌کان هه‌رێمی کوردستان وه‌ک شوێنێکی ئارام بۆ رۆژنامه‌نوسان ته‌ماشانه‌کرێت".

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌