راگه‌یاندن له‌هه‌ماهه‌نگی‌‌و گواستنه‌وه‌
Brunnenstraße 9, 10119 Berlin, Germany
mict-international.org

پرۆژه‌كانی‌ دیكه‌
afghanistan-today.org
theniles.org
correspondents.org
نيقاش: ‎‫پوخته‌یه‌ك له‌ناوخۆو سه‌رانسه‌ی‌ عێراقه‌وه‌‬
عربي
نقاش: إحاطات من داخل وعبر العراق
English
niqash: briefings from inside and across iraq
ئیمه‌یله‌كه‌ت تۆماركرا

كورد داوای‌ كۆی‌ ده‌نگه‌كان ده‌كات
ڤیتۆی‌ پیاوانی‌ ئاینی‌ یاسای‌ دادگای‌ فیدراڵی‌ په‌كخستووه‌

موسته‌فا حه‌بیب
هه‌ریه‌كێك له‌لایه‌نه‌ عێراقییه‌كان ده‌یانه‌وێت یاسای‌ دادگای‌ فیدراڵی‌ به‌باڵای‌ خۆیان بدورن، ئه‌مه‌ش هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌ په‌ككه‌وتنی‌ ئه‌و یاسایه‌یه‌.
10.12.2015  |  به‌غدا
 ( :وێنه Federal Supreme Court)
( :وێنه Federal Supreme Court)

هێشتا هێزه‌ عێراقییه‌كان نه‌یانتوانیوه‌ پێكبێن له‌سه‌ر ده‌ركردنی‌ یاسای‌ نوێی‌ دادگای‌ فیدراڵی‌، چونكه‌ ناكۆكی‌ زۆریان له‌سه‌ری‌ هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی‌ ئه‌و به‌شه‌ی‌ په‌یوه‌سته‌ به‌رۆڵی‌ پیاوانی‌ ئاینی‌ له‌دادگاكه‌دا، زۆرێك له‌لایه‌نه‌كان له‌وه‌ ده‌ترسن ئاین باڵ بكێشێت به‌سه‌ر یاساداو هه‌رچی‌ رێكه‌وتنی‌ سیاسی‌ نا ده‌ستوریشه‌ هه‌ڵیبوه‌شێنێته‌وه‌.

 

دادگای‌ فیدراڵی‌ به‌رزترین ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌رییه‌ له‌عێراقداو هه‌ر بڕیارێك ده‌ریده‌كات قابیلی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌و پیاداچوونه‌وه‌ نییه‌، كاری‌ سه‌ره‌كی‌ دادگا چاودێریكردنی‌ یاسا نوێیه‌كانه‌ كه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی‌ ده‌ستوره‌وه‌ نه‌بن، هه‌روه‌ها شیكردنه‌وه‌ی‌ ده‌قه‌ ده‌ستورییه‌كان‌و یه‌كلاكردنه‌وه‌ی‌ كێشه‌ی‌ نێوان حكومه‌تی‌ ناوه‌ندو ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاكان‌و هه‌رێمه‌كان‌و په‌رله‌مان، ره‌نگه‌ هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مانه‌ش بێت پرۆسه‌ی‌ پێكهێنانی‌ دادگاكه‌ دواخرابێت.

 

دادگای‌ فیدراڵی‌ عێراق به‌پێی‌ یاسایه‌ك كارده‌كات كه‌ ساڵی‌ 2005 له‌كاتی‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ ئه‌یاد عه‌لاویدا ده‌ركراوه‌، به‌ڵام ئه‌و یاسایه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی‌ ده‌ستوره‌وه‌یه‌، به‌پێی‌ ماده‌ی‌ (92) له‌ده‌ستوری‌ عێراقی‌ ده‌بێت دادگای‌ فیدراڵی‌ له‌رووی‌ دارایی‌‌و كارگێڕییه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆبێت، به‌ڵام ئێستا گرێدراوه‌ به‌ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ دادوه‌رییه‌وه‌و سه‌رۆكی‌ دادگاكه‌ هاوكات سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ دادوه‌رییه‌.

 

یاساكه‌ی‌ ئێستا په‌رله‌مان ده‌رینه‌كردووه‌، به‌ڵكو حكومه‌ته‌ كاتییه‌كه‌ی‌ عه‌لاوی‌ بڕیاری‌ لێداوه‌، ئه‌مه‌ش دیسانه‌وه‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ده‌ستوره‌، چونكه‌ ده‌بێت به‌زۆرینه‌ی‌ دوو له‌سه‌ر سێی‌ په‌رله‌مانتاران (216 په‌رله‌مانتار) له‌كۆی‌ (325 په‌رله‌مانتار) یاسای‌ ئه‌و دادگایه‌ ده‌ربكرێت.

 

هۆكاری‌ هه‌ره‌ دیار كه‌ وایكردووه‌ كوتله‌ سیاسییه‌كان داوای‌ ده‌ركردنی‌ یاسایه‌كی‌ نوێ‌ بكه‌ن بۆ دادگاكه‌، په‌یوه‌ندی‌ هه‌یه‌ به‌وه‌ی‌ ئه‌و دادگایه‌ له‌سه‌رده‌می‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ مالیكیدا بێلایه‌نی‌ خۆی‌ له‌ده‌ستداوه‌و له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ حكومه‌ت بڕیاریداوه‌.

 

له‌پاڵ ئه‌مانه‌شدا بۆ ماوه‌ی‌ چوار مانگه‌ خۆپیشانده‌رانی‌ به‌غداو شاره‌كانی‌ خوارووی‌ عێراق داوا ده‌كه‌ن چاكسازی‌ له‌ده‌سه‌ڵاتی‌ دادوه‌ریدا بكرێت، ئه‌م داوایه‌ش له‌لایه‌ن عه‌لی‌ سیستانی‌ مه‌رجه‌عی‌ باڵای‌ شیعه‌وه‌ پشتیوانی‌ لێده‌كرێت.

 

له‌مانگی‌ شوباتی‌ رابردوو حكومه‌تی‌ عێراق ره‌زامه‌ندی‌ نیشاندا له‌سه‌ر پرۆژه‌ یاسای‌ دادگای‌ ئیتیحادی‌، به‌ڵام هێشتا ره‌زامه‌ندی‌ كۆتایی‌ له‌سه‌ر یاساكه‌ به‌چه‌ند قۆناغێكی‌ ئاڵۆزدا ده‌ڕوات، یه‌كێك له‌وانه‌ ره‌زامه‌ندی‌ دوو له‌سه‌ر سێی‌ په‌رله‌مانتارانه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆی‌ ناكۆكی‌ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌و یاسایانه‌ش قورسه‌ كه‌ ره‌زامه‌ندی‌ زۆرینه‌ی‌ ساده‌یان ده‌وێ‌ نه‌ك دوو له‌سه‌ر سێ‌.

 

ڤیتۆی‌ ئاینی

یه‌كێك له‌دیارترین ناكۆكییه‌كان له‌سه‌ر ئه‌م یاسایه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌دۆسێی‌ به‌شداری‌ پیاوانی‌ ئاینییه‌وه‌ له‌دادگاكه‌دا، به‌و مانایه‌ی‌ یاسا رێگه‌ بدات پیاوانی‌ ئاینی‌ ده‌نگ بده‌ن‌و گفتوگۆ له‌باره‌ی‌ دۆسیه‌كانه‌وه‌ بكه‌ن به‌پێی‌ بنه‌مای‌ شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامی‌، ئه‌مه‌ش مه‌ترسی‌ ئه‌وه‌ی‌ هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ هێزه‌ مه‌ده‌نییه‌كان كه‌م بكات له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئاینی‌.

 

له‌پرۆژه‌ یاساكه‌دا كه‌ خراوه‌ته‌ به‌رده‌می‌ په‌رله‌مان ئاماژه‌ به‌وه‌ كراوه‌ ئه‌ندامانی‌ دادگاكه‌ له‌ (13) ئه‌ندام پێكدێن، حه‌وتیان دادوه‌رن‌و چواریان شاره‌زای‌ فیقه‌و بواری‌ شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامین‌و ئه‌و دوانه‌ش كه‌ ده‌مێننه‌وه‌ شاره‌زاو فقهی یاسایی‌ ده‌بن.

 

پرسیاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ چۆن پیاوانی‌ ئاینی‌ كه‌ شاره‌زاییان له‌یاسادا نییه‌ به‌شدارده‌بن له‌بڕیاره‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌و گرنگ‌و گه‌وره‌كاندا، ئاخۆ ئه‌و مه‌زهه‌به‌ی‌ په‌یڕه‌و ده‌كرێ‌ سوننه‌یه‌ یان شیعه‌؟

 

حه‌مید نه‌جار پارێزه‌رو پسپۆڕی‌ یاسایی‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "بوونی‌ پسپۆڕانی‌ شه‌ریعه‌ له‌ناو دادگاكه‌دا مایه‌ی‌ مه‌ترسی‌ گه‌وره‌یه‌ بۆ سه‌ر سیسته‌م‌و یاساو هه‌ڕه‌شه‌ له‌بێلایه‌نی‌ دادگاكه‌ ده‌كات.. باشه‌ رۆڵی‌ پیاوانی‌ ئاینی‌ چی‌ ده‌بێت كه‌ هیچ له‌یاسا نازانن؟".

 

نه‌جار ده‌شڵێت "دیاریكردنی‌ دوو پسپۆڕی‌ یاسایی‌ كارێكی‌ نا لۆژیكییه‌، بۆچی‌ پسپۆڕی‌ یاسایی‌ هه‌بێت كه‌ دادگاكان پڕن له‌دادوه‌رو زۆر باشتر له‌و پسپۆڕانه‌ له‌یاساكان تێگه‌یشتوون كه‌ له‌زانكۆكانه‌وه‌ به‌سه‌رپه‌رشتی‌ هێزه‌ سیاسییه‌كان ده‌ستنیشان ده‌كرێن".

 

به‌پێی‌ پرۆژه‌ یاساكه‌ شیعه‌ دوو پیاوی‌ ئاینی‌‌و سوننه‌ش دوان ده‌پاڵێون‌و هه‌رچی‌ پسپۆڕه‌ یاساییه‌كانه‌وه‌ وه‌زاره‌تی‌ خوێندنی‌ باڵا له‌ناو مامۆستایانی‌ به‌شی‌ یاسادا ده‌ستنیشانیان ده‌كات.

 

هه‌ر پێنج مه‌زهه‌به‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی‌ ئیسلام كه‌ یه‌كێكیان شیعه‌یه‌ (جه‌عفه‌ری‌)‌و چواره‌كه‌ی‌ تر سوننه‌ن (مالیكی‌‌و حه‌نه‌فی‌‌و شافیعی‌‌و حه‌نبه‌لی‌) لێكدانه‌وه‌ی‌ جیاوازیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر كاروباره‌ یاساییه‌كان.

 

پێده‌چێت هه‌ر كێشه‌یه‌ك كێشه‌یه‌كی‌ تر به‌دوای‌ خۆیدا رابكێشێت، به‌تایبه‌تی‌ له‌بابه‌تی‌ فیقه و شه‌ریعه‌دا، ئاخۆ كێ‌ ده‌توانێ‌ ئه‌و كه‌سانه‌ بپاڵێوێت؟ چونكه‌ هه‌ر شیعه‌ بۆخۆی‌ مه‌رجه‌عی‌ جیاوازیان هه‌یه‌، دیاریترینیان عه‌لی‌ سیستانی‌ مه‌رجه‌عی‌ باڵایه‌ (به‌ره‌چه‌ڵه‌ك ئێرانیه‌) له‌گه‌ڵ سێ‌ مه‌رجه‌عی‌ تر كه‌ بریتین له‌ محه‌مه‌د سه‌ید حه‌كیم (به‌ره‌چه‌ڵه‌ك عێراقی‌)‌و محه‌مه‌د ئیسحاق فه‌یاز (به‌ره‌چه‌ڵه‌ك پاكستانی‌)‌و به‌شیر نه‌جه‌فی‌ (به‌ره‌چه‌ڵه‌ك هیندی‌).

 

ئه‌مه‌ له‌پاڵ چه‌ند مه‌رجه‌عێكی‌ تری‌ وه‌كو كازم حائری‌ مه‌رجه‌عی‌ ره‌وتی‌ سه‌درو محه‌مه‌د یه‌عقوبی‌ سه‌رۆكی‌ حیزبی‌ فه‌زیله‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌چه‌ند هێزێكی‌ سیاسی‌ تری‌ وه‌ك حیزبی‌ ده‌عوه‌ به‌سه‌رۆكایه‌تی‌ نوری‌ مالیكی‌‌و ئه‌نجومه‌نی‌ باڵا به‌سه‌رۆكایه‌تی‌ عه‌ممار حه‌كیم.

 

له‌ره‌شنوسی‌ یه‌كه‌می‌ پرۆژه‌ یاساكه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ كراوه‌ كه‌ دیوانی‌ وه‌قفی‌ شیعه‌و دیوانی‌ وه‌قفی‌ سوننه‌ كه‌ دوو دامه‌زراوه‌ی‌ سه‌ر به‌حكومه‌تن ناوی‌ پیاوه‌ ئاینییه‌كان ده‌پاڵێون، به‌ڵام نازانرێت ئه‌وانیش چۆن ناوه‌كان ده‌پاڵێون به‌تایبه‌تی‌ كه‌ ناكۆكییه‌كی‌ قوڵ له‌نێوان مه‌رجه‌ع‌و هێزه‌ سیاسییی‌‌و ئاینییه‌كانی‌ شیعه‌و سوننه‌دا هه‌یه‌.

 

كێشه‌یه‌كی‌ تر ئه‌وه‌یه‌ نازانرێت ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌و پیاوه‌ ئاینیانه‌ له‌ناو دادگاكه‌دا چه‌ند ده‌بێت، هه‌ندێ‌ له‌حیزبه‌ شیعه‌كان ده‌یانه‌وێت پیاوانی‌ شه‌ریعه‌ مافی‌ "ڤیتۆ"یان هه‌بێت ئه‌گه‌ر داواكان به‌پێچه‌وانه‌ی‌ ئاینی‌ ئیسلامه‌وه‌ بوون، ئه‌مه‌ش مه‌ترسی‌ ئه‌وه‌ ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئاینی‌ له‌عێراقدا زۆر باڵا ببێت.

 

تائێستا بابه‌تی‌ ده‌نگدان له‌ناو دادگای‌ فیدراڵیدا یه‌كلایی‌ نه‌كراوه‌ته‌وه‌، پێشنیارێك هه‌یه‌ كه‌ ده‌نگدان به‌كۆی‌ ده‌نگی‌ هه‌ر سیانزه‌ ئه‌ندامه‌كه‌ بێت، پێشنیارێكی‌ تریش ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ده‌نگی‌ نۆ ئه‌ندام بێت.

 

كۆتایی‌ سه‌رده‌می‌ رێكه‌وتنه‌ سیاسییه‌ نایاساییه‌كان

هێزه‌ عێراقییه‌كان ئێستا له‌وپه‌ڕی‌ ناكۆكیدان له‌گه‌ڵ یه‌كتر، كێشه‌ی‌ زۆر هه‌یه‌ له‌نێوان حكومه‌ت‌و پارێزگاكاندا، له‌نێوان به‌غداو هه‌رێمی‌ كوردستاندا، له‌نێوان په‌رله‌مان‌و حكومه‌تدا، له‌نێوان پارێزگاكان خۆیاندا، هه‌ریه‌كێكیش له‌هێزه‌ سیاسییه‌كان ده‌یانه‌وێت یاساكه‌ به‌ره‌ژه‌وه‌ندی‌ خۆیان دابتاشن.

 

كورد مه‌ترسی‌ هه‌یه‌ له‌شێوازی‌ پێكهێنانی‌ دادگاكه‌، هێزه‌ كوردییه‌كان له‌وه‌ ده‌ترسن ئه‌ندامانی‌ دادگاكه‌ بكه‌ونه‌ ژێر فشاری‌ سیاسییه‌وه‌ له‌و بابه‌تانه‌ی‌ په‌یوه‌سته‌ به‌حكومه‌تی‌ ناوه‌ندو هه‌رێمه‌وه‌، دیارترینیان رێكه‌وتنه‌كانی‌ نه‌وت‌و  سنوری‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان‌و كێشه‌ی‌ كه‌ركوك.

 

زانا سه‌عید په‌رله‌مانتاری‌ هاوپه‌یمانی‌ كوردستانی‌ به‌"نیقاش"ی‌ وت "ئێمه‌ داوامانكردووه‌ بڕیاره‌كانی‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ناكۆكی‌ نێوان حكومه‌تی‌ ناوه‌ند‌و هه‌رێمه‌كان‌و پارێزگاكان‌و هه‌رێمی‌ كوردستان به‌كۆی‌ ده‌نگی‌ ئه‌ندامانی‌ دادگاكه‌ بێت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ ناهه‌قی‌ به‌رامبه‌ر كوردستان نه‌كرێت".

 

هه‌رچی‌ كوتله‌ سیاسییه‌ شیعه‌و سوننه‌كانه‌ له‌دادگای‌ فیدراڵی‌ ده‌ترسن، چونكه‌ كۆتایی‌ به‌ناكۆكی‌ نێوان كوتله‌ سیاسییه‌كان‌و پارێزگاكان ده‌هێنێت، به‌و پێیه‌ی‌ بڕیاری‌ دادگای‌ فیدراڵی‌ كۆتایی‌‌و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌، كوتله‌ سیاسییه‌كان ئاماده‌نین به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان بدۆڕێنن.

 

به‌پێی‌ سایتی‌ فه‌رمی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ باڵای‌ دادوه‌ری‌ له‌سه‌ره‌تای ئه‌مساڵه‌وه‌ دادگای‌ فیدراڵی‌ 60 داوای‌ بینیوه‌ كه‌ په‌یوه‌ست بوون به‌تانه‌دان‌و شیكردنه‌وه‌ی‌ ده‌ستورو داوای‌ كارگێڕی‌ په‌یوه‌ست به‌پۆسته‌ حكومییه‌كان‌و داوای‌ ئه‌ندامێتی‌ په‌رله‌مان‌و لێسه‌ندنه‌وه‌ی‌ ئه‌ندامێتی‌.

 

یه‌كێك له‌دیارترین داواكانیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جێگرێكی‌ سه‌ره‌ك كۆمار به‌رزیكردووه‌ته‌وه‌ دژی‌ حه‌یده‌ر عه‌بادی‌ سه‌ره‌ك وه‌زیران‌و سه‌لیم جبوری‌ سه‌رۆكی‌ په‌رله‌مان سه‌باره‌ت به‌لابردنی‌ له‌پۆسته‌كه‌ی‌، دادگاكه‌ش له‌دژی‌ جێگره‌كه‌ی‌ سه‌ره‌ك كۆمار ده‌نگیداوه‌.

 

یه‌كێكی‌ تر له‌داواكان له‌لایه‌ن دادوه‌رێكه‌وه‌ دژی‌ مدحه‌ت مه‌حمودی‌ سه‌رۆكی‌ دادگای‌ فیدراڵی‌ به‌رزكراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام دادگاكه‌ به‌بیانووی‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و داوایه‌ پسپۆڕی‌ ئه‌وان نییه‌ ره‌تی كردووه‌ته‌وه‌.

 

یه‌كێك له‌گرنگترین ئه‌نجامه‌كانی‌ ده‌ركردنی‌ یاسا نوێیه‌كه‌ ئه‌وه‌ ده‌بێت كه‌ رێكه‌وتننامه‌ سیاسییه‌ نا ده‌ستورییه‌كان هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌موو ئه‌و پێكهاتن‌و رێكه‌وتنانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ حیزبه‌ سیاسییه‌كان په‌نای‌ بۆ ده‌به‌ن له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ یاسا، چونكه‌ دادگای‌ فیدراڵی‌ نوێ‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌ستور ده‌بینێ‌.

 

له‌ناو بابه‌ته‌ نایاساییه‌كاندا بوونی‌ حه‌شدی‌ شه‌عبی‌‌و چه‌كدارانی‌ عه‌شیره‌ته‌كانن له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت، به‌روونی‌ له‌بڕگه‌ی‌ (ب)ی‌ ماده‌ی‌ (9)ی‌ ده‌ستوردا هاتووه‌ كه‌ نابێ‌ میلیشیای‌ چه‌كداری‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ هێزه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت هه‌بن.

 

هه‌رچه‌نده‌ حكومه‌تی‌ عێراقی‌ حه‌شدی‌ شه‌عبی‌ كردووه‌ته‌ ده‌سته‌یه‌كی‌ سه‌ربه‌خۆ كه‌ لكێندراوه‌ به‌خۆیه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌پێی‌ ماده‌ی‌ (108)ی‌ ده‌ستور رێی‌ پێدراوه‌، به‌ڵام پێشێلكاری‌ حكومه‌ت له‌وه‌دایه‌ كه‌ ئه‌م ده‌سته‌یه‌ یاسایی‌ نییه‌و له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ ده‌نگی‌ بۆ نه‌دراوه‌.

 

تائێستا به‌هۆی‌ ناكۆكی‌ هێزه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ په‌رله‌مان سێجار شكستی‌ هێناوه‌ له‌ده‌ركردنی‌ یاسای‌ دادگای‌ فیدراڵی‌، هه‌رچه‌نده‌ پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ ئه‌گه‌ر یاسای‌ نوێش ده‌ربكرێت ئه‌و یاسایه‌ ده‌توانێ‌ رێ‌ له‌به‌رده‌وامبوونی‌ پێشێلكارییه‌كانی‌ ده‌ستور بگرێت؟

سه‌ربه‌ستن له‌دووباره‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كانمان، به‌و مه‌رجه‌ی‌ ناوی‌ نیقاش بهێنن، تكایه‌ به‌ئیمه‌یل ئاگادارمان بكه‌نه‌وه‌